Μια μελέτη του Στέφανου Τσιόδουλου, καθηγητή στο Τμήμα Εικαστικών Τεχνών και Επιστημών της Τέχνης του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, που αφορά το πολιτισμικό πλαίσιο ενός προτρεπτικού λόγου στη γιαννιώτικη κοινωνία του 19ου αιώνα, έγινε αφορμή για την επανέκδοση ενός σπουδαίου τεκμηρίου του σπουδαίου λόγιου γιατρού από τα Άνω Πεδινά, Ιωάννη Λαμπρίδη. Πρόκειται για την «Αυτοσχέδιο προσλαλιά περί συλλόγων καθόλου εν τω θεάτρω των Ιωαννίνων τη 26η Οκτωβρίου 1871 εφωνηθέντα».
Και μόνον ο τίτλος περί πολιτισμού στα Γιάννενα στάθηκε ικανός να εντρυφήσουμε πάνω στο φυλλάδιο, ώστε να προστεθεί ένα λιθάρι σε όσα είχαμε διαβάσει για τον ανθρωπογεωγράφο του 19ου αιώνα, όπως χαρακτήριζε τον Λαμπρίδη ο Κώστας Φρόντζος.
Το βιβλίο είναι ένα πολύ σημαντικό, αλλά σχεδόν άγνωστο, τεκμήριο της πνευματικής ζωής των Ιωαννίνων τότε. «Αυτοσχέδιος προσλαλιά περί συλλόγων καθόλου» είναι ο τίτλος του, λόγος ο οποίος εκφωνήθηκε από τον Λαμπρίδη στο θέατρο που υπήρχε στην πόλη μας, όπως προαναφέραμε. Κι αυτό είναι μια πρόκληση για να το μελετήσουμε σε βάθος. Είναι έκδοση του Ιδρύματος Ιωσήφ και Εσθήρ Γκανή, η οποία σκοπό έχει, όπως αναφέρεται στον πρόλογο από τον πρόεδρο Ναπολέοντα Μάργαρη, να συμβάλει στη διάσωση, ανάδειξη και μελέτη της ιστορίας και της πολιτιστικής κληρονομιάς της Ηπείρου.
Αποτελεί μια ενδιαφέρουσα μελέτη όχι μόνο για τους ειδικούς ή τους ερευνητές, αλλά και για τους απλούς Γιαννιώτες, που θα πληροφορηθούν πώς ήταν τα Γιάννενα την εποχή εκείνη. Διαβάζουμε, για παράδειγμα, για τον Αχμέτ Ρασίμ Πασά και τον εκσυγχρονισμό της πόλης, την πολεοδομική αναμόρφωσή της και για την ίδρυση της δίγλωσσης εφημερίδας του βιλαετιού το 1869, που έφερε τον τίτλο «Γιάνγια Ιωάννινα». Είχε πετύχει ο εν λόγω πασάς τον εξωραϊσμό της πόλης, την πολεοδομική αναμόρφωση της αγοράς, είχε ιδρύσει αγγειοπλαστείο, στρατώνα, διοικητήριο. Μέχρι και πυρκαγιά προκάλεσε ο ίδιος για να ανασχεδιάσει τον αστικό ιστό της πόλης, κατά τους μεταγενέστερους ιστοριοδίφες Πυρσινέλλα και Σαλαμάγκα. Είχε ιδρύσει εκπαιδευτικό ίδρυμα σαν το Πολυτεχνείο. Και νέο σχέδιο αγοράς επί εποχής του έγινε. Διοργάνωνε την εμποροπανήγυρη Πωγωνιανής, η οποία αργότερα επί Αλή πασά βρισκόταν στη θέση Μπουνίλα.
Ελάχιστα στοιχεία είναι αυτά, τα οποία αλιεύσαμε από τα αναγραφόμενα.
Προχωρώντας πιο κάτω την ανάγνωση, εντύπωση προκαλεί ο λόγος του Λαμπρίδη στο σημείο εκείνο που αναφέρεται στους συλλόγους και την κοινωνική, πολιτική και πνευματική τους αποστολή. Εξάρει τη σημασία του θεάτρου, χαρακτηρίζοντάς το ως «σχολείο του λαού». Συνεχίζει με τα δημόσια μαθήματα και την Εμπορική και Φιλολογική Λέσχη «Η Πρόοδος», στην οποία συμμετέχει και ο ίδιος ενεργά. Αναφορά στην κρίση και τη διάσπασή της. Θέση έχει και ο σχολιασμός του περιοδικού «Καραβίδα» με εκδότες τους Μάνθο Οικονόμου, Αραβαντινό και Μελίρρυτο. Ιδιαίτερη αναφορά στην υπό ίδρυση Ιερατική Σχολή του Νησιού.
Στη συνέχεια επί τάπητος οι ψυχαγωγικές όψεις της πόλης με τις 20 γερμανίδες αοιδούς από τη Βοημία, να καταφθάνουν στα Ιωάννινα, προκαλώντας το ενδιαφέρον και τη συμπάθεια του ανδρικού πληθυσμού με ποικίλες, συχνά έντονες αντιδράσεις στην τοπική κοινωνία. Το μουσικό αυτό συγκρότημα διασκέδαζε τη νεολαία τη νύχτα σε τρία καφενεία και στις τρεις θρησκευτικές κοινότητες της πόλης, χριστιανική, οθωμανική και ιουδαϊκή.
Μένουμε επίσης στην καταπολέμηση κοινωνικών και τοπικών διακρίσεων και στην κριτική της πολυτελούς ζωής των Γιαννιωτών με την εξάπλωση του φαινομένου του πλουτισμού ακόμη και σε φτωχά περιβάλλοντα.
Μέσα από τον πύρινο λόγο για την προτροπή για την ίδρυση των συλλόγων, καταδεικνύεται συλλήβδην η κοινωνική, οικονομική και πολιτιστική ζωή των Ιωαννίνων. «Τα πάντα, Κύριοι, διά των συλλόγων και μόνον διά των συλλόγων θα κατορθώσωμεν».
Πολλές είναι οι πηγές στις οποίες ανέτρεξε ο καθηγητής Στέφανος Τσιόδουλος, μεταξύ των οποίων και εκείνες του Η.Α. διά του αρθρογράφου της εφημερίδας μας Σπύρου Μουσελίμη. Χρήσιμο και χρηστικό πόνημα 140 μεστών σελίδων, το οποίο συνιστάται να μελετηθεί από όλους. Από μέρους μας τούτο το κείμενο είναι μια απλή καταγραφή, όσων μας κέντρισαν την προσοχή.
