Πλούτων: από το θρίαμβο στην πτώση, σε έξι παράδοξα

Μπορεί ο Άρης να έχει το πιο ενδιαφέρον ιστορικό ανάμεσα στους πλανήτες, λόγω της πεποίθησης ότι κατοικούνταν από ένα εξελιγμένο πολιτισμό, ο Πλούτωνας όμως έχει άλλες ιδιαιτερότητες, που τον καθιστούν γοητευτική αφήγηση τα ήσυχα βράδια του καλοκαιριού κάτω από τον έναστρο ουρανό. Αφήγηση γεμάτη παραδοξότητες και απροσδόκητα συμβάντα!

Α – η παράδοξη ανακάλυψη

Και πρώτα πρώτα, με γοήτευε πάντοτε ο τρόπος που ανακαλύφθηκε o Πλούτωνας. Πώς ανακαλύπτεται όμως ένας νέος πλανήτης; Από έναν αστρονόμο μάλλον, θα σκεφτεί ο καθένας, που περνάει μήνες και χρόνια πίσω από ένα τηλεσκόπιο.

Έχει συμβεί κι αυτό, αλλά δεν είναι το πιο συνηθισμένο. Ήδη, χωρίς τηλεσκόπιο, οι πολιτισμοί γνώριζαν πέντε πλανήτες: Ερμή, Αφροδίτη, Άρη, Δία, Κρόνο -και αυτούς μόνο. Και οι πέντε ήταν λαμπρά σώματα στον ουρανό, ορατά με «γυμνό» μάτι. Και ήταν φανερό στους ανθρώπους κάθε εποχής ότι διέφεραν από τα λοιπά αστέρια, επειδή είχαν διαφορετική συμπεριφορά. Από τη μια, τα αστέρια (που είναι «ήλιοι» όπως ο δικός μας) έμεναν σε σταθερές μεταξύ τους θέσεις σχηματίζοντας ζώα, καθημερινά εργαλεία ή θεότητες που δεν άλλαζαν. Φανταστικά σχήματα που ονομάζουμε αστερισμούς. Από την άλλη, οι πλανήτες άλλαζαν διαρκώς θέση στον ουρανό, αφού περιπλανούνταν σε διαφορετικό κάθε βράδυ σημείο. Εξαιτίας της περιπλάνησης, τους είχαν ονομάσει οι Έλληνες «πλανήτες». Με ανάλογους τρόπους τους είχαν ονομάσει στη γλώσσα τους και άλλοι πολιτισμοί που ασχολήθηκαν με τον ουρανό και την κοσμολογία πριν τους Έλληνες.

Πέντε λοιπόν πλανήτες ως τα μέσα του 18ου αιώνα γιατί αυτοί ήταν ορατοί χωρίς τηλεσκόπιο. Συν ένας ακόμα η Γη μας, έξι. Ότι η Γη είναι κι αυτή πλανήτης όπως ο Δίας ή η Αφροδίτη έγινε σαφές μόνο χάρη στη θεωρία του Κοπέρνικου.

Για να γίνουν αυτοί οι έξι πλανήτες εφτά, έπρεπε να φτάσουμε στο 1781 (μόλις σαράντα χρόνια πριν την ελληνική επανάσταση). Την ανακάλυψη του 7ου πλανήτη έκανε ο Χέρσελ, ένας αστρονόμος που πράγματι περνούσε πολλές ώρες στο τηλεσκόπιό του, καταγράφοντας τη θέση των αστεριών στον ουρανό. Ο νέος πλανήτης ονομάστηκε Ουρανός και ήταν εκείνη τη στιγμή ο πιο απομακρυσμένος από τον Ήλιο.

Η επόμενη ανακάλυψη όμως, έγινε πολύ διαφορετικά. Ο 8ος πλανήτης, ο Ποσειδώνας εντοπίστηκε χάρη στη ευφυΐα και τις ικανότητες δύο ανθρώπων. Λέγονταν Άνταμς και Λεβεριέ και αξιοποιώντας τη σχετικά νέα θεωρία του Νεύτωνα για τη βαρύτητα, υπολόγισαν (ανεξάρτητα ο ένας από τον άλλο) πού ήταν πιθανό να βρίσκεται ένας άγνωστος ως τότε πλανήτης, ώστε με την παρουσία του να προκαλεί τις ανωμαλίες που είχαν παρατηρηθεί στην τροχιά του Ουρανού.

Υπέδειξαν το σημείο σε αστρονόμους και -πράγματι- εκεί τους περίμενε ο Ποσειδώνας. Καταπληκτικό επίτευγμα να ανακαλύπτεις στα μέσα του 19ου αιώνα (1846) έναν πλανήτη πριν σηκώσεις καν το βλέμμα από τα χαρτιά σου στο νυχτερινό ουρανό. Στις μέρες μας οι δυο αυτοί θα είχαν λάβει το νόμπελ χωρίς δισταγμό. Σε δευτερόλεπτα.

Κι έτσι οι πλανήτες έχουν πια γίνει οχτώ και φτάνουμε στο σημείο που θα αφηγηθούμε την ανακάλυψη του Πλούτωνα. Η επιτυχία των μαθηματικών και της φυσικής στην περίπτωση του Ποσειδώνα είχε ανοίξει την όρεξη για ανακάλυψη ένατου πλανήτη με την ίδια μέθοδο: κάνοντας υπολογισμούς στο χαρτί με βάση τις ανωμαλίες στην τροχιά των προηγούμενων πλανητών. Αλλά φευ, η αναζήτηση κρατούσε μισό αιώνα και κανένας πλανήτης δεν εντοπιζόταν στα υποψήφια σημεία που υποδείκνυαν οι μαθηματικοί.

Παρότι μάλιστα τα τηλεσκόπια ήταν πια πολύ καλύτερα και οι αστρονόμοι που πάσχιζαν να συνδέσουν το όνομά τους με μια ανακάλυψη, περισσότεροι, η έρευνα είχε κολλήσει για τα καλά. Μέχρι που ο διευθυντής ενός αστεροσκοπείου σκέφτηκε διαφορετικά (out of the box, που λένε). Αντί για επαγγελματία αστρονόμο, προσέλαβε το 1929 έναν 23χρονο ερασιτέχνη (!) με εξαιρετικές ικανότητες στη φωτογράφιση και την αποτύπωση του ουρανού. Αυτά ήταν τα νέα κρίσιμα εργαλεία! Ο πλανήτης δεν θα ανακαλυπτόταν ποτέ επειδή οι αστρονόμοι θα έβλεπαν ένα πλανητικό δίσκο στο τηλεσκόπιό τους. Η τεράστια απόσταση απέκλειε κάτι τέτοιο. Θα ήταν απλώς μια κουκίδα φωτός, σαν κοινό, αμυδρότατο άστρο. Αυτό που θα τον «πρόδιδε» θα ήταν η κίνησή του ανάμεσα στα σταθερά αστέρια. Άρα το εργαλείο ήταν η σύγκριση δύο φωτογραφιών από το ίδιο σημείο του ουρανού, παρμένες με απόσταση κάποιων ημερών. Η κουκίδα που θα είχε αλλάξει θέση, δεν θα ήταν αστέρι («ήλιος») αλλά ο 9ος πλανήτης!

Έτσι, μέσα σε λίγους μήνες (εκεί που οι επαγγελματίες αστρονόμοι έψαχναν για δεκαετίες…) ο Κλάιντ Τόμπο (Clyde Tombaugh) ανακάλυψε τον Πλούτωνα. Τον εντόπισε στις φωτογραφίες που είχε τραβήξει, τον Ιανουάριο 1930 και το ηλιακό μας σύστημα απέκτησε επισήμως 9ο πλανήτη.

Β – η παράδοξη ονοματοδοσία

Μετά από παρατράγουδα με τις πρώιμες επιλογές για το όνομα του Ποσειδώνα (θα τα αφηγηθούμε άλλη στιγμή, ωστόσο ήταν αποτέλεσμα φαιδρών τοπικισμών, στους οποίους δεν συμμετείχαν -για αλλαγή- Έλληνες) το αστεροσκοπείο του Τόμπο επέλεξε να ζητήσει από απλούς πολίτες προτάσεις για το όνομα του νέου πλανήτη. Έλαβε χιλιάδες γράμματα από κάθε γωνιά της Γης. Ένα 11χρονο κοριτσάκι από την Αγγλία ήταν το πρώτο που πρότεινε τον Ρωμαίο θεό Πλούτωνα (δηλ. τον ανάλογο του Έλληνα Άδη). Το όνομα φάνηκε αμέσως σε όλους ιδανικό, αφού συνέχιζε την παράδοση των μυθολογικών ονομάτων και αφορούσε ένα πλανήτη βαθιά στα μαύρα σκοτάδια του ηλιακού συστήματος! Σκοτάδια στα οποία ο Πλούτωνας/Άδης ήταν συνηθισμένος. Η πρόταση υιοθετήθηκε από την αμερικανική και τη βρετανική αστρονομικές εταιρίες αμέσως. Για τα χρονικά της αστρονομίας, παραμένει πρωτοφανές ένα κοριτσάκι του δημοτικού να έχει βαφτίσει πλανήτη.

Γ – η παράδοξη μείωση του μεγέθους

Όταν έψαχναν τη θέση του άγνωστου ακόμα Πλούτωνα οι αστρονόμοι, έκαναν όλους τους υπολογισμούς στα χαρτιά για έναν πλανήτη μεγέθους επτά φορές το μέγεθος της Γης. Τόση (δηλ. αρκετά μεγάλη) μάζα χρειαζόταν να έχει, για να προκαλεί βαρυτικά τις παρατηρούμενες ανωμαλίες στην τροχιά του Ουρανού και του Ποσειδώνα.

Να όμως που με βάση την αρχική εκτίμηση («ψάχνουμε ένα πλανήτη εφταπλάσιο σε μάζα από της Γης») ή έρευνα παρέμενε άγονη για δεκαετίες.

Όταν τελικώς βρέθηκε ο Πλούτωνας, ήταν πολύ αμυδρός για να είναι εφταπλάσιος της Γης. Με βάση το φως που αντανακλούσε, δεν μπορεί παρά να ήταν το πολύ όμοιός της. Και αυτή ήταν η αρχή μιας διαρκούς κατηφόρας για το μέγεθος του Πλούτωνα. Το 1948 νεότεροι υπολογισμοί έδειξαν ότι ο Πλούτωνας είχε μέγεθος μόλις το 1/10 της Γης. Το 1976 έγινε αντιληπτό ότι η επιφάνειά του αποτελούνταν από μεθάνιο, άρα μέρος της (ήδη ελάχιστης) λαμπρότητάς του δεν οφειλόταν στο μέγεθος του πλανήτη, αλλά στην υψηλή αντανάκλαση του ηλιακού φωτός στο παγωμένο μεθάνιο. Με αυτή τη διαπίστωση, το μέγεθος του Πλούτωνα υποβιβάστηκε αμέσως στο 1/100 της Γης! Πιο μικρός κι από τη Σελήνη! Έτσι πριν περάσει μισός αιώνας από την ανακάλυψη του Πλούτωνα, αυτός είχε μειωθεί σε μάζα (σε μέγεθος) 700 φορές από την αρχική εκτίμηση. Και αυτό δεν ήταν το τέλος της καθόδου… Σήμερα ξέρουμε ότι ο Πλούτωνας είναι μόλις το 0,2% της Γης ή 3.500 φορές μικρότερος από τον πλανήτη που αναζητούσαν οι αστρονόμοι το 1930.

Έκπληξη λοιπόν! Τελείως τυχαία βρέθηκε ο Πλούτωνας εκεί που τον ψάχνανε με βάση τους βαρυτικούς υπολογισμούς, αφού καμιά απολύτως επίδραση δεν μπορούσε να έχει ένα τόσο μικρό σώμα στην τροχιά του Ουρανού και του Ποσειδώνα. Τελικώς, όταν προσέλαβαν τον Τόμπο στο αστεροσκοπείο, δεν πήραν μόνο έναν ικανό φωτογράφο, αλλά και έναν πολύ πολύ τυχερό ερευνητή.

Δ – η παράδοξη τροχιά

Οι πλανήτες του ηλιακού συστήματος κινούνται όλοι σε τροχιές σχεδόν κυκλικές και στο ίδιο επίπεδο. Η τροχιά του Πλούτωνα είναι τόσο ελλειπτική (σαν αυγό) που τον ξεχωρίζει από όλους τους άλλους πλανήτες και επιπλέον βρίσκεται και σε άλλο επίπεδο. Έτσι, στο πιο κοντινό σημείο στον Ήλιο, απέχει από αυτόν 30 φορές την απόσταση Ήλιου – Γης ενώ στο πιο μακρινό 50 φορές. Του παίρνει μάλιστα 248 ολόκληρα γήινα χρόνια για μια πλήρη περιστροφή γύρω από τον Ήλιο και ένα μέρος από αυτά τα περνάει ως 8ος πλανήτης του ηλιακού συστήματος, αφού μπαίνει μέσα από την τροχιά του Ποσειδώνα (που μετατρέπεται τότε εκείνος στον πιο μακρινό από τον Ήλιο πλανήτη).

Αν αναλογιστεί κανείς ότι ανακαλύφθηκε πριν από 96 χρόνια (το 1930 όπως είπαμε), σημαίνει ότι από τότε ως σήμερα δεν έχει περάσει ούτε καν ένας πλουτώνιος χρόνος. Για να το πούμε αλλιώς, δεν έχει ολοκληρώσει (ο Πλούτωνας) μια πλήρη περιστροφή γύρω από τον Ήλιο. Ένα πλήρες έτος του Πλούτωνα θα κλείσουμε το 2178. Φοβάμαι ότι δεν θα είναι κανείς μας ζωντανός να το γιορτάσει… Έστω, ας παρηγορηθούμε γιορτάζοντας μισή πλουτώνια χρονιά από την ανακάλυψή του, το 2054… Κοντά είναι!

Ε – η παράδοξη ατμόσφαιρα

Ο Πλούτων διαθέτει ατμόσφαιρα, αν και πολύ πολύ αραιή. Δεν τη διαθέτει όμως… όλο το χρόνο (όλο το δικό του πλουτώνιο χρόνο των 248 γήινων χρόνων). Και αυτό γιατί όταν απομακρύνεται από τον Ήλιο, στην πολύ ελλειπτική τροχιά που ακολουθεί, τότε η ατμόσφαιρά του (άζωτο κυρίως) παγώνει και πέφτει σαν χιόνι στην επιφάνεια του πλανήτη. Να ζεις στον Πλούτωνα και να βλέπεις την ατμόσφαιρα πρώτα να πέφτει στην επιφάνεια και κατόπιν να εξαερώνεται ξανά (όταν ο Πλούτων πλησιάζει πάλι τον Ήλιο)… -πόσο πιο παράδοξη, απροσδόκητη και γοητευτική να γίνει η ζωή ενός πλανήτη;

ΣΤ – η παράδοξη υποβάθμιση

Το «κερασάκι», που λένε: Το 2006 οι επίσημοι φορείς των αστρονόμων, αποφάσισαν ότι ο Πλούτωνας δεν πληρούσε πλέον τα κριτήρια ενός πλανήτη. Είχαν εξάλλου στο μεταξύ ανακαλυφθεί σώματα στο ηλιακό σύστημα πολύ μεγαλύτερα από τον Πλούτωνα. Θα τα ονομάζαμε κι αυτά πλανήτες;

Από μόνο του πάντως το πολύ μικρό μέγεθος δεν θα αρκούσε να αμφισβητήσει το χαρακτηρισμό του. Υπήρχαν και άλλα κριτήρια. Ένα των οποίων ήταν ότι δεν είχε «καθαρίσει» την τροχιά του από άλλα μικρότερα ουράνια σώματα, όπως συμβαίνει με όλους τους πλανήτες (να το εξηγήσουμε αυτό: στην τροχιά της Γης δεν υπάρχουν άλλα σώματα, πλην του δορυφόρου της. Το ίδιο ισχύει για όλους τους πλανήτες του ηλιακού συστήματος, αλλά όχι για τον Πλούτωνα).

Έτσι από το 2006 ο Πλούτωνας υποβιβάστηκε σε μια νέα, «βήτα πλανητική κατηγορία», τους πλανήτες νάνους (dwarf planets), οπότε οι πλανήτες του ηλιακού μας συστήματος έχουν ξαναγίνει οκτώ!

✮⋆˙✮⋆˙✮⋆˙

Σημειωτέον, εδώ δεν τελειώνουν τα παράδοξα με τον Πλούτωνα, υπάρχουν πολλά ακόμα, ικανά να γεμίσουν μια μακρά καλοκαιρινή νύχτα. Αλλά φοβάμαι ότι τελειώνει ο χώρος που είναι διαθέσιμος για ένα συνηθισμένο άρθρο εφημερίδας. Αν όμως υπάρχει ενδιαφέρον για τα θεάματα του νυχτερινού ουρανού, θα το σκεφτώ να επανέλθω με άλλα παρόμοια άρθρα.