Επιστρέφοντας λοιπόν από ένα ταξίδι στο εξωτερικό, αγαπημένοι μας αναγνώστες, βρήκαμε στο duty free ένα ωραιότατο κουτί μπισκότα, όλα σε σχήμα γραμμάτων. Ό,τι πρέπει για ένα αδύναμο δευτερόλεπτο μπροστά σε βιτρίνα αεροδρομίου. Την επόμενη μέρα, πηγαίνοντας στη σύνταξη, το αφήσαμε πάνω στο γραφείο μας.
Ήρθε η Ιδιοκτήτρια, είδε το κουτί, το άνοιξε, είπε «ααααα!» και έφαγε το άλφα. Μετά πήγε στο γραφείο της.
Μετά από λίγο ξαναβγήκε, τσίμπησε το βήτα και είπε: «Ββββρήκα τι θέμα θα γράψεις.» Ξαναμπήκε μέσα.
Μετά από λίγο ξαναβγήκε, πήρε το γάμα και είπε: «Γγγγγγράψε αυτό που θα σου πω.» Δεν μου είπε τίποτα. Έφαγε το γάμα. Ξαναμπήκε στο γραφείο της.
Βλέποντας ότι αυτό το πράγμα δεν επρόκειτο να καταλήξει καλά, και ότι αν δεν κάναμε κάτι γρήγορα δεν θα έμενε μπισκότο για κανέναν, κρύψαμε το κουτί με μεγάλη προσοχή στο βάθος ενός συρταριού, όπου διατηρούμε μυστική θήκη για παρόμοιες καταστάσεις έκτακτης ανάγκης. Και καθίσαμε να γράψουμε το άρθρο, πριν μας πει η ιδιοκτήτρια τι Δδδδδδδδιάλεξε να γράψουμε.
Η σκέψη ότι το φαγητό μπορεί να διδάξει κάτι είναι πολύ παλιά. Πολύ παλιότερη από τα σύγχρονα παιδαγωγικά συνέδρια, τα βιβλία αυτοβελτίωσης και τους influencers που μαγειρεύουν με τα παιδιά τους για να αποκτήσουν views. Ήδη από την εποχή που οι δάσκαλοι φορούσαν τήβεννο και έπαιρναν την αμοιβή τους σε είδος, κάποιος είχε καταλάβει ότι ο εγκέφαλος ενός παιδιού μαθαίνει πιο εύκολα όταν εμπλέκεται και το στομάχι του.
Η Ρώμη και τα γλυκά-γράμματα
Ο Οράτιος, που έγραφε σάτιρες τον 1ο αιώνα π.Χ. και προφανώς παρατηρούσε τα πάντα γύρω του, αφήνει στις Σάτυρές του μια μικρή αλλά σαφή αναφορά: οι δάσκαλοι έδιναν ζαχαρωτά στα αγόρια για να τα παρακινήσουν να μάθουν τα πρώτα γράμματα. Τα γλυκά είχαν το σχήμα του γράμματος που μάθαιναν εκείνη τη στιγμή. Ο Μάρκος Φάβιος Κοϊντιλιανός, ο πιο διάσημος παιδαγωγός της αυτοκρατορικής Ρώμης, το επαναλαμβάνει στο εκτενές του έργο Institutio Oratoria· θεωρεί παγιωμένη πρακτική να δίνεις στα παιδιά αντικείμενα σε σχήμα γράμματος, κατά προτίμηση από ελεφαντόδοντο, αλλά και φαγώσιμα, ώστε να μαθαίνουν παίζοντας, αγγίζοντας, και τρώγοντας.
Σκέψου το λίγο, αγαπημένε μας αναγνώστη. Πριν από δύο χιλιάδες χρόνια, κάποιος Ρωμαίος δάσκαλος αποφάσισε ότι αν το Α είναι νόστιμο, το παιδί θα το θυμάται καλύτερα. Αυτό λέγεται παιδαγωγική μέθοδος, και, για μερικούς γονείς (ξέρετε εσείς), ΟΧΙ, ΤΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΔΕΝ ΗΤΑΝ ΑΠΟ ΑΒΟΚΑΝΤΟ ΜΕ ΣΠΟΡΟΥΣ ΤΣΙΑ. ΝΤΑΞΕΙ;
Μέλι πάνω στο αλφάβητο
Και μετά την Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, πάμε στον απόγονό της, τη μεσαιωνική Ευρώπη, όπου τα εβραϊκά σχολεία διατηρούσαν μια συνήθεια που χρονολογείται τουλάχιστον από τον 11ο αιώνα, πιθανόν πολύ παλιότερα. Την πρώτη μέρα που ένα παιδί έμπαινε στο χεντέρ, τη θρησκευτική σχολή, ο δάσκαλος έπαιρνε μια μαρμάρινη πλάκα με χαραγμένα τα γράμματα του εβραϊκού αλφαβήτου, έσταζε από πάνω μέλι, και ζητούσε από το παιδί να τα γλύφει ένα-ένα καθώς τα μάθαινε. Βάση του εθίμου, ένας στίχος από τον Ψαλμό 119: «Πόσο γλυκά είναι τα λόγια Σου στον ουρανίσκο μου, γλυκύτερα από μέλι στο στόμα μου.»
Η παιδαγωγική λογική είναι εκπληκτικά προηγμένη. Το μέλι συνδέει τη μάθηση με ευχαρίστηση σε νευρολογικό επίπεδο, πριν καν το παιδί καταλάβει τι μαθαίνει. Η γνώση δεν παρουσιάζεται ως υποχρέωση. Παρουσιάζεται ως δώρο, και μάλιστα γλυκό. Αν οι σύγχρονοι παιδαγωγοί ήθελαν να δανειστούν μία μόνο ιδέα από την ιστορία της εκπαίδευσης, αυτή θα ήταν καλή επιλογή.
Ο Comenius και τα ψωμάκια
Τον 17ο αιώνα, ο Τσέχος Jan Amos Comenius, που οι ιστορικοί της παιδαγωγικής αποκαλούν «πατέρα της σύγχρονης εκπαίδευσης» με μια σοβαρότητα που προδίδει ότι δεν τον διάβασαν ποτέ πλήρως, διατύπωσε με συστηματικό τρόπο αυτό που οι Ρωμαίοι δάσκαλοι έκαναν ήδη ενστικτωδώς. Στο Orbis Pictus, το πρώτο εικονογραφημένο παιδικό βιβλίο στην ιστορία, υποστήριζε ότι οι αισθήσεις είναι η πύλη της μάθησης. Οι μητέρες της εποχής του έπλαθαν ψωμί και μπισκότα σε σχήμα γραμμάτων. Πριν το παιδί φάει το κολατσιό του, έπρεπε να αναγνωρίσει τον ήχο του γράμματος. Θεωρητικά, μπορούσε να αρνηθεί. Πρακτικά, θα έμενε πεινασμένο, κι αυτό ήταν ένα καλό κίνητρο για να μάθει την αλφαβήτα.
Αυτή η μέθοδος επιβίωσε στην Ολλανδία ως letterbanket, γλυκά σε σχήμα γραμμάτων που μοιράζονται τα Χριστούγεννα. Στην Αγγλία του ίδιου αιώνα, οι γυναίκες ψήνoυν «γράμματα κανέλας» από ζύμη, που αποτελούν ταυτόχρονα επίδειξη μαγειρικής δεξιοτεχνίας και παιδαγωγικό εργαλείο. Η ιστορικός Wendy Wall έχει γράψει ολόκληρο βιβλίο για αυτή την «εγγράμματη κουζίνα», το kitchen literacy, όπου το ψήσιμο γραμμάτων και η εκμάθηση γραφής αντιμετωπίζονται ως παράλληλες τέχνες. Μάλιστα αναφέρει ότι πίεζαν δαντέλες πάνω στη ζύμη για να πάρει το ψωμί ή το κουλούρι τα διακοσμητικά μοτίβα της δαντέλας, τα οποία, επειδή έμοιαζαν με καλλιγραφικά γράμματα, ενέπνευσαν αυτή τη μέθοδο δημιουργίας γραμμάτων. Άκου να δεις…!
Η Ιαπωνία και το κουτί του μεσημεριανού
Αν μέχρι εδώ τα παραδείγματα αφορούν κυρίως γράμματα και αλφάβητα, στην Ιαπωνία τα παιδιά διδάσκονται κάτι διαφορετικό μέσω του φαγητού: χαρακτήρα. Το obento, το κουτί με το μεσημεριανό που κάθε μαθητής φέρνει στο σχολείο, δεν είναι απλά σνακ. Στην παιδαγωγική φιλοσοφία του shitsuke, της πειθαρχημένης ανατροφής, το obento είναι εκπαίδευση σε αισθητική, ισορροπία, και σεβασμό. Τα παιδιά μαθαίνουν να τρώνε τα πάντα, χωρίς να αφήνουν υπολείμματα, σύμφωνα με το mottainai, τη φιλοσοφία της μηδενικής σπατάλης. Κάθε τι που παραμένει στο κουτί είναι μικρή απρέπεια, μικρή αχαριστία, μικρή αμέλεια.
Κάποιος Ευρωπαίος γονέας θα έλεγε ότι αυτό είναι αυστηρό. Κάποιος Ιάπωνας δάσκαλος θα απαντούσε ότι το φαγητό που σερβίρεται με αγάπη αξίζει να τελειώνει με σεβασμό. Και οι δυο έχουν δίκιο, γι’ αυτό η συζήτηση συνεχίζεται από τη δεκαετία του ’70 σε συνέδρια παιδαγωγικής που κανείς δεν διαβάζει.
Η σούπα που μιλούσε
Το 1867, μια εφημερίδα της Βόρειας Καρολίνας ανακοίνωσε με ενθουσιασμό «την πιο πρόσφατη γαστρονομική καινοτομία»: αντί για τα κυλινδρικά μακαρόνια στη σούπα, τα γράμματα του αλφαβήτου. Η αλφαβητόσουπα είχε γεννηθεί. Σαράντα οχτώ χρόνια αργότερα, η Campbell’s την έκανε κονσέρβα, και εκατομμύρια παιδιά σε ολόκληρο τον κόσμο άρχισαν να σχηματίζουν λέξεις στο κουτάλι τους πριν φάνε. Ακριβώς όπως ο Ρωμαίος δάσκαλος με τα γλυκά-γράμματα, όπως ο εβραίος δάσκαλος με το μέλι στην μαρμαρένια πλάκα, όπως η Αγγλίδα που έψηνε μπισκότα σε σχήμα Β.
Μέχρι το 1908 η ιδέα να «σχηματίζεις λέξεις» στη σούπα είχε γίνει αρκετά δημοφιλής, κάτι που έδωσε τροφή σε κωμικές/παράλογες ιστορίες στον έντυπο λαϊκό τύπο. Το 1908 η αμερικανική εφημερίδα The Daily Press δημοσίευσε ένα σαρκαστικό διήγημα με τίτλο «The Soup That Talked» («Η Σούπα Που Μίλησε»). Στην ιστορία, ένας άνθρωπος κάθεται σε ένα εστιατόριο και, όταν ξεκινά να τρώει τη αλφαβητόσουπά του, βλέπει ότι τα γράμματα της σούπας που «επιπλέουν» συνθέτουν τη λέξη «POISONED» («ΔΗΛΗΤΗΡΙΑΣΜΕΝΟΣ»). Η ιδέα ήταν προφανώς σατιρική, αναφέροντας την ανησυχία για ασφάλεια της τροφής αλλά με στοιχεία κωμωδίας και παράλογου.
Τελικά, όπως φαίνεται αγαπημένε μας αναγνώστη, η ιδέα είναι παντοτινή και απλή. Ο εγκέφαλος του παιδιού ενεργοποιείται από το παιχνίδι, τις αισθήσεις, την ευχαρίστηση, κάτι που οι νευροεπιστήμονες σήμερα περιγράφουν με ακριβή ορολογία και διαγράμματα, αλλά ο Οράτιος είχε ήδη πει πιο σύντομα: Αν το παιδί γλυκαθεί από το γράμμα, θα μάθει το γράμμα.
Από την αρχαία Ρώμη μέχρι το μεσημεριανό ενός Ιάπωνα μαθητή, από τη μεσαιωνική εβραϊκή σχολή μέχρι την κονσέρβα της Campbell’s, η τάβλα ήταν πάντα και αίθουσα διδασκαλίας. Το ζήτημα ήταν απλώς να ξέρεις τι βάζεις πάνω της.
