Η Ιδιοκτήτρια μας κοίταξε βαθιά μέσα στα μάτια.
«Ο καιρός ζέστανε», μας είπε. «Ο κόσμος βγαίνει έξω. Ειδήσεις δεν έχουμε. Ελπίζω να έχεις εσύ κάτι καλό να δημοσιεύσουμε».
Σε μία από τις εξαιρετικά σπάνιες χειρονομίες της τοποθέτησε μπροστά μας ένα τσαγάκι που μύριζε αμύγδαλο και κάτι ακαθόριστα αρχαίο.
Μας χαμογέλασε, σαν τον καρχαρία που χαμογελάει στο ψαράκι. «Έλα… Όλο και κάποια ενδιαφέρουσα ιστορία θα γράψεις πάλι…»
Μη νομίζεις αγαπημένε μας αναγνώστη. Αυτό δεν ήταν καλόπιασμα, γιατί πίσω από το χαμόγελο κρυβόταν η άλλη μισή φράση «…για να μην αναγκαστώ να χαρίσω το σώμα σου στην επιστήμη».
Ήπιαμε μια γουλιά τσάι, φάγαμε μια μπουκιά μπισκοτάκι, μαζέψαμε το θάρρος μας κι ανακοινώσαμε: «Μια ιστορία για έναν άνδρα, πριν χιλιάδες χρόνια, που δεν μπορούσε να κυνηγήσει, δεν μπορούσε σχεδόν ούτε να δει, άκουγε ελάχιστα, και έζησε μέχρι τα σαράντα του.»
«Μέχρι τα σαράντα του;»
«Μέχρι τα σαράντα του»!
«Με δουλεύεις; ΑΛΛΟΙΜΟΝΟ ΣΟΥ ΑΝ ΜΕ ΔΟΥΛΕΥΕΙΣ»
«Εγώ Ορθοπρεπεστάτη μου; Δεν θα τολμούσα ποτέ. Καθίστε να ακούσετε και θα δείτε»
Με κοίταξε για λίγο. «Βλέπω μια χαρά», είπε τελικά· «αυτό που δεν βλέπω καλό, είναι το μέλλον σου δω μέσα», και έφαγε ένα μικρό πιατάκι με αμυγδαλωτά.
Άκου λοιπόν αγαπημένε μας αναγνώστη μια πολύ παλιά αλλά και πολύ ενδιαφέρουσα ιστορία!
Το σπήλαιο Shanidar βρίσκεται στο ιρακινό Κουρδιστάν, σε υψόμετρο 640 μέτρων πάνω από τον ποταμό Great Zab. Το σπήλαιο είχε επιλέξει εδώ και χιλιετίες την στρατηγική της απόλυτης ακινησίας, μέθοδος που αποδείχθηκε εξαιρετικά αποδοτική, μιας και κανένας δεν το ενόχλησε μέχρι τις μέρες μας.
Όμως το 1957 ένας αρχαιολόγος ονόματι Ralph Solecki άνοιξε εκεί έναν τάφο σφραγισμένο επί 45.000 χρόνια. Ο τάφος δεν διαμαρτυρήθηκε, πράγμα σχετικά συνηθισμένο για τάφους.
Μέσα κειτόταν ο Shanidar 1.
Ήταν ένας Νεαντερτάλιος άντρας, κάπου 35 έως 50 ετών. Από τα οστά του οι επιστήμονες ανασύνθεσαν την βιογραφία του. Η βιογραφία του ήταν μάλλον δυσάρεστη.
Είχε δεχτεί ως νεαρός σφοδρό χτύπημα στο κρανίο, κοντά στην κόχη του ματιού, με αποτέλεσμα να βλέπει τον κόσμο κάπως περιορισμένα. Το δεξί του χέρι απουσίαζε από το αντιβράχιο και κάτω. Βάδιζε χωλός. Έπασχε από χρόνιους μυϊκούς πόνους κατά μήκος της σπονδυλικής στήλης. Τέλος, και επειδή η μοίρα έχει αίσθηση της λεπτομέρειας, ήταν επίσης κουφός, λόγω οστικών αποθέσεων στους ακουστικούς πόρους που του είχαν αφαιρέσει την ικανότητα να ακούει. Ούτε στον εχθρό σου!
Τυφλός, κουφός, χωλός, μονόχειρας, με συνεχή πόνο. Ο ανθρωπολόγος Erik Trinkaus σημείωσε με τη σοβαρότητα που αρμόζει στους ανθρωπολόγους ότι η κώφωσή του και μόνη θα τον καθιστούσε εύκολο θήραμα για τα σαρκοφάγα της εποχής.
Κι όμως ο Shanidar 1 έζησε.
Έζησε μάλιστα αρκετά ώστε να φτάσει σε ηλικία στην οποία για τους υγιείς Νεαντερτάλιους θεωρούταν ο Σοφός Γέρος της φυλής. Αυτό προκαλεί ένα ερώτημα τόσο απλό όσο ενοχλητικό· πώς;
Η απάντηση κρύβεται στο φαγητό.
Ο Trinkaus και ο Zimmerman κατέληξαν ότι οι Νεάντερταλ «είχαν φτάσει σε ένα επίπεδο κοινωνικής ανάπτυξης όπου τα άτομα με αναπηρία φροντίζονταν ενεργά από τα άλλα μέλη της ομάδας». Σε καθημερινή γλώσσα, αυτό σημαίνει ότι ενώ οι περισσότεροι προϊστορικοί άνθρωποι προσπαθούσαν να μη φαγωθούν από ύαινες, κάποιοι είχαν ήδη αναλάβει και καθήκοντα κοινωνικής πρόνοιας. Με άλλα λόγια, υπήρχε ήδη μια πρωτόγονη μορφή του: «Παιδιά, κρατήστε λίγο φαΐ και για τον Γκόργκ. Ο Γκόργκ δεν μπορεί να κυνηγήσει μαμούθ σήμερα επειδή δεν ακούει, δεν βλέπει καλά και του λείπει ένα χέρι».
Το εντυπωσιακό είναι ότι αυτό απαιτούσε οργάνωση. Έπρεπε να βρουν τροφή, να τη μεταφέρουν, να τη μοιράσουν και πιθανόν να τη διαμορφώσουν έτσι ώστε να μπορεί να καταναλωθεί από κάποιον που περνούσε τη ζωή του σε κατάσταση μόνιμης βλάβης.
Εδώ η αρχαιολογία αρχίζει να αποκαλύπτει κάτι εξαιρετικό.
Έρευνα στο σπήλαιο Shanidar έφερε στο φως τα αρχαιότερα έξω από την Αφρική στοιχεία επεξεργασίας φυτών για τροφή: αγριόψυχα, όσπρια, αγριόχορτα και ξηροί καρποί πολτοποιημένα και μουλιασμένα για να αφαιρεθεί η πικρή τους γεύση. Αυτό σημαίνει ότι πριν από περίπου 70.000 χρόνια, κάποιος Νεαντερτάλ είχε ήδη πει:
«Ναι, βεβαίως μπορούμε να το φάμε έτσι. Αλλά μήπως να μην έχει γεύση βρεγμένου φλοιού δέντρου;». Η διαδικασία απαιτούσε χρόνο, υπομονή και την ακλόνητη πεποίθηση πως η ζωή θα μπορούσε, θεωρητικά, να γίνει κάπως καλύτερη.
Η ανακάλυψη εντυπωσίασε τόσο τους επιστήμονες ώστε αποφάσισαν να αναπαράγουν τη συνταγή. Ανακάτεψαν παρόμοιους σπόρους και κατέληξαν σε κάτι σαν επίπεδη τηγανίτα ή άζυμο ψωμί με γεύση ξηρών καρπών, το οποίο χαρακτηρίστηκε «πολύ γευστικό», όπως είπε ο συντονιστής της ανασκαφής.
Στα δόντια των Νεάντερταλ από το ίδιο σπήλαιο, ερευνητές βρήκαν κόκκους αμύλου από αγριόχορτα, όσπρια, φοίνικες και άλλα φυτά. Πολλοί από αυτούς τους κόκκους έφεραν τα χαρακτηριστικά σημάδια μαγειρέματος, δηλαδή της έκθεσης σε ζέστη παρουσία νερού. Με άλλα λόγια, δεν έτρωγαν απλώς ό,τι έβρισκαν. Το επεξεργαζόταν, το μαγείρευαν και συνδύαζαν τροφές και γεύσεις. Πιθανόν υπήρχε ήδη εκείνος ο ένας τύπος της ομάδας που έλεγε: «Ναι, καλό το μαμούθ, αλλά του λείπει οξύτητα».
Τι σήμαινε όμως «μαγείρεμα» πριν από 70.000 χρόνια
Εδώ το θέμα αρχίζει να γίνεται πραγματικά ενδιαφέρον, γιατί η αρχαιολογία μάς δίνει αρκετές λεπτομέρειες για το πώς ακριβώς δούλευαν, γιατί βλέπουμε κάτι σχεδόν ανησυχητικό: οι Νεάντερταλ είχαν κουζίνα.
Το πρώτο εργαλείο ήταν η πέτρα, διότι κατά την εν λόγω περίοδο σχεδόν τα πάντα ήταν πέτρες, με εξαίρεση τα ζώα, τους Νεάντερταλ και κάποιες αδιευκρίνιστες περιπτώσεις λάσπης. Σε εργαλεία από αρκετές θέσεις Νεάντερταλ σε Ισπανία και Γαλλία βρέθηκαν ίχνη αμύλου από κριθάρι και σιτάρι, γεγονός που υποδηλώνει ότι άλεθαν σπόρους για να φτιάξουν πάστες ή αλεύρι. Πιθανόν από εκεί να προέκυπτε κάτι σαν χυλός ή πρωτόγονη μάζα, μαγειρεμένη με νερό πάνω σε πυρακτωμένες πέτρες. Οι πρωτόγονοι Σεφ λοιπόν ήξεραν ότι η σκληρή τροφή χρειάζεται επεξεργασία πριν φαγωθεί.
Το δεύτερο εργαλείο ήταν το νερό. Τα όσπρια, τα οποία αποτελούσαν τη βασικότερη φυτική πηγή τροφής στο Shanidar, έχουν φυσική πικρή γεύση και περιέχουν ουσίες δύσκολες στην πέψη. Οι Νεάντερταλ τα μούλιαζαν, τα χτυπούσαν, αφαιρούσαν το φλοιό τους, συνδυάζοντάς τα με χόρτα και ξηρούς καρπούς. Αυτό είναι συνταγή, με την αρχαιότερη δυνατή έννοια της λέξης, γεγονός που σημαίνει ότι δεν τα έτρωγαν απλώς για να επιβιώσουν.
Μια άλλη μέθοδος που πιθανολογείται για τους Νεάντερταλ της Γερμανίας είναι το βράσιμο σε δερμάτινα σκεύη ή σε λάκκους στρωμένους με δέρμα, γεμάτους νερό που θερμαινόταν με πυρακτωμένες πέτρες. Χωρίς κεραμικά, χωρίς μεταλλικά σκεύη, με μόνο εργαλεία τη φωτιά, την πέτρα και το δέρμα ζώου, κατέληγαν σε κάτι που λειτουργικά αντιστοιχεί σε σούπα.
Το τρίτο στοιχείο είναι ίσως το πιο εκπληκτικό: οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι κάποιες από τις ουσίες που δυσκολεύουν την πέψη, παρότι ήταν δυνατόν, δεν αφαιρούνταν πλήρως, αφήνοντας ίχνη πικρίας στο τελικό αποτέλεσμα. Αυτό δείχνει ότι διαμόρφωναν τη γεύση, αφήνοντας λίγη επιθυμητή πίκρα. Δεν ξέρουμε βέβαια τι έλεγε η υπόλοιπη παρέα.
Η φωτιά χρησιμοποιούνταν και για να καταστρέψει τις τοξίνες σε ρίζες και κόνδυλους που χρειάζονταν παρατεταμένη θερμότητα για να γίνουν ασφαλείς, γεγονός που σημαίνει ότι η γνώση για το ποιο φυτό πρέπει να μαγειρευτεί για πόση ώρα ήταν ήδη κωδικοποιημένη και μεταδίδονταν μέσα στην ομάδα. Αυτό είναι γαστρονομική παιδεία χωρίς τσελεμεντέ, ότι έκανε δηλαδή η ανθρωπότητα μέχρι και τον 19ο αιώνα.
Ο Shanidar 1, βέβαια, δεν ήταν η μοναδική περίπτωση. Οι Νεάντερταλ φαίνεται πως είχαν μια μάλλον ανησυχητική συνήθεια να επιβιώνουν από τραυματισμούς που κανονικά θα έπρεπε να συνοδεύονται από έναν σύντομο ήχο έκπληξης και άμεσο θάνατο. Σε διάφορες περιοχές της Ευρώπης και της Μέσης Ανατολής, οι ερευνητές βρήκαν σκελετούς με κατάγματα που είχαν επουλωθεί, σοβαρές κακώσεις που είχαν γιατρευτεί, και σώματα που έμοιαζαν να έχουν περάσει από διαδικασίες χρήσης για τις οποίες κανένας κατασκευαστής ανθρωποειδών δεν θα παρείχε εγγύηση.
Το συμπέρασμα ήταν αναπόφευκτο. Οι Νεάντερταλ φρόντιζαν ο ένας τον άλλον.
Και αυτό είναι εξαιρετικά ενοχλητικό για όσους είχαν επενδύσει συναισθηματικά στην ιδέα ότι η προϊστορία αποτελούνταν αποκλειστικά από ανθρώπους που χτυπούσαν ο ένας τον άλλον στο κεφάλι με κόκαλα από μαμούθ.
Οι ερευνητές κατέληξαν ότι η κοινωνική φροντίδα των αδυνάτων πιθανότατα δεν ήταν εξαίρεση αλλά καθημερινή πρακτική. Κάτι που σημαίνει ότι πριν από δεκάδες χιλιάδες χρόνια υπήρχαν ήδη άνθρωποι που έλεγαν πράγματα του τύπου: «Όχι, μη δώσεις στον τραυματισμένο το σκληρό κομμάτι. Δεν μπορεί να το μασήσει.»
Και εδώ εμφανίζεται ξανά το φαγητό, όπως εμφανίζεται πάντοτε όταν ένας πολιτισμός αρχίζει να αποκτά επικίνδυνα προχωρημένες ιδέες, όπως συνεργασία, φροντίδα και σωστό βράσιμο οσπρίων.
Μια ομάδα που απλώς επιβιώνει δεν διαθέτει χρόνο ή πόρους για να συντηρεί τραυματισμένα μέλη. Αν κάθε μέρα είναι ένας αγώνας απέναντι στην πείνα, το κρύο και ζώα με υπερβολικά πολλά δόντια, τότε η έννοια «κοινωνική πρόνοια» συνήθως περιορίζεται στο «λυπάμαι πολύ για ό,τι σου συμβαίνει εκεί πέρα».
Αντίθετα, μια ομάδα που οργανώνει τη διατροφή της, που μαγειρεύει, που μοιράζει τροφή, που αποθηκεύει σπόρους και ξέρει πότε φυτρώνουν τα βρώσιμα φυτά, αποκτά κάτι εξαιρετικά επικίνδυνο: ελεύθερο χρόνο. Και ο ελεύθερος χρόνος είναι πάντοτε το πρώτο βήμα προς τον πολιτισμό, τη φιλοσοφία και ανθρώπους που έχουν ισχυρές απόψεις για τη σωστή υφή του χυλού.
Η γαστρονομία λοιπόν, δηλαδή η οργανωμένη σχέση του ανθρώπου με την τροφή, λειτούργησε ως υποδομή κοινωνικής αλληλεγγύης πολύ πριν αποκτήσει όνομα, θεωρία ή ακριβά κεραμικά πιάτα.
Στο σπήλαιο Shanidar λοιπόν δεν βρήκαμε απλώς έναν Νεάντερταλ. Βρήκαμε την πρώτη γνωστή σε εμάς επιβεβαίωση μαγειρικής και φροντίδας μαζί· συνδυασμό ο οποίος, επαναλαμβανόμενος επί χρόνια, συντήρησε μια ζωή που υπό κανονικές συνθήκες θα είχε αρχειοθετηθεί αρκετά νωρίτερα.
Δεν πρόκειται για μικρό πράγμα. Πρόκειται, ενδεχομένως, για την παλαιότερη καταγεγραμμένη Ιστορία της Τάβλας.
