Στις αρχές του 19ου αιώνα, σε μια δύσκολη για την πόλη των Ιωαννίνων περίοδο (στο απόγειο της διαμάχης Υψηλής Πύλης και Αλή Πασά) πολλοί Γιαννιώτες και Ηπειρώτες αποφάσισαν να αναζητήσουν την τύχη τους μακριά. Αρκετοί έφυγαν στο εξωτερικό (Βαλκάνια, Ρωσία, μεγάλες πόλεις της σημερινής Ιταλίας) όπου αναπτύχθηκαν ηπειρώτικες κοινότητες, άλλοι προτίμησαν περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας που υπόσχονταν πιο ομαλές συνθήκες για ανάπτυξη επιχειρήσεων, άλλοι τέλος δοκίμασαν να ζήσουν και να προοδεύσουν στα όρια του νέου ελληνικού κράτους.
Απροσδόκητος προορισμός για ανθρώπους μαθημένους στη φύση της Ηπείρου, αναδείχθηκε στο Αιγαίο, η Ερμούπολη. Πώς εξηγείται; Η Ερμούπολη αποτέλεσε για μισό αιώνα (περίπου από το 1825 ως το 1870) το κέντρο της ελληνικής οικονομίας, με το 70% των εμπορευμάτων που εισάγονταν στο μικρό ελληνικό κράτος να περνούν από το τελωνείο της και από εκεί να καταλήγουν στις αγορές της Πελοποννήσου, των νησιών του Σαρωνικού, της Στερεάς Ελλάδας και βέβαια της Αθήνας και του Πειραιά. Είναι χαρακτηριστικό ότι η πιο διαδεδομένη δουλειά στην Ερμούπολη της εποχής ήταν η εκφόρτωση και φόρτωση των πλοίων. Καθώς η εργασία γινόταν κυρίως χειρονακτικά, οι αχθοφόροι εμπορευμάτων αποτελούσαν με διαφορά τη μεγαλύτερη κοινότητα εργατών σε όλο το νησί. Καθημερινά χιλιάδες μυρμήγκιαζαν τους δρόμους για το λιμάνι, προσφέροντας τα χέρια τους για δουλειά. Ήταν το πιο σίγουρο μεροκάματο για αρκετούς ανθρώπους, αφού απαιτούσε μόνο υγεία και ρώμη.
Σε ένα τέτοιο οικονομικό περιβάλλον, που λόγω και του «νέου» του κράτους οι ευκαιρίες εμφανίζονταν σε κάθε στροφή του δρόμου, δεν είναι παράδοξο ότι πολλοί Ηπειρώτες έφτασαν στην Ερμούπολη με στόχο να προκόψουν. Για δύο από αυτούς (τους αδελφούς Μπαμπαγιώτη) έχουμε γράψει παλιότερα, εδώ.
Μια αναπάντεχη κοινότητα σχηματίζεται
Στα πρώτα χρόνια της άνθισης της Ερμούπολης καταμετρούνται 166 Ηπειρώτες και Ηπειρώτισσες στην πόλη, φτιάχνοντας μια κοινότητα ισχυρή αριθμητικά, αν αναλογιστεί κανείς ότι οι πρόσφυγες που ίδρυσαν την νέα πόλη ήταν κυρίως Χιώτες, Ψαριανοί, Μικρασιάτες και Κασιώτες. Η κοινότητα πλήθυνε τις δύο πρώτες δεκαετίες μετά το 1820, κατόπιν υπήρξαν λιγοστές νέες εισροές.
Τα σχετικά στοιχεία (και όσα ακολουθούν) δίνει ένας παλαιότερος καθηγητής στο πανεπιστήμιό μας, ο Κώστας Κόμης, που δυστυχώς έφυγε πολύ-πολύ πρόωρα από τη ζωή. Με τον αείμνηστο Κώστα Κόμη (Σκάλα Μεσσηνίας 1953 – Αθήνα 2020) μας συνέδεε η κοινή κυκλαδίτικη καταγωγή (εκείνου από το Σίφνο) για αυτό συχνά συζητούσαμε εργασίες του που αφορούσαν τις Κυκλάδες. Ήταν καθηγητής στο Ιστορικό & Αρχαιολογικό Ιωαννίνων και ακούραστος μελετητής των αρχείων ανά την Ελλάδα, στα οποία κυριολεκτικά περνούσε ολόκληρες μέρες.
Στο βιβλίο του Πολιτικοστρατιωτικές αναταραχές και πληθυσμιακές μετακινήσεις παραθέτει πλήθος στοιχείων για τους Ηπειρώτες της Ερμούπολης.
Σταχυολογώ:
Τα επαγγέλματα που έκαναν οι Ηπειρώτες στο νησί ήταν φυσικά ποικίλα, ωστόσο το δημοτολόγιο της Ερμούπολης (Γενικά Αρχεία ν. Κυκλάδων, Ερμούπολη) μας παρέχει κάποιες πληροφορίες για τα πιο κοινά. Με το εμπόριο ασχολήθηκε το 16% των Ηπειρωτών, πρώτο σε συχνότητα ανάμεσα σε επαγγέλματα. Δεύτεροι έρχονται οι υπάλληλοι (ιδιωτικοί μάλλον οι περισσότεροι) με 6%. Άλλα επαγγέλματα με μεγάλη συχνότητα ήταν ράπτης, υπηρέτρια ή υπηρέτης, δάσκαλος (3% οι δάσκαλοι, παράδοση που κράτησε δεκαετίες μάλλον) ναύτης, γούναρης ως εισαγγελέας και… χωροφύλακας. Δεν έλειψαν και οι αρτοποιοί (άλλη παράδοση…) με δύο άτομα στα 166. Λίγα μεν, αλλά αν αυτό σήμαινε δύο ιδιοκτήτες φούρνων, είναι αξιόλογος αριθμός.
…και η πορνεία
Βεβαίως στα επαγγέλματα που άνθισαν για την υποστήριξη των αναγκών του πληθυσμού της νέας πόλης, δεν μπορούσε να λείπει η πορνεία. Οι συνθήκες συντέλεσαν ώστε αρκετοί Ηπειρώτες και Ηπειρώτισσες να νοσήσουν με αφροδίσια, όπως είναι φυσικό για τις συνθήκες της εποχής. Ο Κόμης δίνει και αυτό το στοιχείο, αντλώντας από την εμπεριστατωμένη μελέτη του Θωμά Δρίκου, Η πορνεία στην Ερμούπολη τον 19ο αιώνα, μια πραγματικά πολύτιμη εργασία. Το κύριο τεκμήριο σε αυτή την περίπτωση είναι το βιβλίο ασθενών του νοσοκομείου Ερμούπολης.
Από τα βιβλία που προαναφέρθηκαν μαθαίνουμε ότι οι Γιαννιώτες που νόσησαν (σε παρένθεση η νόσος) ήταν οι:
- Ιωάννης Κούρ., ετών 27, χωροφύλακας (ασθένεια «γαλλικά πάθη»), νοσηλεύτηκε το 1836. Η ορολογία γαλλικά πάθη (morbus gallicus) χρησιμοποιούνταν από τον 16ο ως τον 19ο αιώνα ως ευφημισμός για τα αφροδίσια νοσήματα.
- Αθανάσιος Νικ., ετών 30, εργάτης (σύφιλις), 1857.
- Σταθούλα Δεπίτ., ετών 50, οικιακά (σύφιλις), 1870.
- Τασσώ Τσ., ετών 25, υπηρέτρια (σύφιλις), 1881.
- Γεώργιος Ναύτ., ετών 26, χωροφύλακας (σύφιλις), 1883.
Υπάρχουν άλλοι 7 Ηπειρώτες (από Άρτα, Πρέβεζα και Χειμάρρα) που νοσηλεύτηκαν για τον ίδιο λόγο.
Το πιο συγκλονιστικό στοιχείο, είναι ότι 7 στους 12 συνολικά Ηπειρώτες που νόσησαν ήταν χωροφύλακες. Κάτι που μαρτυρά τη σχέση της τοπικής αστυνομικής δύναμης με τα πορνεία ή γενικότερα την αξιοποίηση της θέσης και της εξουσίας που ασκούσαν οι χωροφύλακες, για το όφελος πρόσκαιρης σεξουαλικής συνεύρεσης. Όχι χωρίς κόστος, όπως φαίνεται, στους ίδιους και σχεδόν βέβαιο, στις γυναίκες στις οποίες επέβαλλαν τη θέλησή τους.
Συνηθισμένα επίθετα και γάμοι Γιαννιωτών
Ενδιαφέρον έχουν και τα επίθετα των Ηπειρωτών που βρίσκονται γραμμένα στο δημοτολόγιο του δήμου Ερμούπολης. Το πιο κοινό, με 9 είναι το Αναστασίου, ακολουθεί το Γεωργίου με 7, τα Ιωάννου και Νικολάου με 6 το καθένα. Άλλοι Γιαννιώτες δημότες τότε στην Ερμούπολη, με επίθετο που εξακολουθεί στα Ιωάννινα, ήταν οι Γκίκας, Δούμας, Δουραμάνης, Ζώτος (γραμμένο ως Ζώτου), Ζέρβας, Ηλίας, Καραμπίνης, Μάτζης, Μπότσαρης, Ντήνος (με ήτα), Παππαδόπουλος (με δύο πι), Σούλης, Σωτηρίου, Τοσίτζας, Φιλιππίδης, Χαρισιάδης, Χρήστου και αρκετά ακόμα.
Μεγαλύτερο ενδιαφέρον έχουν οι γάμοι των Ηπειρωτών στην Ερμούπολη. Από τους 27 που εντοπίζει ο Κόμης, οι εννιά αφορούν γαμπρό συγκεκριμένα από τα Ιωάννινα (οι υπόλοιποι γενικώς από την Ήπειρο) και ένας με νύφη από τα Ιωάννινα. Έτσι για παράδειγμα, το 1905 ο Στέφανος Γκουτζιουμπίνης από τα Ιωάννινα παντρεύτηκε την Φλωρεντία Βανού από την Ερμούπολη. Ο Γκουτζιουμπίνης ήταν αρτοποιός και γιος αρτοποιού. Το αντίστροφο ως προς την καταγωγή συνέβη όταν ο Ερμουπολίτης έμπορος Κωνσταντίνος Γιαννόπουλος παντρεύτηκε το 1862 την Γιαννιώτισσα Ξανθίππη Ίβου. Πάντως κανείς Γιαννιώτης δεν παντρεύτηκε Γιαννιώτισσα!
Οι αδελφοί Μπαμπαγιώτη μπορεί να ήταν οι πιο σπουδαίοι Γιαννιώτες της Ερμούπολης, αλλά δεν ήταν οι μόνοι που διακρίθηκαν στην τοπική κοινωνία. Σημαντική προσωπικότητα ήταν σίγουρα και Γεώργιος Μελάς του Λέοντος από τα Ιωάννινα, που ως πρόεδρος του Εμποροδικείου Ερμούπολης αιτήθηκε το 1834 (δηλαδή πολύ πρώιμα) να γίνει δημότης Ερμούπολης. Στην αίτησή του (βλ. φωτογραφία) ο Μελάς σημείωνε ότι κατοικούσε στην Ερμούπολη από το 1829, ήταν 50 ετών και είχε έξι παιδιά.
Κάπως έτσι η Ερμούπολη διατηρήθηκε η πολυπληθέστερη ελληνική πόλη τις πρώτες λίγες δεκαετίες του σύγχρονου ελληνικού κράτους.
