Την προηγούμενη βδομάδα διαβάσατε για το πόσο οινόπνευμα (αιθανόλη) μπορεί να διαχειριστεί ο οργανισμός μας -και μαζί ένα ‘μπούσουλα’ για τον υπολογισμό του, ανάλογα με το ποτό (είδος, ποσότητα, ταχύτητα κατανάλωσης). Η λογική του άρθρου ήταν «αν πιείτε, κάντε το έτσι ώστε να μην υποβάλλετε σε δοκιμασία το μοναδικό όργανο που διαθέτουμε για τη διαχείριση του οινοπνεύματος (το συκώτι μας)». Τρόπος υπάρχει -διαβάστε εκείνο το άρθρο εδώ. Εξακολουθεί βέβαια να ισχύει ότι το οινόπνευμα είναι μια τοξική χημική ένωση, η κατανάλωση της οποίας πρέπει να γίνεται με σύνεση και γνώση.
Υπάρχει όμως μια άλλη χημική ουσία μέσα στα οινοπνευματώδη ποτά, πολύ πιο επικίνδυνη από την αιθανόλη για την οποία ο οργανισμός μας δεν διαθέτει άμυνα: η μεθανόλη.
Η μεθανόλη είναι παρόμοιο αλλά μικρότερο χημικό μόριο από την αιθανόλη. Καθώς όμως δεν σχετίζεται με κανένα τρόπο με την ανθρώπινη βιολογία, δεν έχουμε αποκτήσει μέσα από την Εξέλιξη κάποιον έμφυτο μηχανισμό διαχείρισης, όπως συμβαίνει με την αιθανόλη.
Τι προκαλεί η μεθανόλη;
Αυτό που δυσκολεύει τη διάγνωση δηλητηρίασης από μεθανόλη, είναι ότι τις πρώτες δώδεκα ώρες από την κατανάλωσή της, προκαλούνται απλώς τα γνώριμα συμπτώματα ενός ήπιου μεθυσιού: κοιλιακές ενοχλήσεις, ζαλάδα, ελαφρύς πονοκέφαλος. Για αυτό δεν έχουμε αντίληψη ότι μας συμβαίνει κάτι διαφορετικό. Εκεί που αλλάζουν τα πράγματα είναι μετά το 12ωρο, και φυσικά πάνω από ένα όριο κατανάλωσης, οπότε τα συμπτώματα επιδεινώνονται ραγδαία. Ο πονοκέφαλος γίνεται ασυνήθιστα δριμύς ενώ αρχίζει να επηρεάζεται και η διαύγεια της όρασης.
Τι φταίει;
Το συκώτι μας αντιλαμβάνεται τη μεθανόλη ως κάτι ξένο και εχθρικό, οπότε προσπαθεί να την αποδομήσει (καταστρέψει). Επειδή όμως όπως είπαμε δεν είναι προσαρμοσμένο σε αυτήν, δυστυχώς την μεταβολίζει (την αλλάζει) σε δύο τοξικές χημικές ενώσεις. Σε φορμαλδεΰδη και κατόπιν σε μυρμηκικό οξύ που επιτίθεται στο οπτικό μας νεύρο. Καθώς η δεύτερη ένωση συσσωρεύεται στο σώμα μας ενδέχεται πάνω από ένα όριο να προκαλέσει από προσωρινή και μόνιμη βλάβη, ως θάνατο.
Κάθε χρόνο σημειώνονται χιλιάδες περιστατικά τοξικής δηλητηρίασης από μεθανόλη, κυρίως σε χώρες που η παραγωγή ποτών γίνεται χωρίς κανόνες και έλεγχο. Δεν είναι άτρωτη η Δύση σε αυτά, έχουν σημειωθεί πολλά επεισόδια δηλητηρίασης. Πιο σπάνια, πάντως.
Στην επιστημονική βιβλιογραφία δεν αναφέρεται ένα σαφές και παγκοσμίως αποδεκτό όριο ασφαλείας στην κατανάλωση μεθανόλης (βλ. πχ. Methanol in Wine, Hodson et al, 2017). Συνήθως πάντως, το όριο ασφαλείας για έναν μέσου βάρους ενήλικα φαίνεται να είναι αρκετά υψηλό. Δεν θα παραθέσω εδώ αριθμούς που θα προκαλέσουν σύγχυση. Υπάρχουν άλλες, πιο αρμόδιες πηγές να ενημερωθείτε για το ζήτημα, από ένα εισαγωγικό στο αντικείμενο άρθρο.
Εύλογα τώρα, το πιθανότερο ερώτημα είναι «αφού είναι δηλητήριο η μεθανόλη, τι δουλειά έχει μέσα στο ποτό μας»;
Δεν υπάρχει απλή και μοναδική απάντηση σε αυτό. Οι κυριότεροι λόγοι είναι τρεις και πολύ διαφορετικοί μεταξύ τους.
Ποιος έβαλε μεθανόλη στο ποτό μου;
✭ Πρώτον, η μεθανόλη υπάρχει με φυσικό τρόπο στα οινοπνευματώδη ποτά, γιατί είναι παραπροϊόν της ζύμωσης. Ξεκινώντας από αυτή την πραγματικότητα, θα τη βρούμε σε όλα τα προϊόντα ζύμωσης. Είτε δηλαδή στο κρασί είτε στα αποστάγματα, πολλά των οποίων εξάλλου προέρχονται καταρχάς από ζύμωση. Μάλιστα, επειδή η δημιουργία μεθανόλης αρχίζει ήδη με τη σύνθλιψη των καρπών, εντοπίζεται σε μικρομεσαίες ποσότητες ακόμα και στους φρέσκους χυμούς. Από κει και πέρα, η συγκέντρωσή της μεγαλώνει όσο ο φρέσκος και μη παστεριωμένος χυμός μένει στο ποτήρι χωρίς να καταναλωθεί.
Η ποσότητα της μεθανόλης στο κρασί, ποικίλει. Επειδή παράγεται από μύκητα πάνω στο φλούδι της ρόγας, είναι μεγαλύτερη σε εκείνα τα κρασιά που το φλούδι δεν απομακρύνεται στη διάρκεια της ζύμωσης. Ήτοι, στα κόκκινα. Αντίθετα, επειδή τα λευκά κρασιά ζυμώνονται χωρίς το φλούδι, περιέχουν κατά μέσο όρο το ένα τέταρτο της μεθανόλης από τα κόκκινα. Τα ροζέ βρίσκονται ανάμεσα στα δύο. Σε κάθε περίπτωση, λευκό, ροζέ ή κόκκινο κρασί, με «λογική» κατανάλωση χαρακτηρίζονται όλα ασφαλή από την άποψη μεθανόλης. Πάντως η μάλλον κοινή στους περισσότερους εμπειρία ότι το λευκό κρασί προκαλεί ηπιότερα συμπτώματα μέθης, πιστεύω ότι έχει την πηγή της σε αυτό τον παράγοντα.
✭ Δεύτερον, από περιορισμένη γνώση. Το ποτό με τη μεγαλύτερη ποσότητα μεθανόλης μπορεί δυνητικά να είναι το τσίπουρο, όταν ο παραγωγός του δεν γνωρίζει ή δεν ακολουθεί τη διαδικασία ασφαλούς απόσταξης. Δυστυχώς στην Ελλάδα, από τα «φρέσκα αυγουλάκια» μέχρι το μέλι, το τυρί και δεκάδες άλλα είδη διατροφής, υπάρχει μια παράδοση εμπιστοσύνης στον ανεξέλεγκτο παραγωγό, τα προϊόντα του οποίου σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να είναι υποδεέστερα των τυποποιημένων ή ανασφαλή. Δεν είναι φυσικά ο κανόνας, αλλά δεν είναι κανόνας ούτε το αντίθετο.
Προσωπικά δεν εμπιστεύομαι παραγωγό τσίπουρου που αποστάζει «παραδοσιακά για το κέφι» χωρίς γνώση ή δυνατότητα ελέγχου του πότε ακριβώς αποστάζεται η μεθανόλη (ώστε να μην την περιλάβει στο απόσταγμα). Φυσικά η «εμπιστοσύνη» είναι προσωπικό κριτήριο, συνεπώς δεν υποδεικνύω σε κανέναν/καμία τι να πράξει. Απλώς εγώ ο ίδιος δεν καταναλώνω ποτέ χύμα ούζο ή τσίπουρο, άγνωστης προέλευσης. Κανόνας, σωτήριος πιστεύω, 25 ετών τουλάχιστον.
Μιας και αναφέρθηκε το ούζο: Για το τσίπουρο υπάρχει ο μύθος, ότι είναι «ευγενέστερο» του ούζου ως απόσταγμα και ως προς τις συνέπειες του μεθυσιού. Δεν έχω τις γνώσεις που απαιτούνται για να αποφανθώ γενικώς. Γνωρίζω όμως ότι από τη φύση του (του τρόπου παραγωγής) δεν υπάρχει ουσιαστικός κίνδυνος να πιω μεθανόλη καταναλώνοντας ούζο, σε αντίθεση με το τσίπουρο. Αυτό δεν σημαίνει ότι το ούζο δεν έχει τα δικά του δυνητικά προβλήματα, αφού υπάρχει η πιθανότητα χρήσης κακής πρώτης ύλης (αλκοόλη) από έναν ασυνείδητο ή πιεσμένο οικονομικά παραγωγό, που θα δελεαστεί να την προμηθευτεί από «μαύρα» κανάλια.
✭ Τρίτον, η μεθανόλη μπορεί να βρεθεί στο ποτήρι μας από κερδοσκοπία. Σε όλον τον πλανήτη παράγονται ποτά «μπόμπες» με προσθήκη αιθανόλης που δεν προορίζεται για βρώση ή και μεθανόλης. Συμβαίνει κατά κόρον στις πιο φτωχές χώρες, από τις οποίες συχνά έρχεται η είδηση θανάτων ή απώλειας όρασης, από κατανάλωση ‘πειραγμένων’ ποτών. Όσο η διατροφική αιθανόλη είναι πολύ ακριβή λόγω φορολόγησης και όσο εκλείπει ένας αποτελεσματικός μηχανισμός ελέγχου τροφίμων, αυτό φοβάμαι ότι θα συμβαίνει.
Σημειώσεις: Η εικονογράφηση είναι λεπτομέρεια από έργο του Τάσου Μαραγκού για την ιστοσελίδα – wiki του ούζου, tsou.gr. Ο γράφων δεν έχει καμία επαγγελματική σχέση με τη βιομηχανία τροφίμων.
