Η Ιδιοκτήτρια μας βρήκε τη Μ. Τετάρτη το πρωί, λίγο πριν τον πρώτο μας καφέ, που είναι η πιο αδύναμη στιγμή μας για οποιαδήποτε συζήτηση.
«Πάσχα», είπε, με τον τόνο κάποιου που νομίζει ότι αυτός μόλις ανακάλυψε ότι το Πάσχα και κανείς άλλος δεν το ξέρει ακόμη.
«Γνωρίζω, Μεγαλοπρεπεστάτη μου», απαντήσαμε.
«Αρνί. Αυγά. Τσουρέκι», συνέχισε, σαν να διάβαζε λίστα σούπερ μάρκετ που είχε ξεχάσει να φέρει.
«Επίσης γνωρίζω Οσιολογιωτάτη μου».
Μας κοίταξε με εκείνο το βλέμμα που σημαίνει ότι γνωρίζουμε μεν, αλλά δεν έχουμε γράψει τίποτα. Το οποίο ήταν απολύτως σωστό. Και απολύτως κακό.
«Θέλω κάτι με βάθος», είπε. «Ιστορία, συμβολισμός. Να μαθαίνει ο κόσμος. Να ξέρει ότι το έθιμο της σούβλας ξεκίνησε με τον Αθανάσιο Διάκο, ας πούμε».
Εκπαιδευμένος από άλλες περιστάσεις και φρονίμως ποιών, απέφυγα να σχολιάσω τον Αθανάσιο Διάκο και περιορίστηκα στο να καθησυχάσω ένα τρανταχτό γέλιο που μου ήρθε ξαφνικά.
«Θέλετε και χιούμορ;»
Σκέφτηκε για ένα δευτερόλεπτο, όσο χρειάστηκε για να πάρει την απόφαση που είχε ήδη πάρει πριν μπει στο γραφείο μας.
«Θέλω να μου φέρεις ένα κείμενο που να το διαβάζεις στη γιαγιά σου την Κυριακή του Πάσχα χωρίς να σε αφορίσει, αλλά να το ξαναδιαβάζεις στους φίλους σου το βράδυ και να γελάτε».
Αυτό ήταν το πιο ακριβές editorial brief που έχουμε λάβει ποτέ.
Ετοιμάσαμε τον καφέ μας. Ανοίξαμε τη Βίβλο, την Έξοδο, τον Ιωάννη, μερικά λεξικά, και ένα άρθρο για ουκρανικά αυγά που μας έκανε να νιώσουμε ανεπαρκής ως πολιτισμός. Και γράψαμε.
Κάθε γιορτή έχει τη γλώσσα της, αγαπημένε μας αναγνώστη, κι αυτή η γλώσσα μιλά πάντα μέσα από τα φαγητά της. Το ελληνικό Πάσχα έχει τρεις γεύσεις που ξεπερνούν κατά πολύ τη διατροφική τους λειτουργία: το αρνί στη σούβλα, τα κόκκινα αυγά και το τσουρέκι ή, στα Γιάννενα, τα κουλούρια. Το καθένα κουβαλά στρώσεις ιστορίας, θεολογίας και λαϊκής μνήμης, αλλά και μια πολύ συγκεκριμένη, πρακτική λογική που, εδώ που τα λέμε, κανείς δεν σπεύδει να αναφέρει στην εκκλησία.
Το αρνί: Θυσία πριν από τον Χριστό, και μια λεπτομέρεια που τρομάζει τους στρατιώτες
Αντίθετα από ό,τι νομίζει η Ιδιοκτήτρια της εφημερίδας μας, αγαπητέ μας αναγνώστη, το έθιμο της σούβλας ανάγεται στο εβραϊκό Πάσχα, άμεσα συνδεδεμένο με την Έξοδο των Ιουδαίων από την Αίγυπτο, και η λέξη «Πάσχα» προέρχεται από το Εβραϊκή «Πέσαχ» που σημαίνει ακριβώς «Έξοδος».
Πριν από τη μεγάλη Έξοδο, ο Θεός μέσω του Μωυσή είπε στους Ισραηλίτες να θυσιάσουν από ένα αρνί κάθε οικογένεια και να αλείψουν με το αίμα του τα ανώφλια των σπιτιών τους, ώστε να τους προσπεράσει ο άγγελος του θανάτου. Η νύχτα εκείνη χαράχθηκε στη συλλογική μνήμη ενός ολόκληρου λαού, και μαζί με αυτή, μια πολύ συγκεκριμένη οδηγία: να μην σπάσει κανείς τα κόκαλα του αρνιού (βλέπε Έξοδος 12:46, για όποιον θέλει να το ψάξει).
Κι αν αυτή η οδηγία φαίνεται στην αρχή σαν απλό τελετουργικό, όταν φτάνουμε στη Σταύρωση, η ιστορία μας παίρνει μια διαφορετική τροπή, σαν plot twist σε ταινία μυστηρίου. Στις σταυρώσεις, οι Ρωμαίοι συνήθιζαν να σπάνε τα πόδια των καταδικασμένων για να επισπεύσουν τον θάνατο, εμποδίζοντάς τους να σηκώνονται για να αναπνεύσουν. Όταν οι στρατιώτες ήρθαν στον Χριστό, τον βρήκαν ήδη νεκρό και δεν έσπασαν τα πόδια του. Ο ευαγγελιστής Ιωάννης το καταγράφει ρητά ως εκπλήρωση της γραφής: «Ούτε εν των οστών αυτού ου συντριβήσεται» (Ιωάν. 19:36). Και ο λόγος που ο Θεός έδωσε αυτή την εντολή για το αρνί του Πάσχα ήταν ακριβώς επειδή κάποτε θα ανέσταινε τον αληθινό Αμνό του Θεού αφού πρώτα τον θυσίαζε για χάρη του λαού του.
Δηλαδή, μια εντολή γραμμένη χίλια χρόνια νωρίτερα περίμενε υπομονετικά τον Γολγοθά για να βγάλει νόημα. Αυτό είναι μακροπρόθεσμο management σε θεϊκό στυλ!
Ο ευαγγελιστής Ιωάννης αποκάλεσε τον Χριστό «Αμνό του Θεού» (Ιωάν. 1:29), και έτσι το αρνί μεταφέρθηκε από το εβραϊκό Πάσχα στο χριστιανικό ως κεντρικό σύμβολο θυσίας και λύτρωσης. Το αρνί της Κυριακής του Πάσχα γίνεται ταυτόχρονα αναφορά στη βιβλική θυσία και εορτασμός της αφθονίας που πηγάζει από την Ανάσταση. Το αρνί ψημένο στη σούβλα παραπέμπει στον σταυρό, στο σχήμα που ακινητοποιεί και ανυψώνει ταυτόχρονα. Και στα τριγλυκερίδια βεβαίως, αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία, όχι και τόσο θρησκευτική.
Σήμερα, οι Έλληνες αφιερώνουν το πρωί της Κυριακής του Πάσχα στο ψήσιμο και ολόκληρη η οικογένεια συγκεντρώνεται γύρω από το τραπέζι. Η προετοιμασία και το γύρισμα της σούβλας είναι μια οικογενειακή εμπειρία που δένει τους ανθρώπους και τους φέρνει κοντά ώστε να μπορέσουν, γύρω από το οικογενειακό τραπέζι, να τσακωθούν για όσα δεν μπόρεσαν να τσακωθούν όλο τον χρόνο. Και ναι, ο θείος που λέει «εγώ θα πάω να κάτσω με τη νεολαία» είναι παγκόσμιο φαινόμενο, δεν αφορά μόνο την Ελλάδα.
Τα κόκκινα αυγά: Η Μαγδαληνή, ο αυτοκράτορας, και η αλήθεια της κότας
Καταρχάς, να διευκρινίσουμε, αγαπημένε μας αναγνώστη, ότι τα κόκκινα πασχαλινά αυγά ξεκίνησαν από τη Μεσοποταμία. Η συνήθεια να βάφονται αυγά κόκκινα «στη μνήμη του αίματος του Χριστού κατά τη σταύρωση» ανάγεται, σύμφωνα με πολλές πηγές, στους πρώτους χριστιανούς της Μεσοποταμίας, από όπου διαδόθηκε στην Ευρώπη μέσω των Ορθόδοξων Εκκλησιών.
Και τώρα που το διευκρινίσαμε κι αυτό, ξέχνα τα παστέλ αυγά της δυτικής Πασχαλιάς και τα κουνελάκια με τα καλαθάκια. Τα δικά μας, τα λεβέντικα, τα περήφανα, τα αυθεντικά, τα κόκκινα αυγά, είναι παράδοση που συνδυάζει βαθύ θεολογικό συμβολισμό με μια πολύ πιο γήινη πραγματικότητα.
Ας αρχίσουμε από τη θεολογία, που είναι η πιο εντυπωσιακή. Σύμφωνα με την Ορθόδοξη παράδοση, η Μαρία Μαγδαληνή παρουσιάστηκε στον αυτοκράτορα Τιβέριο στη Ρώμη, κρατώντας ένα αυγό, και ανακοίνωσε: «Χριστός Ανέστη!». Ο αυτοκράτορας φυσικά δεν κατάλαβε Χριστό (πρόσεξες, αγαπημένε μας αναγνώστη, το πολύ έξυπνο λογοπαίγνιό μας εδώ), γέλασε και είπε ότι ο Χριστός δεν μπορούσε να έχει αναστηθεί, όπως ακριβώς αυτό το αυγό δεν μπορεί να γίνει κόκκινο. Πριν τελειώσει τη φράση, το αυγό είχε γίνει βαθυκόκκινο, ο Τιβέριος ομοίως κοκκίνισε απ’ το κακό του και η Μαγδαληνή συνέχισε να κηρύττει σε ολόκληρο το αυτοκρατορικό ανάκτορο. Στην Ορθόδοξη εικονογραφία, η Μαρία Μαγδαληνή απεικονίζεται συχνά με ένα κόκκινο αυγό στο χέρι, ως «Απόστολος των Αποστόλων», πρώτη μάρτυρας της Ανάστασης.
Το κόκκινο χρώμα συμβολίζει το αίμα του Χριστού, η σκληρή φλούδα παραπέμπει στον σφραγισμένο τάφο, και το σπάσιμο στην Ανάσταση.
Ωραία η θεολογία, αλλά ας μιλήσουμε και για την κότα. Κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Σαρακοστής, οι κότες δεν σταματάνε να κάνουν τη δουλειά τους. Έτσι, τις 40 μέρες νηστείας συσσωρεύεται μεγάλη ποσότητα αυγών. Το να τα βράζεις ήταν από τα καλύτερα μέσα συντήρησης που διέθεταν οι άνθρωποι πριν από το ψυγείο. Και η κόκκινη βαφή, εκτός από τη συμβολική της διάσταση, βοηθούσε πρακτικά: έκλεινε τους πόρους του κελύφους, επιβραδύνοντας τη φθορά. Σύμβολο και ψυγείο ταυτόχρονα.
Σύμφωνα με την ελληνική λαϊκή παράδοση, η βαφή γίνεται τη Μεγάλη Πέμπτη, γνωστή σε ορισμένες περιοχές ως «Κοκκινοπέφτη», και το πρώτο αυγό, που συχνά επιλέγεται από μαύρη κότα, τοποθετείται στο εικονοστάσι του σπιτιού. Αν δεν έχετε μαύρη κότα, μην ανησυχείτε. Η Εκκλησία δεν κάνει ελέγχους.
Ένα ξένο αριστούργημα: τα ουκρανικά πασχαλινά αυγά
Αν νομίζετε ότι η κόκκινη βαφή είναι εντυπωσιακή, περιμένετε να ακούσετε τι κάνουν οι Ουκρανοί. Τα pysanky, όπως ονομάζονται, είναι από τα πιο εξαιρετικά πασχαλινά αυγά στον κόσμο. Η λέξη προέρχεται από το ουκρανικό pysaty, που σημαίνει «να γράφω». Τα pysanky εμφανίστηκαν πολύ πριν από τον χριστιανισμό, και οι Ουκρανοί τα χρησιμοποιούσαν στις τελετές λατρείας του θεού του Ήλιου, καλύπτοντάς τα με μυστικά σύμβολα.
Η τεχνική είναι η εξής: ο καλλιτέχνης «γράφει» το σχέδιο πάνω στο κέλυφος με λιωμένο κερί χρησιμοποιώντας ειδική γραφίδα (kistka), και στη συνέχεια βυθίζει το αυγό σε χρωστικές ουσίες, από την πιο ανοιχτή ως την πιο σκούρα. Το κερί εμποδίζει τη βαφή να διαπεράσει τις σφραγισμένες περιοχές, αποκαλύπτοντας στο τέλος ένα περίπλοκο σχέδιο πολλαπλών στρώσεων. Το 2024, η UNESCO αναγνώρισε την τέχνη των pysanky ως άυλη πολιτιστική κληρονομιά της ανθρωπότητας.
Τα κόκκινα αυγά μας είναι βαθιά συμβολικά. Τα ουκρανικά είναι βαθιά συμβολικά και μοιάζουν σαν να τα ζωγράφισε κάποιος με χρόνο, ταλέντο και χωρίς άγχος.
Τσουρέκι και κουλούρια: Ψωμί με μνήμη αιώνων, μυρωδιά Εδέμ και τουρκική γραμματική
Ψωμιά παρόμοια με το τσουρέκι ήταν γνωστά στη βυζαντινή εποχή ως «κολλυρίδες», τα ειδικά ψωμιά του Πάσχα, σε διάφορα σχήματα και πάντα με ένα κόκκινο αυγό στη μέση. Το σημερινό τους όνομα προέρχεται από το τουρκικό çörek, που σημαίνει ψωμί με μαγιά. Οι Βυζαντινοί ονόμαζαν το ψωμί τους ελληνικά. Οι Οθωμανοί ήρθαν και το μετονόμασαν. Εμείς το κρατήσαμε και τις δύο εκδοχές, γιατί η μανάδες μας μάς έμαθαν να μην πετάμε ποτέ τίποτα.
Σύμφωνα με την παράδοση, το τσουρέκι συμβολίζει την Ανάσταση, καθώς ζυμώνεται, φουσκώνει και μεταμορφώνεται στην τελική του μορφή. Κάθε βήμα της παρασκευής γίνεται σύμβολο ζωής. Το οποίο είναι εξαιρετικό. Όμως αν δεν βάλεις αρκετή μαγιά, το σύμβολο θα μείνει λίγο επίπεδο, αλλά τέλος πάντων.
Τα τρία πλεγμένα κλωνάρια παραπέμπουν στην Αγία Τριάδα, ενώ η κυκλική μορφή, που απαντά σε πολλές περιοχές, είναι σύμβολο αιωνιότητας και ανανέωσης. Τα λαμπροκούλουρα, η πελοποννησιακή εκδοχή σε σχήμα πετάλου ή δαχτυλιδιού με γλυκάνισο ή ξύσμα πορτοκαλιού, παρασκευάζονται τη Μεγάλη Πέμπτη και δίνονται συχνά ως πασχαλινά δώρα παιδιών στους νονούς τους.
Τα αρώματα δεν είναι τυχαία. Το μαχλέπι, που προέρχεται από κουκούτσια κερασιάς, φέρνει μια γλυκιά αμυγδαλένια ευωδιά παραπέμπει στον Κήπο της Εδέμ. Η μαστίχα της Χίου, προσθέτει μια λεπτή ρητινώδη νότα που κάνει το τσουρέκι αναγνωρίσιμο από μακριά. Αυτά δεν είναι απλά μπαχαρικά. Είναι θεολογία δια της οσφρήσεως.
Όσο για τα ονομαστά γιαννιώτικα κουλούρια, έχουν ξεκάθαρη γαστρονομική ταυτότητα που αναγνωρίζεται πανελλαδικά. Διαφέρουν από όλα τα άλλα ελληνικά πασχαλινά κουλούρια: η ζύμη είναι τόσο μαλακή που μπορεί να χυθεί σχεδόν με κουτάλι, συχνά πασπαλίζονται με άχνη ζάχαρη μετά το ψήσιμο, κάτι που δεν έχει καταγραφεί να γίνεται σε άλλη πόλη της Ελλάδας. Η αμμωνία ως διογκωτικό, τα πολλά αυγά, ο χυμός πορτοκάλι, το σχήμα με τη τρύπα που γίνεται με λαδωμένο δάχτυλο, η Μεγάλη Πέμπτη ως παραδοσιακή μέρα παρασκευής τους, παράλληλα με τα κόκκινα αυγά, είναι τα χαρακτηριστικά τους.
Η Ήπειρος είχε, εξάλλου, ιδιαίτερη σχέση με την τέχνη του κουλουροποιού, αφού το επάγγελμα ασκούσαν κατά κύριο λόγο Έλληνες από την Ήπειρο, με χαρακτηριστική ευχή της ηπειρώτισσας μάνας προς το γιο της: «Άντε και στην Πόλη κουλουρτζής».
Αρνί, κόκκινα αυγά, τσουρέκι. Σε οποιοδήποτε άλλο πλαίσιο θα ήταν απλώς πρωτεΐνη, υδατάνθρακες και χρωστική ουσία. Στο τραπέζι του ελληνικού Πάσχα γίνονται κεφάλαια μιας αφήγησης που αρχίζει στη Μεσοποταμία, περνά από τη Ρώμη, ζει στο Βυζάντιο, επιβιώνει από τους Οθωμανούς, και συνεχίζεται κάθε χρόνο γύρω από μια σούβλα.
Καλό Πάσχα λοιπόν, αγαπημένε μας αναγνώστη, και με ρέγουλα το αρνάκι, ώστε να πάει αυτό στον παράδεισο και να μην στείλει κι εσένα!
