Ιστορίες

Ντοκουμέντο (Μέρος Β’): 1944 – Ανεβαίνοντας στο βουνό μαζί με τον ΕΛΑΣ

Ο Ηπειρωτικός Αγών παρουσιάζει σήμερα το δεύτερο μέρος του μεγάλου αφιερώματος στη δράση της ΕΠΟΝ στα Γιάννενα και τις πρώτες μέρες του ΕΛΑΣ στην πόλη μετά την απελευθέρωση. Για πρώτη φορά στην ιστορία της πόλης παρουσιάζονται σπάνιες φωτογραφίες της εποχής από το φωτογραφικό αρχείο του Κώστα Ζήκου. Ο Ζήκος στην Αντίσταση, ήταν ενταγμένος στην ΕΠΟΝ και στη συνέχεια στον μάχιμο ΕΛΑΣ, λαμβάνοντας μέρος σε πολλές μάχες πολεμώντας τον Ιταλό και τον Γερμανό κατακτητή.

Έρευνα: Αλέκος Ράπτης /Φωτογραφίες: Αρχείο Κώστα Ζήκου

Στο προηγούμενο μέρος είδαμε τον τρόπο που οργανώθηκε η ΕΠΟΝ στα Γιάννενα. Σήμερα, το αφιέρωμα συνεχίζεται με την αντιστασιακή δράση στα Γιάννενα, με βαρύ τίμημα τις ζωές νέων αγωνιστών.

Η χρονιά του 1944 θα αποτελέσει το κομβικό σημείο της ΕΑΜικής αντίστασης, που ξεδιπλώνει θαρραλέα τις πολιτικές και στρατιωτικές της δυνάμεις, απέναντι στον γερμανό κατακτητή και τους ντόπιους συνεργάτες του. Αναφέρει σχετικά πάνω σ’ αυτό ο Κώστας Ζήκος μέσα από το δικό του χειρόγραφο σημείωμα: «Τον Γενάρη του 1944 βγήκαμε στο βουνό, τρία (3) παιδιά τότε μαζί, 15 χρονών ο πρώτος Βάνιας Σπύρου, 16 (χρονών) ο δεύτερος Γεώργιος Μπολωνέζος και εγώ 18 χρονών. Παρουσιαστήκαμε και καταταχτήκαμε στο 9ο σύνταγμα του ΕΛΑΣ των Θεσσαλών στο χωριό Πράμαντα στις 28 Γενάρη 1944. Μετά 15 μέρες μετατεθήκαμε σαν Ηπειρώτες στο 3/40 συντάγματος του ΕΛΑΣ, που η έδρα του ήταν στη Ράμια Άρτας όπου και υπηρέτησα. Για την καλή μου διαγωγή και δράση μου με πρότειναν για τη Σχολή Βαθμοφόρων της 2ας σειράς ουλαμού του 3/40 όπου και βγήκα Λοχίας. Αναλαμβάνω σαν βαθμοφόρος την οργάνωση της διμοιρίας του 3ου τάγματος του 3/40 Καραϊσκάκη, του ΕΛΑΣ – ΕΠΟΝ, στο χωριό Μηλάτες (σημ. Μελάτες) Άρτας. Όπου και σαν διμοιρίτης πλέον πήρα μέρος σε τέσσερις μάχες για την απελευθέρωση της Άρτας από τους Γερμανούς, έξω από την Άρτα στον κάμπο του χωριού Πέτα, ως και στη μάχη για την απελευθέρωση της Αμφιλοχίας στο Μακρυνόρος, όπου και τραυματίστηκα από βλήμα ολμίσκου γερμανικού, στην προσπάθειά μου να σώσω το οπλοπολυβόλο της διμοιρίας που ήμουν σαν υπεύθυνος διμοιρίτης. Τα βλήματα, ψιλά και μικρά, με βρήκαν στον λαιμό και σε όλο το σβέρκο όπου και μολύνθηκε. Με έσωσε τότε ο γιατρός Βασιλάς από βέβαιο θάνατο βγάζοντάς τα  χωρίς νάρκωση. Και εν συνεχεία στο αναρρωτήριο επάνω από την Άνω Καλεντίνη, όπου με θεράπευσε τότε ένας ιταλός γιατρός αιχμάλωτος που είχαμε στο αναρρωτήριο. Στην Άρτα, μετά την απελευθέρωση από τους Γερμανούς, με πήραν στην VIII μεραρχία του ΕΛΑΣ στον ασύρματο σαν ηλεκτροτεχνίτη, που ήταν και το επάγγελμά μου. Από την  VIII Μεραρχία του ΕΛΑΣ επήρα και το απολυτήριό μου από τον στρατηγό της VIII μεραρχίας του ΕΛΑΣ Γεράσιμο Αυγερόπουλο».

Ο Κώστας Ζήκος στον ΕΛΑΣ, 1944-45
Το χειρόγραφο αυτοβιογραφικό σημείωμα του Κώστα Ζήκου για τη συμμετοχή του στην ΕΠΟΝ και στον ΕΛΑΣ.
Το στρατιωτικό απολυτήριο του Κώστα Ζήκου από την VIII μεραρχία του ΕΛΑΣ στην Ήπειρο, υπογεγραμμένο από τον υποστράτηγο του ΕΛΑΣ Γεράσιμο Αυγερόπουλο στις 13 Μαρτίου 1945.

Παλεύοντας ενάντια στον γερμανό κατακτητή

Λίγες μέρες πριν, στις 15 Ιανουαρίου 1944, στα Γιάννενα η περιφερειακή επιτροπή του ΚΚΕ, που είχε γραμματέα τον Χαράλαμπο Χατζηγεωργιάδη, η Επιτροπή του ΕΑΜ και η ΕΠΟΝ Ιωαννίνων διοργανώνουν πανγιαννιώτικο συλλαλητήριο έξω από τα γραφεία της Γενικής Διοίκησης Ηπείρου, ζητώντας επιτακτικά από τη Γενική Διοίκηση Ηπείρου (ΓΔΗ) και τον δωσίλογο διοικητή της Μιχάλη Τσιμπρή να μοιραστούν τα δεσμευμένα τρόφιμα στον πεινασμένο κόσμο, που είχε έρθει από τις γειτονιές της Καραβατιάς, του Κάστρου, των Ζευγαριών και της Καλούτσιανης.

Μπάμπης Τσιάρας, Γιάννης Φίλιος, Σόλων Κωνσταντινίδης, Σπύρος Στατηράς

Η αντίδραση των γερμανικών αρχών κατοχής ήταν άμεση. Με εντολή του δωσίλογου γενικού διοικητή Ηπείρου Μιχάλη Τσιμπρή, ο ταγματάρχης Ιωάννης Χρηστινίδης, μαζί με τους χωροφύλακες της Ειδικής Ασφάλειας και τη γερμανική αστυνομία Τάξεως Ordung Polizei, μπλοκάρουν τους δρόμους και συλλαμβάνουν τους οργανωτές του συλλαλητηρίου, που ήταν και στελέχη της ΕΠΟΝ.

Ο  Γιάννης Τάτσης, στέλεχος της ΕΠΟΝ, συλλαμβάνεται την ίδια μέρα από τη γερμανική αστυνομία Ordung Polizei έξω από τη Ζωσιμαία Σχολή. Ένα μήνα αργότερα, στις 15 Φεβρουαρίου 1944, όπως μαρτυρεί το έγγραφο της Διοίκησης Χωροφυλακής Ιωαννίνων, συλλαμβάνονται και άλλα δύο στελέχη της ΕΠΟΝ. Ο Γιάννης Φίλιος συλλαμβάνεται από τον ενωμοτάρχη Γιάννη Καρακαλπάκη, ενώ ο Μπάμπης Τσιάρας συλλαμβάνεται από τον χωροφύλακα Φατούρο. Τα τρία αυτά στελέχη της ΕΠΟΝ, με εντολή του ΓΔΗ Τσιμπρή, παραδόθηκαν από την ελληνική χωροφυλακή στη γερμανική αστυνομία Ordung Polizei, που τους οδήγησε στο έκτακτο γερμανικό στρατοδικείο Ιωαννίνων. Ο γερμανός στρατοδίκης ήθελε να επιβάλει την ποινή των έξι μηνών στους τρεις συλληφθέντες, αλλά, κατόπιν επιμονής του Τσιμπρή, το έκτακτο γερμανικό στρατοδικείο τους καταδίκασε σε θάνατο.  Στην απολογία του Μπάμπης Τσιάρας δήλωσε αγέρωχα στους γερμανούς στρατοδίκες: «Σε στιγμές εθνικής υποδούλωσης ταπείνωσης και κατοχής όλοι έχουν καθήκον, περισσότερο οι έλληνες φοιτητές, να αγωνίζονται για το ψωμί του λαού».

Στις 3 Απριλίου 1944 τα τρία αυτά μαχητικά στελέχη της ΕΠΟΝ μεταφέρθηκαν στους Αμπελόκηπους κάπου εκεί κοντά στο αεροδρόμιο και εκτελέστηκαν από ένα γερμανικό απόσπασμα.

Το 1948 «η Πατρίς, ευγνωμονούσα για τις υπηρεσίες προς το Έθνος», την οικογένεια Τσιάρα, οδήγησε τον πατέρα του Μπάμπη Τσιάρα σε εξορία στη Μακρόνησο, ενώ η δύστυχη μάνα και σύζυγος, που έμεινε στα Γιάννενα, στα γράμματα που έστελνε στον άντρα της στη Μακρόνησο, του έλεγε ότι η Ασφάλεια και ο Μητροπολίτης Σπυρίδων ζητάνε να ξεθαφτούν τα κόκαλα των εκτελεσμένων από τους Αμπελόκηπους, γιατί προκαλούν το δημόσιο αίσθημα. Και πράγματι τα κόκαλα των γενναίων αυτών μαχητών της ΕΠΟΝ ξεθάφτηκαν, για να πάνε ποιος ξέρει πού και χάθηκαν στο πέρασμα του χρόνου.

Ο Γιάννης Φίλιος, ο Μπάμπης Τσιάρας, ο Γιάννης Τάτσης, οι αθάνατοι νεκροί.
Το μνημόσυνο στο τόπο θυσίας των τριών (3) παλικαριών της ΕΠΟΝ που εκτελέστηκαν από τους γερμανούς ναζί στις 3 Απριλίου 1944 στους Αμπελόκηπους κάπου εκεί κοντά στο αεροδρόμιο.
Λίγα λουλούδια στέκονται και αυτά τσακισμένα μπροστά στον ξύλινο τάφο, καθώς τα δάκρυα της μάνας ποτίζουν το φρεσκοσκαμμένο μνήμα των παλικαριών
Ο σπαραγμός της μάνας του Μπάμπη Τσιάρα που λυγίζει μπροστά στο κενοτάφιο των νεαρών παλικαριών
Η θλίψη και ο πόνος αυτών των ανθρώπων μέσα στην καταχνιά του έρημου τοπίου

Η ελληνική σημαία στο Ρολόι της πλατείας

Τον Φλεβάρη του 1944 και ενώ έχουν περάσει μόνο λίγες μέρες από το πανγιαννιώτικο συλλαλητήριο, οι νεολαίοι της ΕΠΟΝ Σπύρος Στατηράς, Γιάννης Γιάνναρης, Σόλων Κωνσταντινίδης, Σωτήρης Γκόγκας, με τον αδελφό του, και ο Κώστας Χαμός βάζουν την ελληνική σημαία στο Ρολόι της κεντρικής πλατείας, τα μεσάνυχτα της 20ης προς 21η  Φεβρουαρίου, παραμονή της επετείου για την απελευθέρωση της πόλης των Ιωαννίνων από τον τουρκικό ζυγό. Ο Σόλων Κωνσταντινίδης σκαρφάλωσε στο Ρολόι και έστησε γερά εκεί πάνω την ελληνική σημαία.

Στο ίδιο μοτίβο κινήθηκε το ίδιο βράδυ της 20ης Φεβρουαρίου 1944 και άλλη μια  ομάδα της ΕΠΟΝ, που την αποτελούσαν ο Δημήτρης Κισκίνης, ο Νίκος Λαμπρίδης, ο Λευτέρης Παπαγγέλης, η Κατσουλίδη και ο Οικονομίδης, βάζοντας στο καμπαναριό της Αγίας Αικατερίνης και δεύτερη  ελληνική σημαία αψηφώντας τον γερμανό κατακτητή.

Ξημερώνοντας 21 Φεβρουαρίου 1944, οι Γιαννιώτες έβλεπαν αμήχανοι, αλλά και με μεγάλη κρυφή ικανοποίηση, τις ελληνικές σημαίες να ανεμίζουν στο Ρολόι της πλατείας και στην Αγία Αικατερίνη μέσα στην καρδιά του γερμανικού ναζιστικού κτήνους.

Αρκετούς μήνες αργότερα, τον Σεπτέμβρη του 1944, η ελληνική χωροφυλακή θα μπλοκάρει ένα σπίτι στο οποίο είχαν μαζευτεί ΕΠΟΝίτες, στον δρόμο του Αγίου Κοσμά (σημερινός ΟΤΕ). Στη συμπλοκή που θα ακολουθήσει οι χωροφύλακες, θα συλλάβουν τους πιο πολλούς, ενώ θα  τραυματίσουν τον Σόλωνα Κωνσταντινίδη, που στη συνέχεια θα τον εκτελέσουν  επιτόπου, λίγες μέρες πριν την απελευθέρωση.

Γιάννενα 1945.
O Σωτήρης Γκόγκας και ο Κώστας Χαμός, συμμετείχαν στην ομάδα της ΕΠΟΝ που τα μεσάνυχτα της 20ης προς 21η Φεβρουαρίου 1944, παραμονή της επετείου για την απελευθέρωση της πόλης των Ιωαννίνων από τον τουρκικό ζυγό, έβαλαν την ελληνική σημαία, στο Ρολόι της κεντρικής πλατείας, αψηφώντας τον γερμανό κατακτητή.
Δεκέμβριος του 1944.
Ανταρτοεπονίτες του 15ου συντάγματος του ΕΛΑΣ.
Αριστερά άγνωστος αντάρτης από την Φιλιππιάδα.
Δεξιά ο Κώστας Π. Βλάχος από το χωριό Έλαφος Ιωαννίνων.

Στο επόμενο: Οι τελευταίοι δραματικοί μήνες της γερμανικής κατοχής, ο εκτοπισμός της εβραϊκής κοινότητας της πόλης και η απελευθέρωση. Η είσοδος του ΕΛΑΣ στα Γιάννενα.

Σχετικά άρθρα

Περιμένοντας τον ΕΛΑΣ στα μπαλκόνια της κεντρικής πλατείας

Αλέκος Ράπτης

Ο σεμνός αγωνιστής με το πολύτιμο αρχείο

Ντοκουμέντο: Όταν ο Στάλιν δέσποζε στην κεντρική πλατεία!

Αλέκος Ράπτης