Δεν μπορούμε να πούμε, αγαπημένε μας αναγνώστη, η ζωή μας στον Ηπειρωτικό Αγώνα έχει πάντα ενδιαφέρον. Ούτε μια μέρα να βαρεθούμε, που λέει ο λόγος
Προχθές, εκεί που πίναμε τον πρωινό μας καφέ, ανύποπτοι για την σουρεαλιστική συνέχεια της μέρας μας, μπαίνει η ιδιοκτήτρια σεινάμενη – κουνάμενη κρατώντας στα χέρια επιδεικτικά ένα γκρέιπφρουτ, με τη σιγουριά ανθρώπου που έχει κάνει σωστές επιλογές, τις οποίες επιλογές σκοπεύει να διδάξει σε όλη την υφήλιο.
«Παιδί μου», είπε. «Δες εδώ. Κόκκινο γκρέιπφρουτ. Η φύση σε όλο της το μεγαλείο. Διάβασα προχτές ένα άρθρο για κάτι που λέγεται DMO και βάζουν μέσα στο φαγητό μας και μας φέρνει αρρώστιες και σήμερα πήγα στον μανάβη και του είπα να μου δώσει ένα κιλό γκρέιπφρουτ, γιατί ξέρεις ότι τρέφομαι υγιεινά, αλλά να μην έχει μέσα DMO. Και ιδού, ένα φυσικότατο, καθαρότατο, χωρίς DMO, και πολύ όμορφο κόκκινο γκρέιπφρουτ»
Αφού την κοιτάξαμε για λίγα δευτερόλεπτα και αφού για μία φορά ακόμη απευθυνθήκαμε στον Μεγαλοδύναμο με την αιώνια ερώτηση «ΓΙΑΤΙ ΠΑΛΙ ΑΥΤΟ Σ’ ΕΜΕΝΑ;», μαζέψαμε την υπομονή μας, φορέσαμε το χαμόγελο θαυμασμού για την σπουδαία ανακοίνωσή της και, ταυτόχρονα, ξεκινήσαμε να της εξηγούμε πως και γιατί σε καμία περίπτωση το κόκκινο γκρέιπφρουτ δεν είναι ένα φυσικό φρούτο, και μάλιστα είναι αποτέλεσμα της πιο καταστροφικής δύναμης που γνώρισε ποτέ ο άνθρωπος.
Κι επειδή, αγαπημένε μας αναγνώστη, σε βλέπουμε κι εσένα να έχεις γουρλώσει από κατάπληξη τα αθώα σου μάτια, να πως έχει η ιστορία.
Μια φορά κι έναν καιρό…
Το κόκκινο γκρέιπφρουτ που η ιδιοκτήτρια κρατούσε στο χέρι της είναι, ούτε λίγο ούτε πολύ, ένας άμεσος απόγονος ενός πυρηνικού πειράματος του 1984 στο Πανεπιστήμιο του Τέξας. Το βαθύ ρόδινο χρώμα, η γλύκα, η σχετικά χαμηλή πικράδα, και το γεγονός ότι εμφανίζεται σε κάθε σούπερ μάρκετ του πλανήτη, όλα αυτά οφείλονται σε μια εκπομπή ακτινοβολίας γάμμα.
Το γκρέιπφρουτ, όπως το ξέρουμε, δεν είναι ένα φυσικό φρούτο με την αυστηρή έννοια του όρου. Είναι, όπως τεκμηριώνει η βοτανική γενετική, ένα τυχαίο υβρίδιο μεταξύ ενός γλυκού πορτοκαλιού από την Τζαμάικα και ενός φρούτου πομέλο, «φράπα» στην Ελλάδα, από την Ινδονησία. Οι δύο αυτοί πρόγονοι δεν είχαν καμία λογική να συναντηθούν στην ίδια αυλή, αλλά συναντήθηκαν, χάρη στο εμπόριο των βρετανικών αποικιών, στα νησιά Μπαρμπάντος, κάπου στα τέλη του δέκατου έβδομου αιώνα. Στο εύφορο τροπικό δάσος του νησιού, μια περίεργη επικονίαση προέκυψε από μόνη της, και έδωσε το πρώτο γκρέιπφρουτ, ένα φρούτο που στην αρχή ονομάστηκε forbidden fruit, δηλαδή «απαγορευμένο φρούτο», με μια απροκάλυπτη βιβλική νύξη που οι Άγγλοι αποίκοι θεώρησαν χαριτωμένη.
Το φρούτο αυτό ήταν κίτρινο, όπως δηλαδή είναι τα περισσότερα σημερινά γκρέιπφρουτ. Όχι κόκκινο. Η πρώτη επιστημονικά τεκμηριωμένη γευστική δοκιμή του καταγράφεται στο ημερολόγιο του Προέδρου των ΗΠΑ Τζορτζ Ουάσιγκτον, πριν γίνει Πρόεδρος, όταν ήταν ένας σαρανταοκτάχρονος αγρότης ο οποίος επισκέφθηκε τα Μπαρμπάντος μεταξύ Νοεμβρίου 1750 και Απριλίου 1751. Ο μελλοντικός πρώτος Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών γεύτηκε γκρέιπφρουτ για πρώτη φορά στη ζωή του και σημείωσε σχετικά στο ημερολόγιό του.
Το ροζέ γκρέιπφρουτ εμφανίστηκε ως τυχαία μετάλλαξη το 1906, σε μια φυτεία της Φλόριντα. Ένα και μοναδικό δέντρο, ανάμεσα σε χιλιάδες κίτρινα αδέλφια του, έβγαλε φρούτα με σάρκα σχεδόν ροδακινί. Οι καλλιεργητές εντυπωσιάστηκαν από τη διαφορά και άρχισαν να το αναπαράγουν, χωρίς να ξέρουν ακόμη τι είχε συμβεί στο επίπεδο του DNA. Το φρούτο αυτό, όμως, δεν ήταν το σημερινό βαθύ ρόδινο Rio Red. Ήταν πιο ωχρό, πιο πικρό, και ασυγκρίτως πιο ασταθές στη δομή του. Το βαθύ κόκκινο θα χρειαζόταν άλλα εβδομήντα οκτώ χρόνια, και μία πυρηνική αλυσίδα γεγονότων.
Η Μαρί Κιουρί, τα ρολόγια, και τα κορίτσια του ραδίου
Για να καταλάβουμε πώς ένα γκρέιπφρουτ έγινε ραδιενεργό απόγονος, χρειάζεται να επιστρέψουμε στο τέλος του δέκατου ένατου αιώνα. Το 1896, στη Βαυαρία, ένας φυσικός ονόματι Βίλχελμ Ρέντγκεν παρατήρησε τυχαία μια φωσφορική λάμψη σε μια χημικά επιστρωμένη οθόνη του εργαστηρίου του, όταν είχε σβήσει τα φώτα. Η οθόνη ήταν πολύ μακριά για να ανακλά το φως, οπότε ο Ρέντγκεν συμπέρανε ότι κάποια νέα, αόρατη ενέργεια έφευγε από τον εξοπλισμό του. Την ονόμασε ακτίνες Χ, γιατί δεν ήξερε τι σόι ακτινοβολία ήταν, και μέσα σε λίγα χρόνια οι ακτίνες Χ γίνανε βασικό εργαλείο κάθε νοσοκομείου του πλανήτη.
Δύο χρόνια αργότερα, στο Παρίσι, η Μαρί και ο Πιερ Κιουρί απομόνωσαν από ένα ορυκτό ονόματι πισσουρανίτης μια νέα ουσία, το ράδιο, και μαζί με αυτή έναν εντελώς νέο τύπο ενέργειας, τη ραδιενέργεια. Το ράδιο ήταν, εκείνα τα πρώτα χρόνια, ένα από τα πιο μαγικά πράγματα που είχαν πέσει στα χέρια της ανθρωπότητας. Έλαμπε στο σκοτάδι, έβγαζε ζέστη ικανή να λιώσει πάγο, και έδινε τη γενική εντύπωση ότι έλυνε πολλά από τα προβλήματα της ανθρωπότητας. Η βιομηχανία των τονωτικών ποτών πούλησε νερό εμπλουτισμένο με ράδιο σαν φάρμακο μακροζωίας. Οι κατασκευαστές ρολογιών ανακάτεψαν ράδιο με φώσφορο για να φωτίζουν τους δείκτες. Την δουλειά της βαφής έκαναν υπάλληλοι αυτών των κατασκευαστούν, όλες τους νεαρές γυναίκες, και για να κρατούν τα πινέλα λεπτά τα υγραίναν στη γλώσσα τους. Σε μερικές περιπτώσεις, για να αστειευτούν στη διάρκεια του ημερήσιου διαλείμματος, έβαφαν και τα ίδια τους τα δόντια, ώστε στο σκοτάδι να χαμογελάνε φωτεινά.
Οι υπάλληλοι αυτές έμειναν γνωστές ως τα κορίτσια του ραδίου. Οι περισσότερες πέθαναν μέσα σε δέκα χρόνια, από ένα ιδιαίτερα τραγικό φάσμα ασθενειών που τους έλιωναν τα οστά, τους χαλούσαν την άρθρωση της γνάθου, και τους σκότωναν πριν καν φτάσουν στα τριάντα. Η ίδια η Μαρί Κιουρί πέθανε το 1934 από απλαστική αναιμία, που θεωρείται σήμερα άμεση συνέπεια της χρόνιας έκθεσής της στο ράδιο. Τα σημειωματάριά της, που φυλάσσονται σήμερα στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας, είναι ακόμη τόσο ραδιενεργά ώστε όποιος θέλει να τα διαβάσει πρέπει να φοράει προστατευτικό εξοπλισμό από μολύβι, καθώς εκατό χρόνια μετά τον θάνατό της, παραμένουν ραδιενεργά και επικίνδυνα.
Άτομα για την Ειρήνη και οι κήποι γάμμα
Στις 6 Αυγούστου του 1945, μια αμερικανική βόμβα ονόματι Little Boy έπεσε στη Χιροσίμα. Τρεις μέρες αργότερα, μια δεύτερη ονόματι Fat Man έπεσε στο Ναγκασάκι. Διακόσιες χιλιάδες άνθρωποι σκοτώθηκαν αμέσως ή μέσα στους επόμενους μήνες, οι περισσότεροι πολίτες. Ο δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος τελείωσε λίγες μέρες αργότερα, με μια δίψα για ειρήνη που ήταν μοιρασμένη σχεδόν σε ίσα μέρη με μια δίψα για ακόμη μεγαλύτερες βόμβες.
Την επόμενη δεκαετία, η αμερικανική κυβέρνηση προσπάθησε να ανακτήσει την πολιτισμική εικόνα του ατόμου. Ο Πρόεδρος Αϊζενχάουερ, σε ομιλία του στα Ηνωμένα Έθνη τον Δεκέμβριο του 1953, ανακοίνωσε το πρόγραμμα Άτομα για την Ειρήνη. Στόχος του ήταν να παρουσιάσει την πυρηνική ενέργεια όχι ως εργαλείο μαζικής καταστροφής, αλλά ως κινητήρα ιατρικών θαυμάτων, αγροτικής παραγωγικότητας, και οικιακής θέρμανσης του μέλλοντος. Η ιδέα ήταν ότι το άτομο που σκόρπισε την καταστροφή, μπορούσε τώρα να μας ταΐσει. Έδωσε ραδιενεργές πηγές σε νοσοκομεία, σχολεία, εργαστήρια. Και, μεταξύ πολλών άλλων εγχειρημάτων, χρηματοδότησε τους λεγόμενους κήπους γάμμα.
Ένας κήπος γάμμα ήταν, στη βασική του μορφή, ένα κυκλικό αγρόκτημα πέντε στρεμμάτων, στο κέντρο του οποίου υπήρχε μια ραδιενεργή πηγή που ανασυρόταν από ένα υπόγειο μολύβδινο κιβώτιο για συγκεκριμένες ώρες κάθε ημέρα. Γύρω από το κέντρο, τα φυτά ήταν φυτεμένα σε ακτίνες, όπως ακριβώς τα κομμάτια σε μια πίτσα. Όσο πιο κοντά στο κέντρο βρισκόταν ένα φυτό, τόσο περισσότερη ακτινοβολία δεχόταν. Τα φυτά της εσωτερικής ζώνης, φυσιολογικά, πέθαιναν σε λίγες μέρες. Στη μεσαία ζώνη, τα φυτά ανέπτυσσαν όγκους, παραμορφώσεις, και γενικά αντιδρούσαν με τη γενναιοδωρία ενός ζωντανού οργανισμού που έχει καταπιεί το μη αναμενόμενο. Στην εξωτερική ζώνη όμως, εκεί όπου η ακτινοβολία ήταν λίγη αλλά αρκετή για να προκαλέσει σποραδικές μεταλλάξεις στο DNA, βρισκόταν αυτό που οι επιστήμονες ονόμασαν γλυκό σημείο. Τα φυτά επιβίωναν, αναπαράγονταν, και μερικά έβγαζαν καινούριες γενετικές παραλλαγές που δεν θα εμφανίζονταν ποτέ με φυσικό τρόπο. Ήταν, στην ουσία, ένας τρόπος να επιταχύνει κανείς την εξέλιξη κατά χιλιάδες χρόνια σε ένα διάστημα λίγων μηνών.
Το ρόδινο γκρέιπφρουτ του 1984
Στο Πανεπιστήμιο Texas A&M, στην πόλη Κόλετζ Στέισον, οι ερευνητές του τμήματος γεωπονίας άρχισαν στη δεκαετία του 1970 να δουλεύουν σε ένα συγκεκριμένο πρόβλημα. Τα ρόδινα γκρέιπφρουτ που είχαν προκύψει από την τυχαία μετάλλαξη του 1906 έχαναν το χρώμα τους στην αποθήκη, μαραζωναν σε ζεστά καλοκαίρια, και δεν είχαν σταθερή απόδοση. Χρειαζόταν κάτι πιο ανθεκτικό, με πιο βαθύ χρώμα, πιο γλυκιά γεύση, και μεγαλύτερη παραγωγή ανά δέντρο. Η μοναδική αξιόπιστη μέθοδος για να παραχθεί μια τέτοια παραλλαγή, με τις τεχνολογίες της εποχής, ήταν το ο κήπος γάμα. Έβαλαν εκατοντάδες σπόρους γκρέιπφρουτ κοντά σε πηγή κοβαλτίου 60, τους ακτινοβόλησαν, τους φύτεψαν, περίμεναν να δουν τι θα βγει. Οι περισσότεροι σπόροι έδωσαν φυτά χωρίς ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Ορισμένοι έδωσαν φυτά με προβλήματα. Μερικές δεκάδες σπόροι έδωσαν φυτά που έγιναν αντικείμενο περαιτέρω επιλογής. Και ένας συγκεκριμένος σπόρος, το 1984, έδωσε το φρούτο που σήμερα ονομάζεται Rio Red. Είχε βαθύ κόκκινο χρώμα, ήταν γλυκό, ήταν ανθεκτικό, και έδινε ασυνήθιστα ψηλή παραγωγή. Ο σπόρος αυτός είναι πλέον ο πρόγονος του 75% όλων των γκρέιπφρουτ που παράγονται σήμερα στο Τέξας.
Και δεν είναι το μοναδικό προϊόν αυτού του πειράματος. Η ίδια μέθοδος έδωσε επίσης μια ποικιλία δυόσμου ανθεκτική σε ένα μυκητιακό παράσιτο. Το ρύζι Calrose, μια κοντόκοκκη κολλώδης ποικιλία που καλλιεργείται σήμερα στην Καλιφόρνια και αντιπροσωπεύει σχεδόν όλη τη ρυζοπαραγωγή της πολιτείας, γεννήθηκε στα ίδια εργαστήρια. Το κριθάρι Golden Promise, δημιούργημα του 1965 στο Wantage της Βρετανίας, ήταν το κύριο υλικό για τα καλύτερα σκωτσέζικα ουίσκι της δεκαετίας του ’70 και του ’80, και αν κάποιος πιει σήμερα ένα σαρανταπεντάχρονο σκωτσέζικο single malt, πιθανότατα δοκιμάζει μια απόσταξη από κριθάρι που κάποτε στάθηκε δίπλα σε ένα κοβάλτιο 60. Στο Χιτατσιόμιγια της Ιαπωνίας, το Ινστιτούτο Ραδιοβελτίωσης λειτουργεί ακόμη και σήμερα, με τον ίδιο ακριβώς αστεροειδή κύκλο ακτίνων της δεκαετίας του 1950.
Οι κήποι γάμμα δεν έχουν σταματήσει να καλλιεργούν νέα είδη φυτών. Απλώς έχουν σταματήσει να προκαλούν άρθρα στις εφημερίδες.
