Πριν από 2 αιώνες περίπου υπολογίζεται πως ο πληθυσμός της γης ήταν 1 δισεκατομμύριο. Δυο αιώνες αργότερα, σήμερα, είναι περίπου 8 δισεκατομμύρια. Από τη Ρωμαϊκή εποχή είχαν αρχίσει να φοβούνται οι διανοητές ότι με αυτό το ρυθμό σε λίγο διάστημα η παραγόμενη τροφή δεν θα φθάνει για να επιζούν οι άνθρωποι και αυτή η ιδέα μελετήθηκε πιο συστηματικά από τον Μάλθους (Thomas Malthus, 1798) που πρόβλεψε πως η ανθρωπότητα, γι΄ αυτό το λόγο, του υπερπληθυσμού, θα αφανιστεί. Απλώς οι άνθρωποι δεν θα έχουν να φάνε. Δεν επιβεβαιώθηκε, κυρίως διότι κάθε άνθρωπος αύξαινε πολύ περισσότερο την παραγόμενη τροφή. Η βασική ιδέα όμως δεν καταρρίφθηκε ποτέ ως σήμερα, ενώ έγινε αντιληπτό άλλο ένα πρόβλημα: Ότι το πλήθος των ανθρώπινων αποβλήτων αυξάνεται τόσο που δεν θα προλαβαίνουν να ανακυκλώνονται και η ανθρωπότητα θα δηλητηριαστεί από τα ίδια τα απορρίμματά της.
Πριν από 7 δεκαετίες περίπου έγινε ένα εντυπωσιακό πείραμα σε ποντίκια, το «Σύμπαν 25». Ο Κάλχουν (John Calhoun) δημιούργησε ένα ιδανικό κλειστό περιβάλλον για ποντίκια. Τοποθέτησε στο κλουβί 4 ζευγάρια ποντικών, στα οποία παρείχε απεριόριστη τροφή, νερό, άριστες συνθήκες υγιεινής, σε σταθερή θερμοκρασία ιδανική για τα τρωκτικά, καλά απομονωμένο, ώστε να μην μπορούν να παρεισφρήσουν παθογόνα μικρόβια ή ιοί, με άλλα λόγια ένα παράδεισο για ποντίκια. Όπως αναμενόταν, τα πειραματόζωα άρχισαν να τρώνε και να πολλαπλασιάζονται με εκθετικούς ρυθμούς. Όταν ο αριθμός τους έφτασε τα 620, ο ρυθμός της αναπαραγωγής τους μειώθηκε και στα 2200 ο πληθυσμός τους κορυφώθηκε και άρχισε να μειώνεται. Αναπτύχθηκε μια αυξανόμενη επιθετικότητα, ακόμη και μητέρες ποντικίνες σκότωναν τα παιδιά τους και μειωνόταν η διάθεσή τους για ζευγάρωμα. Ένα από τα προβλήματα στο σχεδιασμό του πειράματος ήταν ότι ο τεχνητός «ποντικοπαράδεισος» δεν επέτρεπε στους ενοίκους του να μεταναστεύσουν.
Κανένας προφανώς δεν μπορεί να ξέρει ως ποιο βαθμό οι παρατηρήσεις που έγιναν στην τεχνητή κοινότητα των πειραματοζώων μπορούν να μεταφερθούν στην πολλαπλάσια πολύπλοκη κοινωνία των ανθρώπων. Επιτρέπει όμως να σχηματισθούν για το είδος μας υποθέσεις που μένει να εξεταστούν επιστημονικά αν είναι έγκυρες ή όχι. Άλλοι ερευνητές, όπως ο Έρλιχ (Paul Erlich) και ο Σάιμον (Julian Simon) έκαναν κάποιες σχετικές μελέτες που κατέληξαν σε αντίθετα αποτελέσματα. Ο Έρλιχ έβλεπε ότι ο λιμός είχε αρχίσει ήδη το 1968, ενώ ο Σάιμον έβλεπε ότι πέθαιναν 50 στους 100 000 από πείνα το 1960, ενώ σήμερα το ποσοστό έχει μειωθεί σε μόλις 0,5 στους 100 000 σε ολόκληρο τον κόσμο. Οι περισσότεροι άνθρωποι πέτυχαν μείωση της παιδικής θνησιμότητας, αυξήθηκαν η εκπαίδευση, ιδίως στις γυναίκες, και η ανάπτυξη, ενώ μειώθηκαν οι γεννήσεις. Τα προβλήματα της μετανάστευσης δεν έχουν λυθεί και η κατοικημένη περιοχή του πλανήτη μας είναι ένα ελάχιστο κλάσμα της συνολικής επιφάνειάς του.
Τα βιολογικά κίνητρα λίγο ως πολύ ιεραρχούνται. Αν πονώ είτε από κάποια εξωτερική αιτία ή και εσωτερική, όπως είναι ένας κολικός, δεν έχω όρεξη ούτε για φαγητό ούτε για έρωτα. Κι αν πεινάω δεν έχω την τάση να ζευγαρώνω. Όμως, αν είμαι χορτάτος, επιζητώ τον έρωτα. Ασφαλώς δεν υπάρχουν στεγανά, καθώς αυτή η ιεράρχηση εξαρτάται και από την ένταση των κινήτρων. Αν δεν είμαι λιμασμένος και βρεθώ δίπλα σε ένα προκλητικό γυμνό, η όρεξη για έρωτα πιθανώς θα υπάρξει. Στο πείραμα των ποντικιών όμως εμφανίστηκε κάτι άλλο. Όταν ο συνωστισμός τους έγινε υπερβολικός, εμφανίστηκαν αντικίνητρα.
Στις κοινωνίες, π.χ. των μελισσών ή των μυρμηγκιών, τα ζώα κυνηγούν και μαζεύουν τροφή όχι μόνο για να χορτάσουν την πείνα τους, όπως τα αγελαία που μόλις χορτάσουν σταματούν, αλλά και για να αποθηκεύσουν τροφή. Κανονικά στα αγελαία ζώα δεν υπάρχει σημαντική βία μεταξύ τους. Ακόμη και τα άγρια αρπακτικά ζώα, π.χ. οι τίγρεις, ακόμη και φυτοφάγα ζώα, όπως δυο ελάφια, μπορεί να τσακωθούν μεταξύ τους, αλλά δεν φτάνουν στο σημείο να σκοτώσει το ένα το άλλο. Εκείνο που ηττάται, π.χ. σε ένα ερωτικό ανταγωνισμό, υποχωρεί και το άλλο δεν ενδιαφέρεται να σκοτώσει το ηττημένο. Αν συμβεί σπάνια, είναι απλώς ατύχημα. Αντίθετα, στα κοινωνικά ζώα, το κίνητρο, η κυριαρχία στις αποθήκες των αγαθών, είναι πανίσχυρο και μπορεί να υπάρχει θανατηφόρα βία μεταξύ ζώων του ίδιου είδους, δηλαδή εξοντωτικός πόλεμος. Δεν ξέρω με ποιο μηχανισμό αποφεύγεται η θανάσιμη βία μεταξύ αγελαίων ζώων. Ίσως παίζει κάποιο ρόλο η όσφρηση, που ακόμη δεν είμαστε απολύτως βέβαιοι για τη βιολογική χρησιμότητά της.
Αν μη τι άλλο, το πείραμα Σύμπαν 25 έδειξε ότι ο υπερβολικός συνωστισμός, ακόμη και αν δεν υπάρχει έλλειμμα τροφής αφενός αυξάνει την επιθετικότητα και αφετέρου είναι ερωτικό αντικίνητρο. Στην ανθρωπότητα υπάρχει σοβαρό πρόβλημα ανακατανομής του πληθυσμού.
Τι μπορούμε να κάνουμε; Το ερώτημα είναι κυρίως για το πώς θα αποφευχθεί η βία, που με τα σημερινά δεδομένα μπορεί να είναι ο τελευταίος παγκόσμιος πόλεμος στην εξέλιξη της γης. Τα αποθέματα πυρηνικών όπλων και η αδυσώπητη θέρμανση του πλανήτη με τη συνοδό ρύπανση, μαζί ενδεχομένως με ποικίλες πανδημίες, εγγυώνται τη δυνατότητα του ολέθρου. Το πείραμα στα ποντίκια δεν αποδεικνύει, αλλά καταλήγει σε λογικά συμπεράσματα. Ο πληθυσμός της γης πρέπει να αραιώσει. Αυτή τη στιγμή υπάρχει υπογεννητικότητα σε κάποιες χώρες, ιδίως τις ευημερούσες, και υπεργεννητικότητα σε άλλες. Το πείραμα δίνει μιαν εξήγηση. Η αραίωση του κόσμου μπορεί να γίνει. Χώρος υπάρχει άφθονος. Απαιτούνται κολοσιαία έργα με άρδευση ερήμων, θέρμανση παγωμένων εκτάσεων κλπ. Τα σημερινά μέσα μπορούν να επιτύχουν τέτοια θαύματα, αρκεί οι μεγάλες ισχυρές δυνάμεις να αποφασίσουν να εκτρέψουν κεφάλαια προς αυτό τον τομέα αντί στον ανταγωνισμό των εξοπλισμών. Γιατί να μη συμφωνήσουν η Αμερική, η Κίνα, η Ευρώπη και η Ρωσία να κάνουν κατοικήσιμη τη Σιβηρία; Και να επιτραπεί ελεγχόμενη μετανάστευση σ΄ αυτή την περιοχή. Τεράστιες έρημοι στη Βόρεια και Νότια Αμερική, όπως και στην Αφρική, στην Ασία, στην Ωκεανία, περιμένουν να προσφέρουν κεφάλαια οι μεγάλες χώρες, Ρωσία, Ευρώπη, Κίνα, Αμερική για να γίνουν κατοικήσιμες. Ένας καλός σχεδιασμός θα επιτρέψει όχι μόνο να μπορούν αυτές οι περιοχές να κατοικηθούν, αλλά και να διατηρηθούν τα μοναδικά και σπάνια οικοσυστήματα που υπάρχουν σ΄ αυτές. Μέτρα σαν αυτά που είπα, συμφωνημένα κυρίως από τους ισχυρούς μεγάλους, μπορούν να σώσουν τον πλανήτη. Αν και το πρόβλημα αρχίζει να επείγει, με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης μπορούν να βρεθούν ταχέως σχετικά λύσεις και με εφικτούς όρους. Η κατανόηση του προβλήματος λείπει και μαζί η καλή θέληση.
