Ανάμεσα στις 500 γυάλινες πλάκες του προγόνου μου γιαννιώτη γιατρού Νισήμ Δ. Λεβή, υπάρχει και μια φωτογραφία με άγαλμα του Ναπολέοντα (Εικόνα 1). Διασώθηκε και αυτή μαζί με τις άλλες με περιπετειώδη τρόπο μετά την εκτόπιση και τη δολοφονία του ερασιτέχνη φωτογράφου στο Άουσβιτς το 1944 (βλ. το βιβλίο «Το Πανόραμα του Νισήμ Λεβή: 1898-1944», Εκδόσεις Καπόν).
Χρειάστηκε αρκετός χρόνος για να βρω την τοποθεσία. Δεν την ανέφερε πουθενά στις σημειώσεις του ο Νισήμ Λεβής. Όταν την αναγνώρισα, αποκαλύφθηκε επίσης και μια πτυχή της ιστορίας του αγάλματος, που ήταν άγνωστη στους σημερινούς κατοίκους της περιοχής.
Με το «Βατερλό του» στις 18 Ιουνίου του 1815, ο Ναπολέων Βοναπάρτης άφησε πίσω του μια Γαλλία διαλυμένη. Φταίει ο ίδιος για τα ερείπια; Φταίνε οι προκάτοχοί του, που έφεραν την εκτόνωση, αλλά και την αναρχία και τον τρόμο με τη Γαλλική Επανάσταση πριν από αυτόν; Φταίνε οι Βουρβόνοι βασιλιάδες και το «παλιό κατεστημένο», που είχε οδηγήσει νωρίτερα τη χώρα στη χρεοκοπία και την επανάσταση; Οι Βουρβόνοι που, μετά το Βατερλό, επανατοποθετήθηκαν στη γαλλική εξουσία;
Δύσκολα τα ερωτήματα με ποικιλία απαντήσεων, ανάλογα με την ιδεολογία του καθενός. Έχουμε κι εμείς κάτι παρόμοια δυσερμήνευτα στη δική μας ιστορία.
Ένα είναι πάντως σίγουρο: 20 χρόνια μετά τον θάνατο του εξόριστου Ναπολέοντα το 1821, η φήμη του αποκαταστάθηκε στη Γαλλία. Παρά τις διαμαρτυρίες μερικών, οι οποίοι αντέδρασαν στη «λατρεία της βίας, των αιματηρών πολέμων και της καταπίεσης των δημοκρατικών ελευθεριών», μια ρομαντική νοσταλγία κατέλαβε την πλειονότητα των Γάλλων. Νοσταλγία για τους στρατιωτικούς του θριάμβους και τις κατακτήσεις του.
Γύρω στο 1840 λοιπόν η αίγλη του Μεγάλου Ναπολέοντα γνώρισε αναλαμπή. Αίγλη στην κυριολεξία, αφού οι Γάλλοι τον αποκαλούσαν «aigle» ή αετό. Τον Δεκέμβριο του 1840, η σορός του επέστρεψε από τον νότιο Ατλαντικό στο Παρίσι. Σε μια εντυπωσιακή τελετή, τοποθετήθηκε στο μαυσωλείο όπου βρίσκεται και σήμερα, στη στέγη των αναπήρων πολέμου Ινβαλίντ. Την ίδια εποχή, αγάλματά του αναγέρθηκαν σε πολλά μέρη της Γαλλίας. Ένα από αυτά κατασκευάστηκε το 1842 σε ένα μικρό χωριό της Λωρραίνης, τη Στενβίλ. Με τις οικονομίες τους, τα μέλη του δημοτικού συμβουλίου του χωριού χρηματοδότησαν το άγαλμα. Είχε περάσει από εκεί ο Βοναπάρτης στις αρχές του 19ου αιώνα στον δρόμο προς τις μάχες του και οι χωρικοί θέλησαν να τον τιμήσουν.
Το άγαλμα της Στενβίλ
Η Στενβίλ βρίσκεται σε μια μαρτυρική περιοχή της γαλλικής επικράτειας. Κοντά στα σύνορα με τη Γερμανία και τους παραποτάμους του Ρήνου έγινε, μαζί με ολόκληρη τη γη της Αλσατίας και της Λωρραίνης, μήλο της έριδος μεταξύ των δύο γειτονικών κρατών αλλάζοντας χέρια σε κάθε σύγκρουσή τους. Το μέτωπο του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου με τα λασπωμένα χαρακώματά του ήταν κοντά στο χωριό. Στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Στενβίλ καταστράφηκε σχεδόν ολοσχερώς στις μάχες. Με τον χρόνο και τους τρεις γαλλογερμανικούς πολέμους, το άγαλμα του Ναπολέοντα επέζησε μεν, αλλά η αρχική του θέση ξεχάστηκε. Το μέρος, όπου είχε σταθεί αρχικά, σβήστηκε από τη μνήμη των χωρικών μέχρι το καλοκαίρι του 2018, όταν τo έμαθαν από τη φωτογραφία του Νισήμ Δ. Λεβή.
Δεν είναι μεγάλο το άγαλμα, έχει ύψος 1.60μ. Μικρότερο δηλαδή από τον ίδιο τον Βοναπάρτη, που ήταν 1.69μ. Είναι άδικη, fake news, παρεμπιπτόντως η φήμη πως ο Ναπολέων ήταν κοντός, αφού ο άνθρωπος ήταν ψηλότερος από τον μέσο όρο της εποχής του. Συγκριτικά είχε το ίδιο ύψος με τον Φρανσουά Ολάντ και ήταν ψηλότερος από τον Νικολά Σακροζί…
Σε θέση μάχης στο άγαλμα ο Ναπολέων φοράει το χαρακτηριστικό του «δικέρατο» καπέλο και κρατάει στο αριστερό του χέρι το ξίφος του. Τη βάση περιστοιχίζουν τέσσερεις αυτοκρατορικοί αετοί με ανοιγμένα τα φτερά τους. Στη φωτογραφία του Νισήμ Λεβή διακρίνουμε επίσης το όνομα της Μόσχας, όπου με τον Μεγάλο Στρατό του έδωσε μια από τις περίφημες μάχες του (στις άλλες τρεις πλευρές αναγράφονταν οι πόλεις Μαρένγκο, Άουστερλιτζ, και Βαγκράμ, πεδία μαχών επίσης του Ναπολέοντα – και σήμερα σταθμοί του μετρό στο Παρίσι). Με το πέρασμα του χρόνου, οι επιγραφές με τα ονόματα των πόλεων έχουν πια σβηστεί.
Η επίσκεψη του Νισήμ Λεβή το 1901
Ο Νισήμ Λεβής επισκέφτηκε το χωριό γύρω στο 1901. Επιστρέφοντας από μια εκδρομή στο Νανσύ με ένα από τα λίγα τότε αυτοκίνητα στη Γαλλία, αποκλείστηκε με την παρέα του λόγω μηχανικής βλάβης στη γειτονική κωμόπολη του Λιγνύ. Δεν υπήρχαν ακόμα συνεργεία αυτοκινήτων στην επαρχία, οπότε χρειάστηκε να φορτώσουν το χαλασμένο όχημα στο τρένο για το Παρίσι. Ενώ περίμεναν, επισκέφτηκαν -με άμαξα πλέον- τη διπλανή Στενβίλ. Εκεί φωτογράφισαν το άγαλμα του Ναπολέοντα και μερικούς από τους λιγοστούς κατοίκους του χωριού. Επιβεβαίωσα το μέρος, όταν διάβασα σε μεγέθυνση άλλης φωτογραφίας του Νισήμ Λεβή το όνομα του χωριού σε μια ταμπέλα (Εικόνα 2).
Εικόνες 2-3: Αριστερά: Κάτοικοι της Στενβίλ φωτογραφίζονται το 1901 μαζί με συγγενείς και φίλους του Νισήμ Λεβή (στην άμαξα) στην κεντρική πλατεία με φόντο την εκκλησία του χωριού. Το όνομα του χωριού αναγράφεται σε μια από τις ταμπέλες στο γωνιακό κτίριο. Δεξιά, απόγονοι των χωρικών μαζί με τους απογόνους του Νισήμ Δ. Λεβή (τον Ραφαήλ και τον Αλέξανδρο Μωυσή με τη σύζυγο του Ρεβέκκα) μπροστά στο δημαρχείο, δίπλα στην ίδια εκκλησία η οποία υπάρχει ακόμα.
Λίγους μήνες μετά την ανακάλυψη αυτή, μου έτυχε επαγγελματικό ταξίδι στην περιοχή. Έστειλα μήνυμα στο δημαρχείο της Στενβίλ λέγοντάς τους πως θα μου έδινε μεγάλη χαρά να περάσω από το χωριό και να τους παραδώσω αντίγραφα των ιστορικών φωτογραφιών της πόλης τους.
Η επιστροφή της φωτογραφίας και η ανακάλυψη
Για να είμαι ειλικρινής, δεν περίμενα ανταπόκριση από τη γαλλική γραφειοκρατία. Να όμως που έφτασε στο ηλεκτρονικό μου ταχυδρομείο απάντηση από ένα από τα μέλη του δημοτικού συμβουλίου της Στενβίλ, ο οποίος με ενημέρωνε πως θα χαρούν να με υποδεχτούν με τις φωτογραφίες. Κλείσαμε ραντεβού ένα σαββατιάτικο μεσημέρι του Ιουνίου πέρσι. Όταν το έμαθε ο πατέρας μου, ξεκίνησε κι αυτός από την Αθήνα για ένα αξέχαστο ταξίδι στα ίχνη του Νισήμ Λεβή στη Λωρραίνη.
Το χωριό έχει σήμερα περίπου 120 κτίρια και καμιά τετρακοσαριά κατοίκους. Φτάνοντας στην πόλη του Νανσύ, στον δρόμο προς τη Στενβίλ, μας περίμενε μια έκπληξη. Σε άρθρο της η τοπική εφημερίδα L’Est Republicain ανέφερε ότι «ένας Αμερικάνος» επρόκειτο να βρεθεί το μεσημέρι του Σαββάτου στο δημαρχείο της Στενβίλ για να παραδώσει ιστορικές φωτογραφίες της πόλης από το 1901 (Εικόνα 4). Ομολογώ ότι μου φάνηκε κάπως περίεργος ο χαρακτηρισμός του «Αμερικάνου», αλλά -όπως και να το κάνουμε- ζω εδώ και δεκαετίες στις ΗΠΑ.
Αποτέλεσμα της δημοσίευσης ήταν ότι στο δημαρχείο μας περίμεναν όχι μόνο τα μέλη του δημοτικού συμβουλίου αλλά και αρκετοί κάτοικοι του χωριού. Οι δημοτικοί σύμβουλοι μας έδειξαν έναν μεγάλο χάρτη της πόλης από τις αρχές του 18ου αιώνα (Εικόνα 5). «Εδώ» μας είπαν δείχνοντας κάποιο σημείο στο χάρτη «στέκεται το άγαλμα σήμερα, στην κεντρική πλατεία. Κι εδώ ήταν πριν τον πόλεμο, οπότε και στη φωτογραφία του προγόνου σας». Μου έδειξαν και μια φωτογραφία του αγάλματος, τραβηγμένη προπολεμικά (Εικόνα 7). «Όχι» απάντησα. «Στη φωτογραφία του Νισήμ Λεβή, το άγαλμα βρισκόταν εδώ» (και έδειξα στον χάρτη μια άλλη τοποθεσία του χωριού).
Έπεσε σιγή. Πλησίασαν όλοι και κοίταζαν τον χάρτη και τη φωτογραφία του Νισήμ Λεβή. Εξήγησα τους λόγους για τους οποίους δεν υπήρχε αμφιβολία. Κατά ευτυχή σύμπτωση, ο Ναπολέων στη φωτογραφία του Νισήμ Λεβή ήταν τοποθετημένος στο μόνο μέρος του χωριού (εκτός από την κεντρική πλατεία), όπου δύο δρόμοι συναντιόνται πλάγια και όχι κάθετα ό ένας με τον άλλον. Γι’ αυτό και μπορούσα να είμαι σίγουρος. Είχαμε άλλωστε επισκεφτεί το σημείο πριν κατευθυνθούμε στο δημαρχείο και το είχαμε επιβεβαιώσει.
Στο βάθος της αίθουσας ακούστηκε τότε η φωνή μιας ηλικιωμένης κυρίας: «Α!» λέει, «τώρα το θυμήθηκα, μου το είχαν πει και οι γονείς μου, όταν ήμουν μικρή πως το άγαλμα στεκόταν σε άλλο μέρος πριν τον Μεγάλο Πόλεμο και το είχα ξεχάσει».
Εικόνες 5-6: Αριστερά, ο ιστορικός χάρτης από το 1828, που βρίσκεται στο δημαρχείο της Στενβίλ. Δεξιά, μια πρόσφατη αεροφωτογραφία (πηγή Google). Και στις δύο αναγράφονται τα σημεία στα οποία στάθηκε το άγαλμα του Ναπολέοντα: Σημείο 1 (στην φωτογραφία του Νισήμ Λεβή το 1901), Σημείο 2 (στα χρόνια του μεσοπολέμου μεταξύ ΑΠΠ και ΒΠΠ), και Σημείο 3 (μετά τον ΒΠΠ μέχρι και σήμερα).
Μεταφέρθηκε λοιπόν ο Ναπολέοντας δύο φορές μετά την ανέγερση του αγάλματος το 1842. Πρώτα ίσως στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν στην περιοχή έγιναν μερικές από τις φονικότερες μάχες του «δυτικού μετώπου» του Έριχ Μαρία Ρεμάρκ. Το Στενβίλ απέχει 70 χιλιόμετρα από το Βερντέν. Το άγαλμα μεταφέρθηκε στη σημερινή του τοποθεσία μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν το χωριό καταστράφηκε σχεδόν ολοσχερώς (Εικόνα 8).
Εικόνες 7-8: Αριστερά, το άγαλμα του Ναπολέοντα στη Στενβίλ μπροστά στο πηγάδι όπου στεκόταν μεταξύ του Α’ και του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου (το Σημείο 2 στον χάρτη). Μόνο αυτήν την τοποθεσία θυμόντουσαν οι μεγαλύτεροι κάτοικοι του χωριού –και το μέρος είναι σαφώς διαφορετικό από εκείνο στη φωτογραφία του Νισήμ Λεβή. Δεξιά, το χωριό κατεστραμμένο σχεδόν ολοσχερώς το 1944, αλλά με το άγαλμα σαν από θαύμα άθικτο.
Έτσι λοιπόν, χάρη στη φωτογραφία του Νισήμ Λεβή, έμαθαν οι κάτοικοι της Στενβίλ μια λεπτομέρεια για την ιστορία της πόλης τους. Όπως άλλωστε μάθαμε κι εμείς πολύ περισσότερα για τα Γιάννενα από τις εικόνες του.
Είναι πραγματικά εντυπωσιακό πόσα μπορεί να αποκαλύψει μια προσεκτική μελέτη παλιών φωτογραφιών. Αν ποτέ βρεθείτε στη Λωρραίνη της Γαλλίας και περάσετε από την Στενβίλ, θα δείτε στο δημαρχείο της πόλης όχι μόνο τις παλιές φωτογραφίες του Νισήμ Λεβή από το χωριό, αλλά και το βιβλίο με τις ιστορικές φωτογραφίες του από τα Γιάννενα.
