Στο σπίτι της δεν είμαστε, αλλά μάλλον η Ιδιοκτήτρια είχε ακούσει τις ειδήσεις με το ένα αυτί, όσο καθάριζε κρεμμύδια, και προφανώς είχε κρατήσει μόνο τη μισή πρόταση.
«Έλα εδώ παιδί μου», μας είπε με το γνωστό μειλίχιο τρόπο, μόλις μπήκε στο γραφείο. «Λένε ότι όταν φανούν οι πέτρες στο ποτάμι, έρχεται πείνα. Έχεις ακούσει εσύ τίποτα»
Είναι από τις στιγμές, αγαπητέ μας αναγνώστη, που η σκέψη μας διχάζεται μεταξύ δύο περιπτώσεων. Να της απαντήσουμε «Ήρθες πάλι τρελό καρναβάλι», ή να δώσουμε μια αξιοπρεπή απάντηση. Το πρόβλημα πάντως είναι ότι, δεν ξέρουμε πως το κάνει, αλλά ό,τι τρελό και να πει, κάπου έχει και λίγο δίκιο.
«Παιδί μου, εγώ έχω δει ποτάμια και ποτάμια στα σαράντα, τριανταπέντε μου χρόνια που είχαν χιλιάδες πέτρες κι όμως στη ζωή μου δεν πείνασα ούτε μία μέρα. Ούτε εγώ, ούτε η μάνα μου, ούτε ο θείος μου ο Λάμπρος που έτρωγε για τρεις και όπου πήγαινε παρουσιαζόταν μια αισθητή πτώση στον τοπικό πληθυσμό αμνοεριφίων»
«Κι όχι μόνο δεν πείνασα», συνέχισε, «αλλά ο γιατρός μου είπε ότι πρέπει να χάσει και έναδυοτρια δεκαπέντε κιλά».
«Οπότε πες μου εσύ που τα διαβάζεις. Τι γίνεται με τις πέτρες στα ποτάμια και γιατί πεινάμε άμα δούμε πέτρες;»
Οπότε, που λες αγαπημένε μας αναγνώστη, μαζέψαμε γνώσεις, κουράγιο, ένα καλό παλαιωμένο ηπειρώτικο τσίπουρο και μπόλικη υπομονή κι αρχίσαμε να διηγούμαστε την ιστορία των Πετρών της Πείνας.
Στον Δούναβη, λίγο πριν τη Γέφυρα της Ελευθερίας και κάτω από τον λόφο Γκέλερτ, κάθεται μια πέτρα που οι Ούγγροι ονομάζουν Ínség-szikla. Ο Βράχος της Ένδειας. Μένει βυθισμένος όσο ο ποταμός κυλάει κανονικά και βγαίνει στην επιφάνεια όταν η στάθμη πέσει κάτω από τα ενενήντα πέντε εκατοστά. Φέτος τον είδαν τρεις φορές. Τις προηγούμενες είκοσι τρεις χρονιές, τον είχαν δει επτά.
Η υπόθεση ξεκίνησε την άνοιξη. Από τον Απρίλιο μέχρι τον Ιούλιο, οι βροχές σε ολόκληρη τη λεκάνη του Δούναβη έμειναν αισθητά κάτω από τον μέσο όρο της περιόδου 1990 με 2025. Τον Ιούνιο μπήκε ο καύσωνας, με πολύ περισσότερες μέρες πάνω από τους τριάντα βαθμούς από όσες περιμένει κανείς. Μέχρι τον Ιούλιο, τα εδάφη της κεντρικής Ευρώπης είχαν φτάσει στο πιο στεγνό τους σημείο από το 1990. Ο ποταμός έκανε αυτό που κάνει κάθε σοβαρός ποταμός σε τέτοιες συνθήκες. Κατέβασε τη στάθμη του και αποκάλυψε τον βυθό του.
Μαζί με τον βράχο βγήκαν στην επιφάνεια και άλλα πράγματα. Γερμανικά οχήματα του πολέμου, βρετανικές νάρκες, ναυάγια που περίμεναν δεκαετίες. Ο Δούναβης κρατάει καλύτερο αρχείο από πολλά υπουργεία.
Οι πέτρες που μιλάνε
Ο βράχος της ένδειας της Βουδαπέστης ανήκει σε μια οικογένεια βράχων της Κεντρικής Ευρώπης που η παράδοση ονομάζει «Πέτρες της Πείνας», βράχοι στην κοίτη ποταμών όπου οι κάτοικοι χάραζαν χρονολογίες και μηνύματα τις χρονιές που το νερό χαμήλωνε επικίνδυνα. Οι περισσότερες χαράξεις χρονολογούνται από τον δέκατο πέμπτο έως τον δέκατο ένατο αιώνα, κυρίως σε γερμανόφωνες περιοχές.
Η πιο γνωστή βρίσκεται στον Έλβα, κοντά στο Ντέτσιν της Τσεχίας. Πάνω της κάποιος χάραξε τη φράση «Wenn du mich siehst, dann weine». Αν με δεις, κλάψε.
Δεν πρόκειται για κάποιο ποίημα. Είναι μια διαρκής προειδοποίηση αιώνων. Ο άνθρωπος που σκάλισε τη φραση ήξερε ακριβώς τι σήμαινε η χαμηλή στάθμη για το νοικοκυριό και για το τραπέζι του, και θέλησε να το εξηγήσει σε κάποιον που δεν είχε ακόμα γεννηθεί.
Αν για τον σύγχρονο άνθρωπο ένας ποταμός είναι ένα ειδυλλιακό τοπίο, για τον άνθρωπο των παλιών αποχών ήταν ταυτόχρονα εργοστάσιο, δρόμος και ψυγείο.
Στον Δούναβη και στον Τίσα δούλευαν για αιώνες οι πλωτοί μύλοι, τα hajómalom, ξύλινες κατασκευές δεμένες στη μέση του ρεύματος που άλεθαν το σιτάρι της Ουγγρικής Πεδιάδας. Ο μηχανισμός τους απαιτούσε ρεύμα με ταχύτητα. Όταν η στάθμη έπεφτε, ο τροχός γύριζε αργά ή σταματούσε τελείως, και το αλεύρι της περιοχής σταματούσε μαζί του. Το σιτάρι υπήρχε στις αποθήκες, οι κάτοικοι όμως δεν μπορούσα ναν παράγουν ψωμί γιατί δεν υπήρχε τρόπος να κάνουν αλεύρι.
Ταυτόχρονα ο ποταμός λειτουργούσε ως ο φθηνότερος δρόμος της αυτοκρατορίας. Το αλάτι κατέβαινε με σχεδίες από τα ορυχεία της Τρανσυλβανίας, τα κρασιά ανέβαιναν σε βαρέλια, τα δημητριακά ταξίδευαν προς τη Βιέννη και τη Βαυαρία. Κάθε εκατοστό που έχανε η στάθμη το πλήρωναν οι φορτωτές, οι οποίοι το μετακυλούσαν στους εμπόρους, οι οποίοι το μετακυλούσαν σε όποιον ήθελε να αγοράσει μια οκά αλάτι για να παστώσει το χοιρινό του πριν το χειμώνα.
Το ψάρεμα ακολουθούσε τη δική του λογική. Τους πρώτους μήνες της χαμηλής στάθμης, τα ψάρια συγκεντρώνονται σε λιγότερο νερό και πιάνονται ευκολότερα. Οι ψαράδες του Δούναβη είχαν καλές εβδομάδες. Ύστερα το νερό ζεσταινόταν, το οξυγόνο μειωνόταν, τα βαθιά σημεία μίκραιναν και ο πληθυσμός των ψαριών κατέρρεε. Η αφθονία του Αυγούστου προεξοφλούσε την ένδεια του χειμώνα.
Η ουγγρική ψαρόσουπα, το halászlé, γεννήθηκε ακριβώς μέσα σε αυτή την οικονομία. Οι άνθρωποι που δούλευαν στο ποτάμι μαγείρευαν σε καζάνι ό,τι έπιαναν και δεν πουλούσαν, γουλιανό, κυπρίνο, μικρότερα ψάρια χωρίς εμπορική αξία. Η πάπρικα μπήκε στη συνταγή αργότερα, στη διάρκεια του δέκατου ένατου αιώνα, όταν το κόκκινο πιπέρι έγινε φθηνό και κυριάρχησε στην ουγγρική κουζίνα. Πριν από αυτό, η σούπα ήταν ένα πιάτο επιβίωσης με νερό, ψάρι και κρεμμύδι.
Οι χρονιές χωρίς καλοκαίρι
Ένα μεγάλο μέρος των χαράξεων στις πέτρες της πείνας πυκνώνει γύρω στα 1816 και 1817. Ο λόγος βρίσκεται δώδεκα χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά, στο ηφαίστειο Ταμπόρα της Ινδονησίας, που είχε εκραγεί το 1815 και είχε γεμίσει τη στρατόσφαιρα με τέφρα.
Η Ευρώπη πέρασε ένα καλοκαίρι που δεν ήρθε ποτέ. Χιόνι τον Ιούνιο, παγετοί τον Αύγουστο, σοδειές που σάπισαν στο χωράφι. Οι τιμές των σιτηρών τριπλασιάστηκαν και σε ορισμένες περιοχές πενταπλασιάστηκαν. Στα ορεινά της κεντρικής Ευρώπης οι άνθρωποι έψηναν ψωμί με αλεσμένο φλοιό δέντρου, με βελανίδια, με ρίζες φτέρης. Οι γερμανικές πηγές το ονομάζουν Rindenbrot, ψωμί από φλοιό, και το αναφέρουν με τη ντροπή που συνοδεύει τις αναγκαστικές λύσεις, όπως η δική μας κατοχική μπομπότα.
Περιέργως πως, αυτή η σιτοδεία έφερε και την εφεύρεση του ποδηλάτου. Η βρόμη, βασική τροφή των αλόγων, είχε αγγίξει εξωπραγματικές τιμές που καθιστούσαν τα άλογα πολυτέλεια, όταν ο βαρόνος Καρλ φον Ντράις σχεδίασε ένα δίτροχο όχημα το οποίο κινούνταν με τα πόδια του αναβάτη. Το ποδήλατο γεννήθηκε μέσα από μια επισιτιστική κρίση, για να αντικαταστήσει την μετακίνηση με το άλογο.
Οι πέτρες της πείνας λοιπόν, κρατούν τη μνήμη αυτών των ετών με τον πιο απλό τρόπο που υπήρχε. Μια χρονολογία, ένα όνομα, καμιά φορά και μια φράση – προειδοποίηση για τις μελλοντικές γενιές.
Σήμερα…
Ο βράχος της Βουδαπέστης σήμερα σημαίνει κάτι ευρύτερο από μια τοπική δυσκολία. Στη λεκάνη του Δούναβη ζουν πάνω από ογδόντα εκατομμύρια άνθρωποι. Η χαμηλή στάθμη πιέζει τις καλλιέργειες, δυσκολεύει την ψύξη στους σταθμούς παραγωγής ενέργειας και επιβραδύνει τη ναυσιπλοΐα επειφή δεν επιτρέπει μεγάλο βύθισμα στα πλοία, με αποτέλεσμα οι φορτηγίδες να φορτώνουν λιγότερο εμπόρευμα ανά δρομολόγιο και το κόστος μεταφοράς να ανεβαίνει.
Το ενδιαφέρον είναι ότι η αλυσίδα παραμένει ίδια με εκείνη του δέκατου όγδοου αιώνα. Άλλαξε μόνο η κλίμακα. Τότε σταματούσε ο μύλος και έλειπε το ψωμί του χωριού. Τώρα καθυστερεί η φορτηγίδα με τα λιπάσματα και ακριβαίνει το σιτάρι σε τέσσερις χώρες. Ο μηχανισμός που συνδέει τη στάθμη ενός ποταμού με το κόστος ενός γεύματος υπήρχε την εποχή των ξύλινων πλοιαρίων και εξακολουθεί να υπάρχει την εποχή του χάλυβα.
Η διαφορά βρίσκεται αλλού. Οι άνθρωποι που χάραξαν τις πέτρες κατέγραφαν ένα φαινόμενο που θεωρούσαν ανεξέλεγκτο, στέλνοντας ένα μήνυμα προς το μέλλον επειδή δεν μπορούσαν να κάνουν τίποτα άλλο. Εμείς διαβάζουμε το μήνυμα, καταλαβαίνουμε τους λόγους και συνεχίζουμε να συζητάμε.
Στο μεταξύ ο Δούναβης καταγράφει. Η πέτρα εμφανίστηκε το 2018, ξανά το 2022, και φέτος εμφανίστηκε τρεις φορές. Τον Μάρτιο του 2025 η στάθμη έπεσε τόσο χαμηλά ώστε έγινε η χαμηλότερη μέτρηση για την εποχή από το 1876, όταν άρχισαν οι επίσημες καταγραφές.
Οι πέτρες της πείνας δεν προειδοποιούν για κάτι. Απλώς το επιβεβαιώνουν.
