Διαβάζοντας τις αναμνήσεις της Νόρας Μπιελέκα από τα Γιάννενα του 1909-1910, το παρακάτω απόσπασμα μού κέντρισε το ενδιαφέρον:
«Από τον δρόμο των κοσμηματοπωλών με φτηνά αντικείμενα φτάνουμε στην Πλατεία Κονακιού που λέγεται Πλατεία Ομονοίας, διακοσμημένη με τον Πύργο του Ρολογιού. Βλέπουμε δύο καντράν ρολογιού αλατούρκα, εκ των οποίων το ένα βλέπει προς το Κονάκι (το κυβερνείο), και δύο αλαφράγκα, καθώς και την επιγραφή «Πλατεία Ομονοίας» αναρτημένη στα Τούρκικα, στα Ελληνικά, στα Αλβανικά, και στα Ρουμανικά.»
Η Νόρα Μπιελέκα, σύμφωνα με την έρευνα του Γρηγόρη Καλογερόπουλου ο οποίος παρουσίασε τις πολύτιμες αναμνήσεις της στον εκδοτικό όμιλο Ίων, ήταν κόρη του γάλλου υποπρόξενου στα Γιάννενα. Έφτασε στα Γιάννενα από τη Γαλλία στα τέλη του 1909 και έμεινε στην πόλη για λίγους μήνες.
Καντράν στα αλατούρκα και στα αλαφράγκα; Ταμπέλες πάνω στο ρολόι σε τέσσερις γλώσσες;
Διαβάζοντας την αναφορά σκέφτηκα ότι ίσως διατηρούνται φωτογραφίες από τότε που θα μας επιτρέψουν να επαληθεύσουμε την περιγραφή της Μπιελέκα.
Ένα ρολόι στην άλλη άκρη του κόσμου
Χρειάστηκε όμως πρώτα να καταλάβω τι σημαίνει «καντράν αλαφράγκα» και τι «καντράν αλατούρκα». Το πρώτο μάντευα ότι είναι ένα καντράν με τους γνωστούς μας αριθμούς, ή ίσως με λατινικούς.
Ήξερα επίσης ότι στο ωράριο «αλατούρκα» η ώρα δώδεκα σήμαινε τη δύση του ήλιου. Κάποιος φουκαράς ανέβαινε τακτικά στον πύργο και ρύθμιζε το ρολόι έτσι ώστε κάθε μέρα η δωδέκατη ώρα να συμπίπτει με το ηλιοβασίλεμα.
Όταν διαβάζουμε λοιπόν στις εφημερίδες του 19ου αιώνα ότι η πυρκαγιά που κατέστρεψε τα Γιάννενα στις 28 Ιουλίου του 1869 άρχισε «την πέμπτην ώραν της νυκτός», καταλαβαίνουμε ότι η φωτιά άρχισε πέντε ώρες μετά τη δύση του ήλιου (δηλαδή περίπου στις μία και μισή το πρωί).
Ήξερα λοιπόν πώς λειτουργεί η ώρα αλατούρκα, αλλά τα αντίστοιχα καντράν που συνδυάζουν αλατούρκα και αλαφράγκα τι μορφή είχαν άραγε; Για καλή μου τύχη βρήκα στο διαδίκτυο ένα οθωμανικό ρολόι με διπλά καντράν. Το ρολόι στήθηκε το 1910 και διατηρείται μέχρι σήμερα (εικ. 1).
Η τοποθεσία του θα σας εκπλήξει: Στέκεται στη γωνία των οδών Bolívar και Venustiano Carranza στο κέντρο της πόλης του Μεξικού! Θα το βρείτε σε αυτή τη διεύθυνση και με την εφαρμογή Google StreetView. Ήταν δώρο στην κυβέρνηση του Μεξικού από μετανάστες που είχαν φτάσει στη χώρα από την οθωμανική τότε Μέση Ανατολή.
Τα αραβικά ψηφία στο καντράν
Στην εικόνα 2 βλέπουμε άλλο ένα παράδειγμα ρολογιού με οθωμανικούς αριθμούς και την αντιστοιχία μεταξύ των δικών μας «αραβικών» ψηφίων και των οθωμανικών.
Άλλο μπέρδεμα εδώ: Γνωρίζουμε ότι οι «δικοί μας» αριθμοί 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 ,8 ,9, έχουν αραβική προέλευση. Γνωρίζουμε επίσης ότι η γραφή της τουρκικής γλώσσας την εποχή εκείνη χρησιμοποιούσε το αραβικό αλφάβητο. Απόρησα: πώς γίνεται οι αριθμοί που βλέπουμε στο καντράν «αλατούρκα» να μην είναι οι γνωστοί μας «αραβικοί»;
Ακούστε την απάντηση: Οι «δικοί μας» αραβικοί αριθμοί έχουν δυτικοαραβική προέλευση από το Μαχρέμπ στη βόρεια Αφρική και τη νότια Ιβηρική, ενώ οι αριθμοί που χρησιμοποιούσαν οι Οθωμανοί τότε ήταν ανατολικοαραβικοί, με προέλευση από την Περσία.
Στην διάδοση των δυτικοαραβικών ψηφίων συντέλεσε ο γνωστός ιταλός μαθηματικός Fibonacci.
Το όνομα του Πέρση μαθηματικού που διέδωσε τους ανατολικοαραβικούς αριθμούς μας είναι επίσης γνωστό: Είναι ο Al-Khwarazmi (δηλαδή κάτοικος του Khwarazm – της σημερινής Κίβα στο Ουμπεκιστάν). Το όνομα του στη λατινική μορφή έγινε Αλγορίτμι…
Για σκέψου!
Το γιαννιώτικο καντράν «αλατούρκα» του 1901
Ξέροντας τώρα τι αναζητούσα, άρχισα να ανιχνεύω τις παλιές φωτογραφίες με το ρολόι στα Γιάννενα επί Τουρκοκρατίας. Δυστυχώς στις περισσότερες το καντράν είναι θαμπό και δεν διακρίνονται τα ψηφία του. Δεν άργησα, ωστόσο, να τα δω καθαρά σε μια γνωστή φωτογραφία από το 1901, την εποχή δηλαδή που εγκαινιάστηκε το ρολόι για την 25η επέτειο από την ενθρόνιση του σουλτάνου Αμπτούλ Χαμίτ Β’ (όπως έχω δείξει σε παλιότερο άρθρο μου στον Η.Α., πολλές αναφορές στο διαδίκτυο που τοποθετούν την ανέγερση του ρολογιού το 1905 είναι λανθασμένες).
Μεγεθύνοντας τη φωτογραφία (εικόνα 3), βλέπουμε χωρίς ίχνος αμφιβολίας τους ανατολικοαραβικούς χαρακτήρες στην νότια πλευρά που βλέπει προς την πλατεία, ακριβώς όπως είχε περιγράψει η Μπιελέκα! (εικόνα 4). Παρατηρούμε επίσης ότι, αν και ο ήλιος είναι σαφώς στα ανατολικά (οι σκιές έχουν κατεύθυνση κάθετη στη σημερινή οδό Αβέρωφ), το ρολόι δείχνει μία και σαράντα δύο. Δηλαδή δεκατρείς ώρες και σαράντα δύο λεπτά μετά τη δύση του ήλιου την προηγούμενη μέρα, με το σύστημα αλατούρκα.
Δεν βρήκα φωτογραφία στην οποία να φαίνεται καθαρά κάποιο καντράν «αλαφράγκα». Παρατήρησα πάντως ότι σε όλες τις φωτογραφίες όπου δύο πλευρές του ρολογιού είναι ορατές (όπως σε αυτήν στην εικόνα 4, όπου φαίνονται η βόρεια και η δυτική πλευρά), οι δείκτες του ρολογιού είναι στην ίδια θέση στις δυο πλευρές και δείχνουν την ώρα «αλατούρκα.»
Συμπεραίνω λοιπόν ότι και οι τέσσερις πλευρές του ρολογιού έδειχναν την ώρα αλατούρκα. Μηχανικά, θα ήταν πολύ δυσκολότερη η λειτουργία ενός ρολογιού όπου οι δύο πλευρές έδειχναν τη δωδέκατη ώρα στη δύση του ήλιου καθημερινά, ενώ οι άλλες δύο έδειχναν την ώρα όπως την ακολουθούσαν τότε οι δυτικοί και όπως, μέσες-άκρες, την ακολουθούμε κι εμείς σήμερα.
Δεν αποκλείεται δύο πλευρές του ρολογιού να είχαν καντράν «αλαφράγκα» με τους δικούς μας αριθμούς, παρότι έδειχναν την ώρα «αλατούρκα». Κάτι τέτοιο πάντως δεν είναι ορατό στις φωτογραφίες που γνωρίζω από τότε.
Επαληθεύτηκε λοιπόν η φράση της Μπιελέκα για τα καντράν, τουλάχιστον για την πτυχή την «αλατούρκα».
Οι πολύγλωσσες ταμπέλες στην «Πλατεία Ομονοίας»
Είχε άραγε δίκιο και για τις ταμπέλες με την ένδειξη «Πλατεία Ομονοίας» σε τέσσερις γλώσσες;
Προκαλεί ίσως εντύπωση το γεγονός ότι ταμπέλες στο κέντρο της πόλης είχαν αναρτηθεί σε τέσσερις γλώσσες. Γνωρίζουμε ότι στη συντριπτική πλειοψηφία τους οι Γιαννιώτες τότε, χριστιανοί, μουσουλμάνοι, και εβραίοι, ήταν ελληνόφωνοι. Μια ταμπέλα στα τουρκικά αποτελεί ίσως μικρότερη έκπληξη, αφού βρισκόμαστε επί Τουρκοκρατίας και ξέρουμε ότι αρκετοί οθωμανοί αξιωματούχοι, που διορίζονταν στην πόλη από άλλες επαρχίες, συχνά δεν μιλούσαν ελληνικά.
Η ύπαρξη όμως των αναρτήσεων στα ρουμανικά και τα αλβανικά είναι ενδεικτική της προ απελευθερωτικής εποχής. Τα χρόνια εκείνα, κομιτάτα και σύνδεσμοι με εθνικιστικές επιδιώξεις είχαν δραστηριοποιηθεί στην πόλη με τη στήριξη ξένων προξενείων -όπως της Αυστροουγγαρίας για τους Ρουμάνους και της Ιταλίας (αλλά και την Πύλη) για τους Αλβανούς. Οι δύο αυτές ξένες δυνάμεις βασίζονταν στην αρχή του «διαίρει και βασίλευε» και δεν έβλεπαν με καλό μάτι την προσάρτηση της πόλης στο ελληνικό βασίλειο. Γνωρίζουμε από φωτογραφίες της εποχής ότι ταμπέλες είχαν αναρτηθεί στο Ρολόι μετά το κίνημα των Νεότουρκων το καλοκαίρι του 1908 και είχαν αφαιρεθεί αμέσως μετά την απελευθέρωση.
Την ταμπέλα στα ελληνικά τη θυμόμουν. Την είχα δει στην εικόνα 5 από την απελευθέρωση. Παρατηρούμε ότι ήταν αναρτημένη στην ανατολική πλευρά του ρολογιού. Διαβάζουμε με κεφαλαία γράμματα τις λέξεις ΠΛΑΤΕΙΑ ΟΜΟΝΟΙΑΣ. Αν η περιγραφή της Μπιελέκα ήταν σωστή, τότε οι άλλες πλευρές θα είχαν ταμπέλες σε άλλες γλώσσες.
Βρήκα άλλες δύο ταμπέλες ορατές στη νότια πλευρά του ρολογιού σε μια φωτογραφία του προγόνου μου Νισήμ Δ. Λεβή (εικόνα 6). Απεικονίζει ένα δυσάρεστο ιστορικό γεγονός, έναν απαγχονισμό από τους Τούρκους στην πλατεία το 1912 (βλ. «Το Πανόραμα του Νισήμ Λεβή: 1898-1944», εκδόσεις Καπόν). Δεξιά βλέπουμε πάλι την ταμπέλα στα ελληνικά στο ανατολικό πλευρό. Βλέπουμε όμως και τη βόρεια πλευρά του ρολογιού, όπου διακρίνουμε άλλες δύο πινακίδες. Αν και δεν μπορούμε να δούμε καθαρά, είναι εμφανές ότι τα γράμματα τους δεν είναι στα ελληνικά. Η μία (στο κέντρο) μοιάζει να είναι στα τουρκικά (με αραβικούς χαρακτήρες τότε), και η άλλη ίσως είναι η αλβανική ή η ρουμάνικη.
Να λοιπόν που επαληθεύσαμε σε γενικές γραμμές την αφήγηση της Μπιελέκα.
Σημειώνω ότι η ύπαρξη της ταμπέλας στον πύργο του ρολογιού είναι ένας από τους τρόπους με τον οποίον μπορεί κανείς να επαληθεύσει αν κάποια ιστορική φωτογραφία της πλατείας με λαό, γαλανόλευκες σημαίες και στρατό προέρχεται από την είσοδο του Ελληνικού στρατού το Φεβρουάριο του 1913. Αν δεν υπάρχει ταμπέλα στο ρολόι, τότε η φωτογραφία είναι μεταγενέστερη και όχι από την απελευθέρωση. Λίγο μετά την είσοδο του διαδόχου Κωνσταντίνου, οι ταμπέλες στις ξένες γλώσσες αφαιρέθηκαν από το Ρολόι.
Καλειδοσκόπιο η ιστορία του τόπου. Μερικούς, αυτή η ποικιλία τούς ενοχλεί. Εμένα με συναρπάζει. Ιδίως τώρα που με το ίντερνετ έχουμε άμεση πρόσβαση σε τόσες πολύτιμες πληροφορίες και ψηφιακά αρχεία.
