Τὰ πάντα ρεῖ (Ηράκλειτος). Όλα διαρκώς αλλάζουν. Κάθε τόσο και λιγάκι, όμως, η κατάσταση αποκρυσταλλώνεται, ενώ τα πάντα εξακολουθούν να αλλάζουν, ώσπου να έλθουν σε αντίθεση με αποκρυσταλλωμένες καταστάσεις. Τότε εισβάλλει η κρίση, όπως επανάσταση, δικτατορία, πόλεμος κ.ο.κ. Πάντως, κάτι θα αλλάξει ριζικά και, με πολλά σκαμπανεβάσματα, η αλλαγή θα είναι σύμφωνη με την κατεύθυνση της φυσικής πορείας των πάντων.
Υπάρχουν πολλές ιεραρχημένες διαβαθμίσεις στις αποκρυσταλλωμένες αλλαγές που γίνονται. Οι πιο εύκολες είναι σύμφωνες με άλλες, ιεραρχικά ανώτερες. Έχομε π.χ. υπουργικές αποφάσεις και παραπέρα προεδρικά διατάγματα. Όλα, μόνον εφόσον κάποιος νόμος ορίζει πως επιτρέπονται. Ο νόμος, όμως, αποφασίζεται από τη Βουλή, όχι από την κυβέρνηση. Αλλά και η Βουλή δεν μπορεί να ψηφίσει έναν νόμο παρά μόνο στα πλαίσια ενός ανώτερου νόμου, του Συντάγματος. Λογικό είναι αυτόν τον ανώτερο νόμο να τον έχει ορίσει το σύνολο του λαού, όχι μια Βουλή, αφού δεν υπάρχουν ανώτερου και κατώτερου επιπέδου Βουλές. Στη δική μας περίπτωση, όμως, το Σύνταγμά μας (1975) έχει αποφασιστεί από τη Βουλή και όχι από τον λαό με δημοψήφισμα. Σύνταγμα, λοιπόν, Βουλή, προεδρικά διατάγματα, υπουργικές αποφάσεις. Κι όμως, δεν τελειώσαμε.
Ακόμη κι αν αλλάζαμε Σύνταγμα, όπως έγινε το 1975, συνεχίζομε να είμαστε δεσμευμένοι από ποικίλες πλευρές. Είναι το διεθνές δίκαιο που έχομε υιοθετήσει, η συμμετοχή μας σε ποικίλες συνομοσπονδίες, όπως ο ΟΗΕ, το ΝΑΤΟ, η Ευρωπαϊκή Ένωση. Επίσης, οι ποικίλες διακρατικές συμφωνίες που έχομε υπογράψει, όπως οι αμερικανικές βάσεις. Αλλά δεν τελειώσαμε. Υπάρχει πίσω από αυτά και το «κράτος». Είναι το πελώριο σύστημα των δημοσίων υπαλλήλων. Καθένας από αυτούς είναι διορισμένος για να κάνει ό,τι απαιτεί ο ρόλος του, όχι ό,τι ο ίδιος πιστεύει. Στη μεταπολίτευση, για να επιφέρει μείζονες αλλαγές ο Ανδρέας Παπανδρέου, αντί να απολύσει δημοσίους υπαλλήλους που είχαν διοριστεί ρουσφετολογικά από το προηγούμενο καθεστώς, κατάργησε θέσεις δημοσίων υπαλλήλων.
Κι όμως, πίσω από όλα αυτά πάντα κάτι μένει στον πυρήνα της εθνικής μας ταυτότητας. Είναι η οικονομία. Δεν έχομε σπουδαία οικονομία, θα μου πείτε, όμως έχομε κάποια. Οι μεγαλύτερες επιχειρήσεις μας κατέχουν απλώς ποσοστά από ακόμα μεγαλύτερες διεθνείς επιχειρήσεις. Στις εκλογές μας ψηφίζομε κόμματα και, από αυτά, τους προεπιλεγμένους υποψηφίους που μας σερβίρονται στην κάλπη να σταυρώσουμε. Αυτά τα κόμματα υπηρετούν τα συμφέροντα αυτών των μεγάλων επιχειρήσεων. Είναι αδύνατο να υπάρχει κόμμα χωρίς χρηματοδότηση. Βέβαια, καμιά επιχείρηση δεν στηρίζει ένα μόνο κόμμα. Όλες χρηματοδοτούν πολλά κόμματα ταυτόχρονα. Κι αυτό δεν μας γίνεται γνωστό. Έχομε μπει πια βαθιά στο «κράτος», την ισχύ που μας κυβερνά. Και το αγνοούμε.
Επιπλέον, έχομε έναν μεγάλο εμπορικό στόλο. Ελληνικών συμφερόντων στόλος, είναι ίσως ο μεγαλύτερος στον κόσμο. Ναι, αλλά πόσο ελληνικός είναι; Οι εργαζόμενοι σ’ αυτόν, ακόμη και οι πλοίαρχοι, είναι οι περισσότεροι αλλοδαποί. Όσο για τους πλοιοκτήτες, είναι τέτοιες οι εξαρτήσεις τους, που ακόμη και με τις καλύτερες προθέσεις τους —και υπάρχουν μερικοί με τέτοιες— εξαρτώνται πολύ από διεθνείς οικονομικές δυνάμεις, ώστε δεν μπορούν να βοηθήσουν πολύ. Πάντως, συνεχίζουν να αποτελούν ένα πολύ βαθύ κράτος.
Το πιο βαθύ κράτος, όμως, είναι οι πολίτες του, χωρίς να το γνωρίζουν. Ἄνδρες γὰρ πόλις, καὶ οὐ τείχη οὐδὲ νῆες ἀνδρῶν κεναί (Θουκυδίδης). Οι πολίτες του κράτους μας, αυτοί είμαστε το βαθύ κράτος. Βεβαίως, αλλάζομε. Όλοι κάποτε πεθαίνουν, άλλοι γεννιούνται, κάποιοι έρχονται, κάποιοι φεύγουν —μετανάστες— και ο καθένας άλλα σκέφτεται και θέλει τώρα και άλλα αύριο. Ωστόσο, υπάρχει πάντα μια μυστική κοινή βούληση όλων, που, με τους παραπάνω όρους, αλλάζει με βραδύ ρυθμό. Είναι μυστική, διότι κανένας δεν γνωρίζει τι ξέρει και τι θέλει ο άλλος. Ώσπου να γίνει διαβούλευση, να δηλώσει καθένας τη βούλησή του, να του απαντήσουν οι άλλοι, να τους ανταπαντήσει καθένας.
Τέτοια διαβούλευση δεν ήταν εύκολη στην Εκκλησία του Δήμου -δημοψήφισμα- ούτε στην αρχαία Αθήνα. Κι αυτή ήταν η ανώτατη αρχή. Υπήρχε, όμως, και η Βουλή που ψήφιζε νόμους και τότε, με τον πιο περιορισμένο αριθμό των μελών της, ήταν δυνατή η διαβούλευση. Και αυτή η Βουλή εκπροσωπούσε το σύνολο των πολιτών με στατιστική ακρίβεια. Οι βουλευτές δεν εκλέγονταν· κληρώνονταν από το σύνολο των πολιτών. Η εκλογή τους ονομαζόταν ολιγαρχία, όπως είναι το δικό μας σύστημα της ρεπούμπλικας, και, κατά τον Αριστοτέλη, το σύστημα εκλογής μεταξύ προεπιλεγμένων ήταν επικίνδυνο.
Ναι, αλλά και η νοοτροπία, οι γνώσεις και η βούληση των πολιτών που αποτελούν την πολιτεία μπορεί να επηρεάζονται. Σήμερα υπάρχουν πολλοί τρόποι γι’ αυτόν τον σκοπό. Μερικοί είναι άμεσοι. Ένας υποψήφιος βουλευτής αγοράζει ψήφους πουλώντας εξυπηρέτηση. Είναι, όμως, και οικονομικοί παράγοντες. Ο εργοδότης, άμεσα ή έμμεσα, απειλεί με απόλυση τον εργαζόμενο, αν δεν ενεργεί πολιτικά όπως αυτός επιθυμεί. Είναι, όμως, και η ανεπίσημη τέταρτη εξουσία: τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, εφημερίδες, ραδιόφωνο, τηλεόραση, διαδίκτυο κ.λπ.
Τέλος, είναι και το πιο σημαντικό, η παιδεία. Με την εκπαίδευση στο συναισθηματικό πεδίο επιδιώκεται να αποκτηθεί ικανότητα για στροφή της προσοχής, ανταπόκριση και εσωτερίκευση φαινομένων, που σημαίνει ότι αυτά ταξινομούνται σε μια εσωτερική κλίμακα αξιών. Η διαδικασία με την οποία δημιουργείται η κλίμακα των αξιών ονομάζεται παιδεία. Και αυτή η διαδικασία ελέγχεται πλήρως από το κράτος, από την κυβέρνηση, τη Βουλή. Τα παιδιά, κατά μέσον όρο, αποκτούν την παιδεία που επιδιώκει το κράτος. Και αυτή είναι εκείνη που εξασφαλίζει τη συνέχιση του ίδιου κράτους, χωρίς αλλαγές, χωρίς να κινδυνεύει το βαθύ κράτος.
Παράλληλα, υπάρχουν παρακρατικοί και τρομοκρατικοί μηχανισμοί. Οι τρομοκράτες χτυπούν πρόσωπα μάλλον παρά συστήματα και στοχοποιούν ευάλωτους μάλλον παρά αιτίους. Οι κατοχικές δυνάμεις εκτελούν ομήρους αντί των ανταρτών που δεν τους φτάνουν και κράτη χτυπούν φίλους των εχθρών τους αντί τους εχθρούς που δεν μπορούν.
Και τώρα προκύπτει η ευθύνη των διανοητών. Παρ’ όλη αυτή την πλύση εγκεφάλου που υφιστάμεθα όλοι μας, κάποιοι δεν αρκούνται στα όσα τους ταΐζει το συνολικό σύστημα, αλλά αρχίζουν και αναζητούν μόνοι τους τις πληροφορίες που επιθυμούν και με αυτές διασταυρώνουν άλλες πληροφορίες. Κι έτσι αποκτούν τις δικές τους απόψεις και βουλές. Αυτοί, καθήκον τους είναι να τις διαδίδουν όσο μπορούν σε ευρύτερο σύνολο.
Ζούμε σε μια περίοδο πρωτόγνωρης ελευθερίας του λόγου, πολύ μικρότερης από την επιθυμητή, αλλά πάντως πολύ μεγαλύτερης από κάθε προηγούμενη περίοδο. Καθήκον καθενός που σκέφτεται είναι, επομένως, να διακηρύσσει τις δικές του σκέψεις, όσο γίνεται λιγότερο επηρεασμένες από θρησκευτικές, ιδεολογικές, συμφεροντολογικές κ.λπ. αγκυλώσεις.
Μιλάτε. Γράφετε. Συζητάτε. Διαρκώς. Παντού.
