Για την αγωγή ενός παιδιού ή ενός φυλακισμένου ή και ενός έθνους, ισχύει βέβαια η δημιουργία εξαρτημένων αντανακλαστικών. Η σταθερή σύνδεση μιας ανεπιθύμητης συμπεριφοράς με το δυσάρεστο συναίσθημα μιας ποινής και μιας επιθυμητής συμπεριφοράς με το ευχάριστο συναίσθημα μιας ανταμοιβής δημιουργεί ένα εξαρτημένο αντανακλαστικό. Η σκέψη μιας ανεπιθύμητης συμπεριφοράς, πριν αυτή εκδηλωθεί, συνδέεται αντανακλαστικά με το δυσάρεστο συναίσθημα της ποινής∙ αυτό με τη σειρά του αναστέλλει τη σκέψη της ανάρμοστης συμπεριφοράς. Αντίστοιχα η σκέψη μιας επιθυμητής συμπεριφοράς, συνδέεται με το ευχάριστο συναίσθημα της ανταμοιβής και αυτό με τη σειρά του ενισχύει τη σκέψη και την οδηγεί στην εκδήλωση της επιθυμητής συμπεριφοράς.
Ωστόσο, αυτό που φαίνεται σχεδόν αυτονόητο, έχει σοβαρούς περιορισμούς. Παραδείγματα.
Ένα παιδί είναι κλαψιάρικο. Ο μπαμπάς, για να το κάνει να αλλάξει συμπεριφορά, το τιμωρεί κάθε φορά που κλαίει. Η τιμωρία όμως κάνει το παιδί να κλαίει περισσότερο, διότι κλαίει κάθε φορά που έχει ένα δυσάρεστο συναίσθημα. Ο μπαμπάς το τιμωρεί πιο αυστηρά και το παιδί κλαίει γι΄ αυτό πιο γοερά: φαύλος κύκλος.
Ένας παραβάτης του νόμου τιμωρείται, φυλακίζεται λόγω της παραβατικής συμπεριφοράς του. Στη φυλακή, μη αναγνωρίζοντας ότι έφταιξε, δυσανασχετεί για την ποινή που άδικα, κατ΄ αυτόν, του επιβλήθηκε. Έτσι, μόλις βγει από τη φυλακή, με μεγάλη του χαρά εκδικείται την κοινωνία, γινόμενος ξανά παραβάτης, αλλά προσέχοντας αυτή τη φορά να μη συλληφθεί ή, αν συλληφθεί, να μην έχει αφήσει αποδεικτικά στοιχεία πίσω του και να μην καταδικασθεί στο δικαστήριο. Η φοίτησή του στο πανεπιστήμιο της φυλακής τον έχει διδάξει τέχνες πώς να αποφεύγει τη σύλληψη και την τεκμηρίωση της παραβατικής συμπεριφοράς του. Η φυλακή είναι η Ανώτατη Σχολή Εγκλήματος.
Ένα κράτος συμπεριφέρεται «τρελά». Ενοχλεί τους γείτονές του, δανείζεται χρήματα που τα κατασπαταλά σε καλοπέραση, αντί να τα επενδύει δημιουργικά κοκ. Η διεθνής κοινότητα του επιβάλλει ποικίλες ποινές. Οι πολίτες του κράτους νοιώθουν αδικημένοι και αντιδρούν ακόμη πιο τρελά. Η διεθνής κοινότητα αυξάνει τις ποινές – π.χ. αρνούνται να το δανείσουν με υψηλά επιτόκια, οι διεθνείς αγορές το επικρίνουν, οι επικρίσεις τους μειώνουν ακόμη περισσότερο την αξιοπιστία του, το κράτος προσπαθεί να εξαπατήσει τη διεθνή κοινότητα, αρνείται να εκπληρώσει τις υποχρεώσεις του κλπ: φαύλος κύκλος.
Πώς σπάει ένας τέτοιος φαύλος κύκλος; Οι φαύλοι κύκλοι, ό,τι σχεδόν κι αν κάνει κανείς, αυτοδιεγείρονται, αυτοενισχύονται και συνεχίζονται. Δηλαδή, να πάρουμε στην αγκαλιά μας και να κανακεύουμε ένα παιδί που κάνει αταξίες, είναι κακός μαθητής, είναι τεμπέλης, χτυπάει τα άλλα παιδιά, γκρινιάζει διαρκώς και αδικαιολόγητα; Μα έτσι θα τον κάνουμε κακομαθημένο και θα χειροτερεύει η συμπεριφορά του. Τι να κάνουμε; Ο φαύλος κύκλος συχνά αποτελεί την τελική φάση μιας ταλάντωσης. Θα κλάψει το παιδί, θα κάνει τις αταξίες του και κάποτε θα κουρασθεί, θα σταματήσει. Ένας τρόπος είναι την ώρα που συμπεριφέρεται «τρελά» να του αποσπάσουμε την προσοχή στρέφοντάς την προς μια άσχετη δραστηριότητα, χωρίς επιδοκιμασία ούτε αποδοκιμασία. Αυτό σημαίνει βέβαια να έχουμε διαπιστώσει τα ενδιαφέροντά του, που κι αυτά μπορεί να είναι συμπεριφορές με ταλάντωση. Π.χ. την ώρα της ανεπιθύμητης συμπεριφοράς διεγείρομε κάποια από τις περιοδικές εκδηλώσεις του, ανάλογα με την περίπτωση και την ώρα. Π.χ. του υπενθυμίζομε πως είναι ώρα για φαγητό ή για κάποιο παιχνίδι, Για να αποσπασθεί η προσοχή του, πρέπει να του τη στρέψουμε προς κάτι που είναι ευχάριστο, πιο ευχάριστο πάντως από αυτό, το ανεπιθύμητο, που κάνει αυτή τη στιγμή. Για να μη συνδέσει μ΄ αυτό τον τρόπο την παραβατική του συμπεριφορά με κάτι το ευχάριστο, πρέπει να επινοούμε κάθε φορά κάτι διαφορετικό, για να προσέξει. Ομολογουμένως, δεν είναι εύκολο πράγμα η αγωγή των παιδιών.
Ούτε είναι εύκολη η διόρθωση ενός κράτους που συμπεριφέρεται αστόχαστα. Η ανατροφή ενός παιδιού με τον τρόπο που υπέδειξα στο παράδειγμα προϋποθέτει μια πατριαρχική εξουσία πάνω του. Με τα κράτη όμως τι γίνεται; Μην ξεχνάμε ακόμη ότι οι ανωμαλίες σε ένα κράτος μεταδίδονται σαν κύμα στα υπόλοιπα. Η πτώχευση μιας τράπεζας πριν από μερικά χρόνια στην Αμερική εξαπλώθηκε σε διεθνή οικονομική κρίση, που το κόστος της το πληρώσαμε ιδιαίτερα εμείς, που είχαμε μια αστόχαστη συμπεριφορά. Η “καλοί” εταίροι μας που δεσμεύονται να μας φερθούν με αλληλεγγύη αντέδρασαν ποινικά. Και η κατάστασή μας επιδεινώθηκε, στάζοντάς μας και μίσος εναντίον εκείνων που μας βοηθούσαν. Δεν μπορώ να φανταστώ εύκολη λύση σε τέτοια προβλήματα. Οι ξένοι τεχνοκράτες διαπιστώνουν ενδεχομένως κάποια λάθη στο άτακτο κράτος. Χρειάζεται αλλαγή στη λειτουργία του, μια αλλαγή που εστιάζεται στην πάταξη της διαφθοράς, αν υπάρχει, και στο λαϊκισμό, που κύριο στοιχείο του είναι η αργομισθία με την ευρεία έννοια, δηλαδή περιλαμβάνει όχι μόνο μισθούς σε μη εργαζόμενους, ενώ οι εργαζόμενοι αμείβονται ανεπαρκώς, αλλά και επιδοτήσεις σε επενδυτές που, θησαυρίζουν αντί να επενδύουν. Η πελατειακή σχέση μεταξύ εξουσίας και κοινού βρίσκεται στην καρδιά του προβλήματος. Εργαλείο της είναι η εκλογή των αρχόντων (βουλευτών). Αυτοί πουλούν εξυπηρετήσεις, όπως αργομισθίας έναντι ψήφων, αλλιώς δεν εκλέγονται. Η εναλλακτική λύση, προϊόν της σκέψης των προγόνων μας, κλήρωση μεταξύ του συνόλου, αντί εκλογής, ούτε που συζητείται, διότι καταργεί την ολιγαρχία. Τα δεξιά κόμματα που κατά κανόνα κυβερνούν είναι ολιγαρχίες που δεν θέλουν προφανώς να στερηθούν τα προνόμιά τους. Αλλά και τα αριστερά κόμματα, όποτε κυβερνήσουν, είναι ολιγαρχίες των προλεταρίων. Και οι δυο παρατάξεις διαφωνούν σε όλα, μπορεί και να συγκρούονται. Σε ένα μόνο συμφωνούν, στο να πάψει το σύστημα που δίνει την εξουσία σε μια ολιγαρχία. Ενδιαφέρονται μόνο να είναι η δική τους ολιγαρχία που την παρουσιάζουν ως “καλή”, αφού η αντίπαλή τους είναι “κακή”.
Μια δημοκρατία, χωρίς τις πελατειακές δεσμεύσεις της ολιγαρχίας, μπορεί να νοιάζεται για τα συμφέροντα μη ψηφοφόρων, όπως είναι οι μελλοντικές γενιές. Αυτό το πλεονέκτημα μπορεί να αντισταθμίζει με το παραπάνω τα μειονεκτήματα που έχει η επιλογή αρχόντων με κλήρωση. Και η μέριμνα για το μέλλον είναι πρώτιστα ευθύνη των αρχόντων και λιγότερο των πολιτών, που δεν μπορούν όλοι να είναι σώφρονες και όχι μωρές παρθένες. Αυτή όμως είναι η λύση που δεν θα επιθυμούσαν όσοι σπεύδουν να “βοηθήσουν” δηλαδή να θέσουν υπό την προστασία τους το αστόχαστο κράτος. Μια τέτοια λύση με κλήρωση σπάει το φαύλο κύκλο της εναλλαγής μιας ολιγαρχίας με μιαν άλλη, που καθεμιά της ισχυρίζεται πως αυτή είναι η “καλή”, ενώ η άλλη είναι η “κακή”.
