Κάποια ζώα ζουν μονήρη. Άλλα κοπαδιαστά. Και άλλα κοινωνικά. Στις αγέλες και στις κοινωνίες, αντίθετα από τη μοναχική ζωή, τα ζώα ζουν σε στενή επαφή μεταξύ τους. Στα κοπάδια όλα τα ζώα κάνουν το ίδιο περίπου πράγμα, όπως και στη μοναχικότητα, ενώ στις κοινωνίες άλλο κάνει το ένα, άλλο το άλλο, αλλά συμπληρωματικά, έτσι που ο σκοπός τους είναι ενιαίος, κοινός. Κάποια έντομα, όπως οι μέλισσες, τα μυρμήγκια κλπ είναι κοινωνικά ζώα. Άλλα, όπως ορισμένα είδη λεοπαρδάλεων, ρινόκερων, γοριλών, δελφινιών ζουν μόνα τους, αλλά σπανίζουν. Και τα περισσότερα ζουν κοπαδιαστά.
Αν και όπως τα παρουσιάζω, φαίνεται σαφής διάκριση του ενός από τον άλλο τρόπο διαβίωσης, υπάρχουν πολλά κοινά μεταξύ τους. Για παράδειγμα, η ερωτική σχέση και η σχέση μητέρας παιδιού είναι ίδια σε όλα, με στενή επαφή μεταξύ τους, στα περισσότερα θερμόαιμα σπονδυλωτά. Εξάλλου κάποιο ζώο-άτομο μπορεί να ζει πότε ομαδικά και πότε απομονωμένο. Ο άνθρωπος έχει τη δυνατότητα να ζει με όποιον τρόπο θέλει, αν και στην ιστορία του το είδος άλλαζε τρόπο διαβίωσης, έτσι που σήμερα επικρατεί ο κοινωνικός τρόπος. Τόσο, που ο Αριστοτέλης (από τότε τα είχε παρατηρήσει αυτά) δήλωνε πως αν κάποιος ζει εκτός κοινωνίας είναι ή θεός ή θηρίο. Ποιες είναι όμως οι κύριες διαφορές μεταξύ τους, που έχουν συνέπειες ως προς τη δυνατότητά τους να επικρατήσουν;
Πριν προχωρήσω στο ερώτημα, πρέπει να παρατηρήσουμε ότι και στο φυτικό κόσμο υπάρχουν ανάλογα φαινόμενα, έτσι που μπορεί να υπάρχει ένα δάσος με ποικιλία ειδών, ή ένα δάσος με ένα μόνο είδος (π.χ. πευκώνας, ελαιώνας κλπ).
Αναφέρθηκα ήδη στην ειδοποιό διαφορά μεταξύ κοινωνίας και αγέλης. Η συμπληρωματική σχέση επικρατεί στις κοινωνίες, ενώ στις αγέλες η μιμητική. Η συμπεριφορά των αγελαίων ζώων περιορίζεται μόνο από τους φυσικούς νόμους, και επιβάλλεται αυτόματα φυσικά. Των κοινωνικών περιορίζεται τόσο από τους φυσικούς νόμους όσο και από κοινωνικούς, που επιβάλλονται από άλλα μέλη της κοινωνίας. Η κοινωνική ζωή επιτρέπει όχι μόνο να προσαρμόζεται το άτομο στο περιβάλλον του, αλλά και να προσαρμόζει το περιβάλλον του, τροποποιώντας το, στις δικές του ανάγκες. Η κατάχρηση μπορεί να οδηγήσει σε κορεσμό και εξάντληση του περιβάλλοντος, τελικά κλιματική κρίση. Συστηματική, ομαδική, θανάσιμη, βία μεταξύ ζώων του ίδιου είδους (όπως ο πόλεμος) υπάρχει μόνο στην κοινωνία. Καθώς οι κοινωνίες θησαυρίζουν χρήσιμα αγαθά αντιμετωπίζοντας έτσι περιόδους ένδειας, αυτά γίνονται αντικείμενα σφετερισμού από άλλες κοινωνίες του ίδιου είδους, οδηγώντας στον πόλεμο.
Θέλω όμως να επικεντρωθώ περισσότερο στις διαφορές μεταξύ μονήρους και ομαδικής (αγελαίας και κοινωνικής) διαβίωσης. Η ομαδική διευκολύνει τη διαιώνιση του είδους, καθώς ένα αρσενικό και ένα θηλυκό έχουν την ευκαιρία να βρεθούν κοντά το ένα με το άλλο και επομένως να πολλαπλασιασθούν. Το ξέρομε πολύ καλά οι άνθρωποι και αθροίζομε σε συνωστισμούς ζώα του ίδιου ζώου. Κοπάδια από κατσικοπρόβατα, αγελάδες, κότες κλπ. Αυτό ισχύει και για τα φυτά. Ένα πεύκο μόνο μεσ΄ στον κόμπο, όσο και να αντιστέκεται στους ανέμους, δεν έχει μεγάλες πιθανότητες να αφήσει απογόνους. Αντίθετα μια συκιά δίπλα σε μιαν άλλη έχουν πολλές πιθανότητες να ζευγαρώσουν, καθώς ο άνεμος ή μια μέλισσα εύκολα μεταφέρουν γύρη από τους στήμονες της μιας στον ύπερο της άλλης. Γι’ αυτό το λόγο, όπως αναφέρθηκε, τα μονήρη ζώα τείνουν να αφανισθούν και έχουν κηρυχθεί ως προστατευόμενα είδη, δηλαδή απαγορεύεται το κυνήγι τους. Εξάλλου, η ανεύρεση τροφής γίνεται σημαντικά πιο εύκολη στην αγελαία παρά στη μοναχική διαβίωση. Μια αγέλη λύκων πολύ πιο εύκολα βρίσκει και κατασπαράζει ένα θύμα παρά ένας μοναχικός λύκος. Το ίδιο πιο εύκολα από το μοναχικό ζώο αμύνεται μια αγέλη έναντι ενός αρπακτικού ζώου. Ένα λιοντάρι μόνο του δύσκολα τα βγάζει πέρα με ένα βούβαλο. Σε ένα κοπάδι λεόντων ο βούβαλος είναι βέβαιο θύμα και αντιστρόφως, ένας μόνος λιόντας δεν έχει πολλές πιθανότητες να νικήσει ένα βουβαλίσιο κοπάδι.
Ο συνωστισμός όμως έχει και σοβαρά μειονεκτήματα. Μια μεταδοτική νόσος, π.χ. από ιούς, έχει πολύ μεγαλύτερες πιθανότητες να γίνει επιδημία (επιζωοτία) στην ομαδική ζωή. Λοιμώδη νοσήματα υπάρχουν σε όλα τα ζώα. Δύσκολα όμως γίνονται επιζωοτία στη φύση, καθώς τα ζώα βόσκουν μακρές σχετικά περιόδους μονήρη και οι ιοί δεν μπορούν να επιζήσουν για πολύ έξω από το σώμα των ξενιστών τους και αποβαλλόμενοι από τον ένα πρέπει να φιλοξενηθούν ταχύτατα από τον άλλον. Επιζωοτίες γίνονται εύκολα σε εκτρεφόμενες αγέλες.
Η αποτελεσματικότητα και ο κίνδυνος αντιπαρατίθενται έντονα στους ανθρώπους. Η κοινωνία γεννήθηκε πριν από αρκετές χιλιάδες χρόνια. Μια παλιά θρησκευτική ιστορία αναφέρει πως γεννήθηκε στον παράδεισο, τον εύφορο κήπο ανάμεσα στον Τίγρη και τον Ευφράτη. Εκεί, τότε πρωτομπήκαν περιορισμοί, όπως απαγόρευση της βρώσης κάποιων καρπών και επιβολή της κάλυψης της γύμνιας τους. Φυσικά, αυτή η ιστορία δεν μπορεί να κρύψει ότι, εκτός από τους κοινωνικούς ανθρώπους, τους απογόνους του Αδάμ και της Εύας, υπήρχαν και πλήθος άλλων ανωνύμων, ανοργάνωτων δηλαδή, ανθρώπων, που απειλούσαν τη ζωή του φονιά Κάιν. Η συγκάλυψη γεγονότων δεν είναι εύκολη, επειδή “Ἒστι δίκης ὀφθαλμὸς ὃς τὰ πάνθ’ ὁρᾷ” (Μένανδρος). Με τη γέννηση της κοινωνίας, οι άνθρωποι συνέχισαν να ζουν ο ένας κοντά στον άλλον, όπως στην αγέλη, αλλά ακόμη πιο κοντά, υποχρεωμένοι να εξαρτώνται ο ένας από τον άλλον, λόγω της συμπληρωματικής δραστηριότητάς τους. Καθένας παρήγε κάτι παραπάνω από ό,τι χρειαζόταν και το αντήλλασσε με κάτι που περίσσευε από τον άλλον και το οποίον ο ίδιος στερούνταν. Ο αισθητός κόσμος είναι ύλη και ενέργεια. Διέθετε λοιπόν ο καθένας για ανταλλαγή αφενός κάποιο αγαθό και αφετέρου κάποια υπηρεσία που ήταν ενέργεια. Πέρα όμως και από τα αισθητά, ανταλλάσσονταν και νοητά. Τέτοια ήταν κυρίως η γλώσσα με τις γνώσεις, αλλά και τρόποι συμπεριφοράς.
Αρχικά τα ζώα συναθροίζονται όπου βρίσκουν τροφή, τα φυτοφάγα κοντά στο νερό, τα σαρκοβόρα, κοντά στα φυτοφάγα. Οι άνθρωποι, με την εξέλιξή τους συγκεντρώνονται όπου οι φυσικοί δρόμοι διασταυρώνονται, για να γίνονται ανταλλαγές. Εκεί δημιουργείται το άστυ, όπου γίνεται πιο εύκολα η επεξεργασία των πρωτογενών υλών, καθώς αυτή απαιτεί γνώση και η γνώση μεταδίδεται από τον καθένα στο διπλανό του. Οι πόλεις όμως καταναλώνουν, δεν παράγουν. Από την εποχή της βιομηχανικής επανάστασης άρχισε η κατάχρηση της αστυφιλίας. Τα πλεονεκτήματα και τα μειονεκτήματα της ομαδικής διαβίωσης αθροίστηκαν. Ήδη υπάρχει διαρκώς αυξανόμενη ανάγκη για διασπορά των ανθρώπων, να κατοικηθούν και διαμορφωθούν κατάλληλα οι έρημες περιοχές, να μειωθούν οι πανδημίες και οι πόλεμοι.
