Ναι, αυτά ήταν τα λόγια του Γιάννη, όταν στο διάλειμμα ενός σεμιναρίου μοιράστηκα μαζί του την αγωνία μου γιατί η πλειονότητα των μαθητών/τριών αντιπαθεί το μάθημα της Ιστορίας. Ο Γιάννης είναι συνάδελφος στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση και διδάσκων σε ιστορικό τμήμα πανεπιστημίου. Ακούγοντας την αιρετική του διατύπωση –την οποία επέλεξα να βάλω και τίτλο στο κείμενό μου-, προσπάθησα αρχικά να επιστρατεύσω όλα μου τα επιχειρήματα για να του δώσω μια απάντηση. Στο τέλος όμως παρέμεινα σιωπηλή. Όλα όσα στην πορεία κουβεντιάσαμε δεν ήταν κάτι καινούργιο, είχαν αποτελέσει και διαρκώς αποτελούν αντικείμενο πολλών συζητήσεων σε συνέδρια, ημερίδες, σεμινάρια, σε παρέες όσων νοιάζονται για τη διδασκαλία του μαθήματος σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης.
Οι γνωστοί λόγοι
Γιατί λοιπόν τα παιδιά δεν αγαπούν την Ιστορία; Οι περισσότεροι λόγοι είναι ήδη γνωστοί: απαρχαιωμένα εγχειρίδια, απομνημόνευση, κουραστική επανάληψη των τριών κύκλων (αρχαία, βυζαντινή και νεότερη) στις τρεις τάξεις γυμνασίου και λυκείου αντίστοιχα. Υποβάθμιση επίσης της Ευρωπαϊκής και κυρίως της Παγκόσμιας Ιστορίας. Και το χειρότερο, απουσία σχεδόν της Σύγχρονης, της πιο πρόσφατης Ιστορίας, αυτής που έζησαν οι άνθρωποι 2-3 γενιές πιο πίσω. Σε λίγα χρόνια συμπληρώνεται ένας αιώνας από την έναρξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και η συντριπτική πλειοψηφία του μαθητικού πληθυσμού στην Ελλάδα δεν έχει προλάβει να διδαχθεί σχεδόν τίποτα γι’ αυτόν και τις επιπτώσεις του. Ο απόλυτος παραλογισμός δε: τα παιδιά της θεωρητικής (!) κατεύθυνσης, αφήνοντας οριστικά πίσω τους το σχολείο στην τελευταία τάξη, μόλις και μετά βίας ακούν για τη μεταξική δικτατορία της 4ης Αυγούστου. Άντε μετά ο σημερινός μαθητής και αυριανός ενήλικας να καταλάβει τι ακριβώς σημαίνουν οι διάσπαρτες σε δρόμους όλης της επικράτειας ταμπέλες, στις οποίες αναγράφονται οι λέξεις «μαρτυρικό χωριό τάδε».
Το θλιβερό δε είναι ότι τελικά «μαθαίνουν» για όλα τα παραπάνω και για ακόμα περισσότερα. Από πού όμως; Από διάφορα περιθωριακά κανάλια, κάποιους πραγματικά περίεργους τύπους που δηλώνουν «ιστορικοί». Οι οποίοι όταν δεν είναι επικίνδυνοι, είναι τουλάχιστον γραφικοί. Από γελοία και προπαγανδιστικά επίσης βιντεάκια σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης, για να μη μιλήσω για χολιγουντιανές ταινίες, οι παραγωγοί των οποίων συνειδητά κακοποιούν ιστορικές περιόδους, πρόσωπα και γεγονότα, με στόχο το θέαμα και το κέρδος. Πόσο πιο ελκυστικά μπορούν να γίνουν για ένα μικρότερο παιδί η μάχη του Μαραθώνα ή οι περιπέτειες του Οδυσσέα όταν τα βλέπει στον κινηματογράφο ή στο τάμπλετ. Ένα ιστορικό φαινόμενο απαιτεί κριτική επεξεργασία και τα ομηρικά έπη κοπιαστική ερμηνεία.
Οι προϋποθέσεις
Σε αυτά τα δύο θέλω να σταθώ για να αναδείξω τη θέση του συναδέλφου μου ότι η Ιστορία είναι για ενήλικες και όχι για παιδιά. Προφανώς και ο ίδιος δεν υιοθετεί την άποψη ότι οι μαθητές σήμερα δεν έχουν κριτική σκέψη ή δεν κοπιάζουν, τουλάχιστον όχι όλοι. Θεωρεί όμως ότι για την κατανόησή της είναι απαραίτητος ένας βαθμός ωριμότητας, ικανότητες ερμηνείας και σύγκρισης. Και ορισμένες προϋποθέσεις -θα τόνιζα εγώ- τις οποίες το σχολείο θα έπρεπε σε μεγάλο βαθμό να τις εξασφαλίζει πολύ πριν τα παιδιά διαβούν την πόρτα του λυκείου.
Και για να γίνω πιο συγκεκριμένη: υπάρχει άραγε Ιστορία χωρίς Γεωγραφία; Οι διαδραστικοί τουλάχιστον πίνακες που θέλω να πιστεύω ότι υπάρχουν σήμερα στις περισσότερες σχολικές αίθουσες, επιτρέπουν στον εκπαιδευτικό να εντάξει τα γεγονότα σε ένα συγκεκριμένο ιστορικό και γεωγραφικό πλαίσιο. Μήπως όμως η διδασκαλία της Γεωγραφίας θα πρέπει να αναβαθμιστεί στα εκπαιδευτικά προγράμματα του δημοτικού και του γυμνασίου; Και μπορεί άραγε το αντικείμενο αυτό να μην εμπλουτίζεται με γνώσεις Οικονομίας, στοιχειώδεις τουλάχιστον ήδη από την πρωτοβάθμια εκπαίδευση; Ίσως και να υπάρχουν, οι συνάδελφοι δάσκαλοι γνωρίζουν καλύτερα. Στην ενότητα όμως της οικονομικής ιστορίας στο βιβλίο της κατεύθυνσης της γ’ λυκείου ο όρος «τοκοχρεολύσιο» φαντάζει σχεδόν εξωτικός. Κατέχοντας τα βασικά, θα μπορέσουν ίσως τα παιδιά από νωρίς να καταλάβουν τι σημαίνει να στηρίζεται το κράτος που ζουν στον τριτογενή τομέα, στην παροχή υπηρεσιών, στα rooms to let, στα καφέ και στις εντυπωσιακές ελληνικές παραλίες (που απειλούνται τώρα τελευταία και από τον λαγοκέφαλο, για να είμαι και στο πνεύμα των ημερών!) Και συνεχίζω ακάθεκτη: μπορεί να υπάρχει κατανόηση του ιστορικού φαινομένου χωρίς την κατανόηση του κοινωνικού; Ο πρόσφατος εξοβελισμός του μαθήματος της Κοινωνιολογίας από την σημερινή κυβέρνηση φοβάμαι ότι σημαίνει πως ο ενημερωμένος πολίτης γύρω από τα κοινωνικά θέματα πραγματικά φοβίζει. Μα υπάρχει, τέλος, Ιστορία χωρίς Τέχνη; Χωρίς τη σταθερή εξοικείωση των μαθητών με την τέχνη, από το νηπιαγωγείο μέχρι το τέλος των λυκειακών σπουδών;.
Η θεμελιώδης έννοια της αλλαγής
Αν συλλάβουν τη σύνδεση των παραπάνω, θα μπορούν οι μαθητές και οι μαθήτριες του ελληνικού σχολείου να μεγαλώνουν, κατακτώντας σταδιακά τη θεμελιώδη έννοια της ιστορικής ροής, την έννοια δηλαδή της αλλαγής. (Εδώ που σήμερα κατοικώ ήταν μια πόλη – κράτος και μετά μια αυτοκρατορία και μετά μια άλλη αυτοκρατορία και μετά ένα εθνικό κράτος και μετά και μετά….). Νομίζω, φίλε Γιάννη, ότι αν καταφέρναμε να κάνουμε τα παιδιά να συλλάβουν τις έννοιες της αλλαγής και της σύνδεσης, θα είναι μια σπουδαία κατάκτηση κι ένα σκαλοπάτι προς την ωριμότητα.
Κλείνοντας θα ήθελα να τονίσω την μεγάλη σημασία της τοπικής και οικογενειακής Ιστορίας, όχι μόνο στα μικρότερα παιδιά. Δεν ανακάλυψα φυσικά τον τροχό, είμαι σίγουρη ότι πολλοί συνάδελφοι δάσκαλοι και καθηγητές έχουν δει την λάμψη στα μάτια τους όταν συζητούν για πιο οικεία θέματα: μια συνέντευξη με τον παππού τους που έζησε στην κατοχή, με τους γονείς τους που διέσχισαν μετανάστες επικίνδυνα περάσματα για να έρθουν στη χώρα μας και τόσα άλλα).
Τότε είναι που η Ιστορία γίνεται δικό τους κομμάτι, ένα μέρος της ατομικής τους ταυτότητας, κάτι ευχάριστο ή δύσκολο, αλλά πάντως δικό τους. Σε ένα γυμνάσιο καμπίσιας κωμόπολης, θυμάμαι έναν πιτσιρικά που δεν άκουσα ποτέ τη φωνή του, δεν είδα ποτέ μια αλλαγή στο ανέκφραστο πρόσωπό του. Είχα πια χάσει κάθε ελπίδα προσέγγισης, όταν, πηγαίνοντας με την τάξη του μια εκδρομή στο πλαίσιο της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης, αναζητήσαμε στα ορεινά του νομού τις πηγές του ποταμού που μελετούσαμε. Ανεβαίνοντας με το πούλμαν όλο και ψηλότερα, το παιδί αρχικά χαμογέλασε και στη συνέχεια ξεκίνησε να μιλάει χωρίς διακοπή. Τότε μόνο έμαθα ότι ο μικρός μαθητής μου ήταν από οικογένεια μετακινούμενων κτηνοτρόφων. Στα ορεινά τοπία είχε βρει την πατρίδα του…
