Χάρη στην ανάπτυξη του έναρθρου λόγου, οι άνθρωποι, μόνο εμείς από όλα τα ζώα, μπορέσαμε να μεταφέρουμε την εμπειρία μας σε άλλα άτομα, που έτσι μάθαιναν να αντιμετωπίζουν καταστάσεις που ακόμη δεν τους είχαν γίνει προσιτές στις αισθήσεις τους. Αυτή είναι η απαρχή της εκπαίδευσης, στην οποίαν η παραπάνω διαδικασία γίνεται στοχευμένα. Χάρη και σ’ αυτή τη δυνατότητα, οργανωθήκαμε σε κοινωνίες, όπου καθένας κάνει κάτι διαφορετικό, αλλά όλοι μαζί αποσκοπούμε στον ίδιο, κοινό, σκοπό.
Το καθετί έχει κόστος. Κόστος έχει και η εκπαίδευση. Ο εκπαιδευόμενος, θέλει-δε θέλει, βαθαίνει τις έννοιές του, αλλά και τις στενεύει. Στο σχολείο διδάχτηκα την ιστορία και τη γεωγραφία της πατρίδας μου – και μάλιστα παραμορφωμένη από τις προκαταλήψεις όσων είχαν σχηματίσει το εκπαιδευτικό πρόγραμμα. Όμως, ελάχιστα έμαθα για την ιστορία και τη γεωγραφία άλλων λαών που ζουν μακριά από εμένα. Ακόμη και στην περίπτωση που το εκπαιδευτικό πρόγραμμα δεν περιορίζεται στην αποστήθιση, αλλά επεκτείνεται στην ανάπτυξη της κρίσης, τα κριτήρια με τα οποία συλλογίζομαι έχουν διαμορφωθεί από τη βαθιά, αλλά στενωμένη νόησή μου.
Πολλοί άνθρωποι μαζεμένοι σε ένα μέρος αποτελούν ένα κοπάδι ανθρώπων, έναν όχλο. Ο όχλος οχλεί. Κραυγάζει συνθήματα αντί να συζητά με επιχειρήματα και προβαίνει σε πράξεις καταστροφής, αντί να είναι δημιουργικές. Παρατηρήστε τη συμπεριφορά του κόσμου σε μια διαδήλωση ή συλλαλητήριο και θα καταλάβετε τι εννοώ. Αντίθετα, ο ίδιος λαός, οργανωμένος σε δήμο, ενεργεί δημιουργικά. Το ερώτημα, λοιπόν, που τίθεται είναι πώς ένας λαός να λειτουργεί σα δήμος και όχι σαν όχλος;
Η απάντηση δεν είναι απλή. Μια, όχι η μόνη, προϋπόθεση είναι να μπορούν τα μέλη του λαού να διαβουλεύονται, να συζητούν μεταξύ τους. Καθένας μας θέλει πολλά πράγματα, που μάλιστα τα ταξινομεί ανάλογα με τη σπουδαιότητα που νομίζει πως έχουν. Το τι θέλει διαμορφώνεται από ποικίλους παράγοντες, περιβαλλοντικούς, καθώς οι συνθήκες που ζει διαρκώς αλλάζουν, αλλά και άλλους αποκλειστικά δικούς του. Αν ο λαός είναι διαμορφωμένος σαν όχλος ή σα δήμος, επικρατεί μία μόνον τοποθέτηση του συνόλου, που περιέχεται στα πολλά που θέλει ο καθένας. Στον όχλο, αυτή η βούληση ορίζεται από τον ηγέτη, τον αρχηγό που ενεργεί διεγείροντας το λαό σύμφωνα με τη δική του βούληση. Στο δήμο η βούληση του συνόλου διαμορφώνεται από ό,τι κοινό υπάρχει μεταξύ των βουλήσεων του καθενός. Καλά, δεν είναι καλύτερα να εμπιστευτούμε έναν σπουδαγμένο, με πολλά, δύσκολα, πτυχία; Αυτός ξέρει καλύτερα. Είναι; Ο Αριστοτέλης το διατυπώνει θαυμάσια: «Ἕκαστος μὲν χείρων κριτὴς τῶν εἰδότων, ἅπαντες δὲ συνελθόντες ἢ βελτίους ἢ οὐ χείρους». Καθένας είναι χειρότερος από τους ειδήμονες, όλοι μαζί όμως, αν συνευρεθούν και διαβουλευτούν, είναι καλύτεροι ή όχι χειρότεροι.
Αυτά ισχύουν σε κοινωνικό επίπεδο και συνιστούν την υπεροχή της δημοκρατίας έναντι όλων των άλλων πολιτευμάτων. Και δημοκρατία, πάλι ο Αριστοτέλης την ορίζει, σημαίνει πως η εξουσία επιλέγεται με κλήρωση, ενώ η επιλογή της με εκλογή είναι ολιγαρχία: «Λέγω δ’ οἷον δοκεῖ δημοκρατικὸν μὲν εἶναι τὸ κληρωτὰς εἶναι τὰς ἀρχὰς, τὸ δ’ αἱρετὰς ὀλιγαρχικόν». Αν φύγουμε, όμως, από το κοινωνικό επίπεδο και περιοριστούμε στο προσωπικό, είναι δυνατό να πλησιάσουμε μια απροκατάληπτη σκέψη; Θα προσπαθήσω να απαντήσω, έστω και αν σχεδόν όλοι θα απορρίψουν την απάντησή μου, όπως απορρίπτουν την ιδέα της κλήρωσης, αντί της εκλογής, των βουλευτών. Ναι, είναι δυνατό. Αν ρωτήσουμε ένα νήπιο πριν πάει στο σχολείο. Αυτό το παιδί έχει πολύ μικρό βάθος γνώσεων, αλλά οι έννοιες που έχει σχηματίσει μέσα του δεν είναι σκόπιμα διαμορφωμένες από άλλους. Δάσκαλοι στη γλώσσα του είναι πρώτα η μητέρα του και το οικογενειακό και φιλικό περιβάλλον του, που κανένας τους δεν είναι δάσκαλος. Από το τυχαία διαμορφωμένο περιβάλλον του έχει σχηματίσει το (περιορισμένο) βάθος και το (απροκατάληπτο) πλάτος των δικών του εννοιών.
Θα φέρω κάποια παραδείγματα, πώς με δίδαξε ο γιος μου όταν ήταν ακόμη νήπιο. Τώρα έχει μεγαλώσει, δεν έχει άλλα να με διδάξει. Τον ρώτησα, λοιπόν, κάποτε: «Τι θα πει σκέφτομαι;» Ο Καρτέσιος (René Descartes) ταύτισε τη σκέψη με την ύπαρξη. Cogito ergo sum. Σκέφτομαι, άρα υπάρχω. Ναι, αλλά η ύπαρξη στηρίζεται μόνο και αποκλειστικά στη σκέψη; Σήμερα μιλάμε και για συναισθηματική νοημοσύνη που καθοδηγεί τη βούλησή μας τουλάχιστον το ίδιο έντονα όσο και η λογική νοημοσύνη. Όταν, λοιπόν, ρώτησα το νήπιο γιο μου, μου απάντησε: «Κουβεντιάζω από μέσα μου». Αργότερα διαπίστωσα πως κι ο Καρτέσιος είχε δεχτεί πως: «Je pense est une parole», σκέφτομαι είναι μια κουβέντα. Όταν πρωτομαθαίνω να διαβάζω, το κάνω φωναχτά, ακούω με τα αυτιά μου ό,τι προφέρω, μετατρέποντας τα γράμματα σε ήχους, κι έτσι καταλαβαίνω το περιεχόμενο. Αργότερα διαβάζω χωρίς να ακούεται φωνή, απλώς κουνώντας τα χείλια μου. Και τελικά το σταματώ κι αυτό και διαβάζω από μέσα μου. Όπως σκέφτομαι, κουβεντιάζοντας νοερά.
Ξαναρώτησα άλλη φορά το νήπιο γιο μου κάτι πιο δύσκολο: «Τι θα πει θέλω;». Το σκέφτηκε περισσότερη ώρα και τελικά απάντησε: «Προσπαθώ να κάνω κάτι από μέσα μου». Μιαν άλλη φορά τον έβλεπα που πέταγε μια κάλτσα κάπου, τη μάζευε και την ξαναπέταγε. Κάποια στιγμή η κάλτσα έπεσε μέσα σε ένα άδειο βάζο. «Ζήτω! Νίκησα!». Απόρησα. «Ποιον νίκησες;» «Το στόχο», μου απάντησε. Δεν είχε περάσει από το μυαλό μου κάτι τέτοιο. Ναι, στην παλαίστρα, παλεύοντας ή πυγμαχώντας, ή θα νικήσω ή θα ηττηθώ. Ανταγωνισμός. Νίκη μου είναι η ήττα του άλλου. Ναι, αλλά στο στίβο, τρέχοντας, πηδώντας ή ρίπτοντας, μπορεί να είμαι ο νικητής, με την καλύτερη επίδοση, αλλά οι άλλοι δεν έχουν ηττηθεί. Άμιλλα. Όποιος τερματίσει στο Μαραθώνιο δεν είναι βέβαια νικητής, αφού δεν έφτασε πρώτος στο τέρμα, αλλά εφόσον έφτασε στο τέρμα τρέχοντας, δεν είναι ηττημένος, μπορεί μάλιστα να έφτασε ταχύτερα από κάθε άλλη φορά που είχε τρέξει ή από τους υπόλοιπους της πατρίδας του, οπωσδήποτε δεν είναι ηττημένος. Δεν χρειάζεται αντίπαλος για να είσαι νικητής στην άμιλλα. Ή μπορεί να είναι μεγάλο πλήθος.
Και τώρα πίσω στην κοινωνία του Αριστοτέλη. Ο δήμος είναι πολιτικό σώμα που συγκροτείται με ορισμένους κανόνες. «Οι κανόνες καθορίζουν αυστηρά ποιος έχει το δικαίωμα να συγκαλέσει το λαό, ποια θέματα είναι να συζητήσει ο λαός και πώς θα πάρει τις αποφάσεις του. Τους κανόνες αυτούς τους έχει θεσπίσει από την αρχή ο ίδιος ο λαός σε μεγάλη γενική συνέλευση γι’ αυτό ακριβώς το θέμα και με τη μεγαλύτερη δυνατή συμμετοχή και αποδοχή».
