Ποιοι εργάστηκαν στο νοσοκομείο Γρεβενιτίου επί κατοχής – ονόματα και ιδιότητες

Το 1943 – 1944 λειτούργησε στο Γρεβενίτι νοσοκομείο που πρόσφερε υπηρεσίες στους αντάρτες του ΕΛΑΣ (και ορισμένες φορές του ΕΔΕΣ), στον απλό πληθυσμό των Ζαγοροχωρίων -ακόμα και σε αιχμαλώτους πολέμου.

Το σπόρο του νοσοκομείου φύτεψε ο γιατρός Δημήτρης Ρογκότης (Γρεβενίτι, 1898-1944) επιστρέφοντας στο χωριό του από το μέτωπο, όπου είχε υπηρετήσει κατά τον ελληνοϊταλικό πόλεμο. Πώς ξεκίνησαν όλα, το αφηγήθηκε ο γιος του Χρήστος, στο βιβλίο του Το Γρεβενίτι στην Αντίσταση (Γιάννενα, 1998): τις μέρες που ακολούθησαν τη γερμανική εισβολή (Απρίλιος 1941) και την βιαστική απαγκίστρωση του ελληνικού στρατού από το αλβανικό μέτωπο «ο γιατρός του χωριού μας Δημήτρης Ρογκότης σε συνεργασία με τον αρχίατρο μιας μεγάλης μονάδας που υποχωρούσε, έκρυψε τον εξοπλισμό ενός ορεινού χειρουργείου σε εργαλεία και φάρμακα».

Κέντρο επιμελητείας του ΕΛΑΣ

Δυο χρόνια αργότερα, το Γρεβενίτι αναδείχθηκε σε βασικό διοικητικό και εφοδιαστικό κόμβο του ΕΛΑΣ με κέντρο διαβιβάσεων, ραφείο, υποδηματοποιείο κ.ά. Αυτό που έλειπε ήταν η παροχή υγειονομικής περίθαλψης.  Ο επίατρος (ταγματάρχης) Κώστας Καντάς περιγράφει πώς επιτεύχθηκε, μνημονεύοντας δύο ακόμα συναδέλφους του που κάλυπταν τις ανάγκες της ίδιας υγειονομικής περιφέρειας: Γ. Σαμαράς και Πάλμος. Χωρίς όμως να έχουν αρχικά στη διάθεσή τους την απαραίτητη υποδομή. Προς το τέλος του 1943, συνεχίζει ο Καντάς, ξεκίνησε τη λειτουργία του το θεραπευτήριο Γρεβενιτίου, με διευθυντή «τον αείμνηστο γιατρό μας Μήτσο Ρογκότη». Το νοσοκομείο διέθετε χειρουργείο και είχε τη δυνατότητα περίθαλψης τριάντα τραυματιών και ασθενών.

Τις νοσηλευτικές ανάγκες προσφέρθηκαν να καλύψουν εθελοντικά οι επονίτισσες του χωριού, ανταποκρινόμενες σε κάλεσμα του Ρογκότη: Υπηρέτησαν καταρχάς δέκα κορίτσια. Στο τέλος του άρθρου θα βρείτε τα ονόματά τους, όπως τα είχε σημειώσει ο συγγραφέας, Χρήστος Ρογκότης, που λόγω της δουλειάς του πατέρα του αλλά και της υπηρεσίας του ίδιου στο τηλεφωνικό κέντρο του ΕΛΑΣ, είχε άμεση καθημερινή επαφή με τα πράγματα του νοσοκομείου.

Πρώτο βήμα στην ίδρυση του νοσοκομείου, ήταν η ανεύρευση κατάλληλου κτιρίου. Θυμάται ο Χρήστος Ρογκότης: «κάτω από το Μεσοχώρι υπήρχε το τεράστιο σπίτι της οικογένειας Αβραμόπουλου (Παπαβράνου). Σε αυτό το σπίτι έμεναν η γιαγιά, οι δύο κόρες και η μικρή εγγονή, η Διαμαντούλα. Όταν ο γιατρός (δηλ. ο πατέρας του Χρήστου) τις επισκέφθηκε και τους ζήτησε το σπίτι για το συγκεκριμένο σκοπό, πήρε την απάντηση των τριών ενηλίκων με ένα στόμα: ‘Πάρ’ το γιατρέ, χαλάλι σου’». Οι ίδιες οι ιδιοκτήτριες, βολεύτηκαν σε ένα κουζινάκι στην αυλή!

Πώς συγκεντρώθηκε κρίσιμος εξοπλισμός

Συνεχίζει την αφήγηση ο Χ.Ρ.: «Κι αρχίζει ένας μαραθώνιος. Παραπάνω από 20 κοπέλες της ΕΠΟΝ αρχίζουν εντατικά μαθήματα σαν νοσοκόμες, τα οποία παραδίδει ο γιατρός. Βοηθός του, ο συγχωριανός Τάκης Κουλούρης, που είχε την ειδικότητα νοσοκόμου στο στρατό». Συγκεντρώνονται κρεβάτια, κλινοσκεπάσματα και τρόφιμα, που φυσικά είναι εξίσου αναγκαία με τα φάρμακα για την ανάνηψη των τραυματιών.

Τα περισσότερα φάρμακα βέβαια, ήταν σχεδόν αδύνατο να τα βρει κανείς. Η ανάγκη σε σουλφαμιδόσκονη καλύφθηκε από δωρεά της Αγγλικής Στρατιωτικής Αποστολής, μετά από επίσκεψη τριών μελών της στο νοσοκομείο. Ενώ η ανάγκη σε εξοπλισμό απολύμανσης καλύφθηκε σε συνεννόηση του Δ. Ρογκότη με τον φίλο του γιατρό Π. Πουτέτση, νομίατρο Ιωαννίνων, που κατόρθωσε να εξοικονομήσει ένα κλίβανο και να τον στείλει εν μέσω Κατοχής στο Γρεβενίτι, με μια ριψοκίνδυνη αποστολή. Ανάλογη αποστολή έφερε σε πέρας ο συγχωριανός Γιάννης Τζουβάρας, μεταφέροντας από τα Ιωάννινα γύψο και νάρθηκες. Όλα αυτά ακολουθώντας μια πολύ επικίνδυνη διαδρομή, εν μέσω εκκαθαριστικών επιχειρήσεων των Γερμανών στα βουνά της Ηπείρου. Επιχειρήσεις που κατέληξαν, όπως είναι γνωστό, σε ολική καταστροφή πολλών χωριών και ομαδικές εκτελέσεις.

Το καλοκαίρι 1944 παρουσιάστηκαν στο Γρεβενίτι και ανέλαβαν υπηρεσία δύο φοιτητές της ιατρικής: «Κάποιος Νίκος και κάποιος Εβραίος Ελιέζερ όπως και μια νοσοκόμα με το όνομα Σουλτάνα».

Νοσηλεία δεκάδων τραυματιών και του μικρού Παναγιώτη

Το νοσοκομείο ανταποκρίθηκε σε έκτακτα περιστατικά και μάχες, που προκάλεσαν πολλούς τραυματισμούς ανταρτών ή απλών πολιτών. Τις καταγράφει με αρκετές λεπτομέρειες ο Χρήστος Ρογκότης στο βιβλίο του.

Η πιο συγκινητική περίπτωση όμως, είναι η καταστροφή των Λιγκιάδων και η περίθαλψη του πιο μικρού διασωθέντος. Ο νεαρός Χρήστος Ρογκότης ήταν από τους πρώτους που αντίκρισε τις Λιγκιάδες να φλέγονται (για την ακρίβεια, τον καπνό που ανέβαινε στον ουρανό). Γράφει: «Ήταν αρχές του Οκτώβρη (1943), νομίζω Κυριακή, και από την τζαμαρία του τηλεφωνικού κέντρου χάζευα προς την κορυφογραμμή του Μιτσικελιού (…) Διακρίνεται στην αρχή αραιός καπνός που αργότερα πυκνώνει (…) Κάτι δεν μου αρέσει». Σωστά, γιατί καιγόταν όλο το χωριό.

Ανάμεσα στους 88 που δολοφόνησαν οι Γερμανοί εκείνη τη μέρα ήταν η Ελένη Μπαμπούσικα (Μπαμπούσκα). Τη σκότωσαν ενώ θήλαζε το χρονιάρικό της, τον Παναγιώτη. Την πέταξαν κάτω, αλλά το μωρό έμεινε γατζωμένο στο στήθος της και δοκίμασαν να το σκοτώσουν κι αυτό με ξιφολόγχη, όπως όλα τα μικρά παιδιά του χωριού. Χωρίς να το αντιληφθούν το τραυματισμένο μωρό έμεινε ζωντανό πάνω στη νεκρή μάνα του για δυο μέρες, ως ότου το βρήκαν οι πρώτοι κάτοικοι που επέστρεψαν στο χωριό. Μην έχοντας άλλη επιλογή, το μετέφεραν στο νοσοκομείο του Γρεβενιτίου.

Πέντε δεκαετίες αργότερα, ο Παναγιώτης Μπαμπούσικας αφηγήθηκε στον Christoph U. Schminck Gustavus (στο βιβλίο Μνήμες Κατοχής ΙΙΙ, «Οι Λυγκιάδες στις φλόγες», Ισνάφι, Ιωάννινα 2011): «…μου είπανε πως εκείνη τη νύχτα, με πήγαν σ΄ ένα μέρος έξω από τα Γιάννενα, στο Γρεβενίτι δηλαδή, στο ιατρείο των ανταρτών του ΕΛΑΣ. Εκεί πέρα κάθισα δύο χρόνια. Όταν ο πατέρας ξαναπαντρεύτηκε, με πήρε από εκεί και η μητριά με μεγάλωσε…».

Ο Παναγιώτης Μπαμπούσκας, 50 χρονών πια, έδειξε στον Gustavus την ουλή στην πλάτη του, από την ξιφολόγχη. Είχε μήκος 40 εκατοστά… Ήταν θαύμα ότι έζησε να αφηγηθεί το συμβάν. Το δίχως άλλο, ο γιατρός Δημήτρης Ρογκότης και οι νοσηλεύτριες του Γρεβενιτίου, είχαν συμμετοχή σε αυτό το θαύμα.

Για να μένουν όλα τα ονόματα στην ιστορία: το έγκλημα στις Λιγκιάδες διεπράχθη από το 79ο Εφεδρικό Τάγμα της 1ης ορεινής μεραρχίας ορεινών καταδρομών «Εντελβάις», με διοικητή (τάγματος) τον λοχαγό Άλφρεντ Σρέπελ.

Εκκένωση και μεταφορά τραυματιών

Κάποτε οι γερμανικές εκκαθαριστικές επιχειρήσεις έφτασαν στο Γρεβενίτι και ο Ρογκότης πήρε διαταγή από το αρχηγείο της Μεραρχίας ΕΛΑΣ να εκκενώσει το νοσοκομείο του, μεταφέροντας έγκαιρα τους νοσηλευόμενους σε ασφαλείς περιοχές. Το έπραξε, αφού ο πιο βαριά τραυματισμένος μεταφέρθηκε στα χέρια από δυο τραυματιοφορείς σε μεγάλη και δύσβατη διαδρομή.

Σήμερα, 80 χρόνια μετά την ίδρυση και λειτουργία του νοσοκομείου Γρεβενιτίου, θα ήταν ίσως ταιριαστό να οργανωθεί ένα μνημόσυνο στη μνήμη όσων με τον έναν ή τον άλλο τρόπο συντέλεσαν στη δημιουργία και λειτουργία του νοσοκομείου. Σκεφτόμουν ότι η Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων θα έπρεπε να πρωτοστατήσει σε ένα τέτοιο καθήκον. 

Για αυτό παραθέτουμε στη συνέχεια όσα ονόματα είχε καταγράψει ο Χρήστος Ρογκότης στο βιβλίο του, ελπίζοντας ότι οι αναγνώστες μας μπορούν να συμπληρώσουν τον κατάλογο, με ονόματα που έχουν ακούσει από τους γονείς, τους παππούδες και τις γιαγιάδες τους. Αν λοιπόν γνωρίζετε κάποιον άλλο άνθρωπο που πρόσφερε τις δυνάμεις του στην υπόθεση και δεν αναφέρεται στη συνέχεια, παρακαλούμε επικοινωνήστε με τον Ηπειρωτικό Αγώνα στο info@agon.gr. Έτσι ώστε όλοι όσοι είχαν συνδρομή, να μνημονευθούν.

Οι άνθρωποι

Ακολουθεί ο αρχικός πίνακας με βάση το βιβλίο του Χρήστου Ρογκότη.

Ο γιατρός:

• Δημήτρης Χ. Ρογκότης

Ο νοσοκόμος-τραυματιοφορέας του στρατού:

• Τάκης Κουλούρης

Οι φοιτητές ιατρικής που εντάχθηκαν στο δυναμικό το καλοκαίρι 1944:

• Νίκος
• Ελιέζερ (Εβραίος)

Οι εθελόντριες νοσηλεύτριες του νοσοκομείου στο Γρεβενίτι:

• Ελευθερία Παπαχριστοδούλου
• Ασπασία Αργυρίκου
• Αγγελική Ήτου
• Έλλη Δερμάνη
• Νίκη Παυλίδη
• Μαρία Φάφα
• Μαριάνθη Τσαϊμίδη
• Ελένη Αβραμοπούλου
• Σοφία Σουγκάρη
• Μαρία Καρακίτσου
• Σουλτάνα

Τα μέλη της οικογένειας Αβραμόπουλου που πρόσφεραν το οίκημα:

• Γιαγιά
• Δύο κόρες (πιθανότατα η μία να είναι η Ελένη που αναφέρεται παραπάνω)
• μικρή εγγονή Διαμαντούλα

Ο αρχίατρος που δέχτηκε να παραδώσει στον Ρογκότη το νοσοκομειακό εξοπλισμό επιστρέφοντας από το μέτωπο:

• Δυστυχώς δεν γνωρίζουμε το όνομά του

Ο νομίατρος που απέστειλε τον κλίβανο από τα Ιωάννινα:

• Π. Πουτέτσης

Ο άνθρωπος που μετέφερε γύψο και νάρθηκες:

• Γιάννης Τζουβάρας

Ο Άγγλος λοχαγός που επισκέφθηκε το νοσοκομείο, ξεναγήθηκε από τον Δ. Ρογκότη και φρόντισε την αποστολή της σουλφαμιδόσκονης:

• Peter, άγνωστου επιθέτου

ΥΓ. Ευχαριστώ τον Αλέκο Ράπτη για την επισήμανση της νοσηλείας Παναγιώτη Μπαμπούσκα και άλλες πληροφορίες του άρθρου.

Τα στοιχεία για την έκδοση που αναφέρεται στην αρχή του άρθρου: Χρήστος Ρογκότης, Το Γρεβενίτι στην Αντίσταση, εκδότης Ν. Αλμπανόπουλος, σελιδοποίηση Λ. Μητρούσκα, 1998. Το βιβλίο έχει εξαντληθεί προ καιρού.