Η λεζάντα που συνόδευε τη φωτογραφία στην Αθηναϊκή εφημερίδα της 20ης Μαΐου 1913 έγραφε: «Τουρκικόν αὐτοκίνητον χρησιμοποιούμενον διὰ τὴν μεταφορὰν τραυματιῶν ἐν Ἰωαννίνοις» (Εικόνα 1). Τη θυμήθηκα πρόσφατα όταν διάβασα ένα άρθρο σχετικά με την άφιξη του πρώτου λεωφορείου στα Ιωάννινα το 1910. Συνειδητοποίησα πως στη φωτογραφία της εφημερίδας μάλλον απεικονίζεται το ίδιο όχημα. Αν αυτό αληθεύει, τότε καταρρίπτεται σήμερα και ο μύθος που πλέχτηκε με τα χρόνια σχετικά με την τύχη που είχε το πρώτο εκείνο λεωφορείο.
Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή. Γνωρίζω τρεις πρωτογενείς μαρτυρίες του 1910 οι οποίες αναφέρουν το ιστορικό αυτό γεγονός. Ας δούμε τι έγραφαν.
Η αναφορά του Ιωάννη Λάππα
Στο τεύχος της 30ης Απριλίου 1910 της Εμπορικής Ανασκόπησης της Ανατολής (Revue Commerciale du Levant), διαβάζουμε την εξής αναφορά από τον δραγουμάνο και εμπορικό ακόλουθο του Γαλλικού προξενείου των Ιωαννίνων, τον Ιωάννη Λάππα. Έγραφε ο Λάππας στην επιστολή του από τα Ιωάννινα με τον τίτλο Άφιξη ενός αυτοκινήτου στα Ιωάννινα:
«Χάρη στην σημαντική προσπάθεια του Γενικού Διοικητή των Ιωαννίνων, Μουσταφά Ζιχνή Πασά Μπαμπάν Ζαντέ, οι κάτοικοι των Ιωαννίνων έχουν πλέον το πρώτο τους αυτοκίνητο όχημα. Ο κ. Χατζή Μαχμούντ, με καταγωγή από τη Σκόδρα της Αλβανίας, ενθαρρυμένος από την Αυτού Εξοχότητα τον Κυβερνήτη, παρήγγειλε ένα 10θέσιο λεωφορείο, με σασί 10 ίππων και 3 κυλίνδρων σε τιμή 7.900 φράγκα. Στην τιμή αυτή δεν συμπεριλαμβάνονται τα αξεσουάρ. Με τη συμβουλή του κ. Α. Μπιελέκι, του εν ενεργεία Γάλλου υποπρόξενου, το αυτοκίνητο αυτό αγοράστηκε από την εταιρεία Société Nouvelle des Etablissements Cottereau η οποία εδρεύει στη Ντιζόν» (Εικόνα 2).
Συνεχίζει στην επιστολή του ο Λάππας: «Η ογκώδης συσκευασία του, που αποτελούνταν από ένα μεγάλο κιβώτιο, δημιούργησε πολλές δυσκολίες κατά τη μεταφόρτωσή του σε ελληνικό πλοίο στον Πειραιά και κατά την άφιξή του στην Πρέβεζα.
Τελικά, στις 27 Απριλίου, λίγο μετά την αποβίβαση του, ο οδηγός, ένας πνευματώδης νεαρός Γάλλος που είχε προσληφθεί για ένα χρόνο από την εταιρεία Cottereau με μηνιαίο μισθό 250 φράγκα για να διδάξει στον αγοραστή του πώς να οδηγεί το αυτοκίνητο, ενεργοποίησε τη μηχανή και ξεκίνησε για τα Γιάννενα.
Το αυτοκίνητο, το οποίο αναχώρησε από την Πρέβεζα στις 9:15 π.μ., έφτασε στα Ιωάννινα στις 5:00 μ.μ., μετά από στάση μίας ώρας στο Νέο Λούρο (Φιλιππιάδα), έχοντας διανύσει έτσι 104 χλμ. Η άφιξη αυτού του αυτοκινήτου, στολισμένου με τουρκικές και γαλλικές σημαίες, έγινε θερμά δεκτή από την Α. Ε. τον βαλή. Ο βαλής, συνοδευόμενος από τους υψηλόβαθμους αξιωματούχους του βιλαετίου, δεν δίστασε να επιβιβαστεί στο όχημα και να διασχίσει έτσι τον κεντρικό δρόμο της αγοράς για να ενθαρρύνει με αυτό τον τρόπο τον τοπικό πληθυσμό να χρησιμοποιήσει το νέο και βολικό μέσο μεταφοράς.
Η διαδρομή μήκους 104 χιλιομέτρων μπορούσε προηγουμένως να καλυφθεί μόνο με δύο ημέρες πεζοπορίας με υπερβολικά βαριά αμάξια, πράγμα που καθιστούσε το ταξίδι επίπονο και επικίνδυνο.
Άλλοι επενδυτές, έχοντας αναγνωρίσει την επιτυχία που υπόσχεται αυτό το νέο μεταφορικό μέσο, ζήτησαν πρόσφατα τη βοήθεια του συνεπούς Γάλλου υποπρόξενου μας για να λάβουν τις διευθύνσεις των κορυφαίων κατασκευαστών αυτοκινήτων στη Γαλλία. Ο υποπρόξενος έχει προτρέψει αυτούς τους επενδυτές να συναλλάσσονται για τις ανάγκες τους μόνο με γαλλικές εταιρείες, επειδή αυτές βρίσκονται σε πλεονεκτική θέση για να τους εξυπηρετήσουν. Θα συνιστούσαμε λοιπόν στους Γάλλους κατασκευαστές να τους στείλουν τους καταλόγους τους, για να γίνουν έτσι καλύτερα γνωστοί στους αγοραστές τους».
Προσθέτω εδώ ότι ο Λάππας χρησιμοποιεί στις επιστολές του το Γρηγοριανό ημερολόγιο το οποίο ίσχυε τότε στη Γαλλία, οπότε η 27η Απριλίου που αναφέρεται στο Γαλλικό περιοδικό αντιστοιχούσε με τις 14 Απριλίου στα Ιωάννινα.
Η περιγραφή της κόρης του Γάλλου υποπρόξενου στο βιβλίο της
Από την εποχή εκείνη διασώζεται και μια δεύτερη αναφορά, εκείνη της Νόρα Μπιελέκα στο βιβλίο της Αναμνήσεις από τα Ιωάννινα 1909-1910 το οποίο εκδόθηκε στο Παρίσι το 1913 (έχει μεταφραστεί και στα Ελληνικά). Η Νόρα ήταν η 26χρονη κόρη του Α. Μπιελέκι. Σύμφωνα με τα διπλωματικά αρχεία του Υπουργείου Εξωτερικών της Γαλλίας (Annuaire diplomatique et consulaire de la République française) ο υποπρόξενος Α. Μπιελέκι (Louis Alexis Alfred Bielecki) γεννημένος το 1850, υπηρέτησε στα Ιωάννινα από τις 16 Σεπτεμβρίου του 1909 ως τον Αύγουστο του 1910. Γράφει η νεαρή Μπιελέκα, η οποία είχε φτάσει στα Ιωάννινα στα τέλη του 1909 για να επισκεφτεί τον πατέρα της:
«Κατά τη διάρκεια της παραμονής μας το 1910, ο κυβερνήτης ήθελε μια υπηρεσία οδικής μεταφοράς για την ταχεία επικοινωνία μεταξύ Ιωαννίνων και Πρέβεζας. Αυτός ο δρόμος είναι ο ασφαλέστερος και ο λιγότερο κακός, αλλά για δημιουργία τακτικής υπηρεσίας οδικής μεταφοράς σε αυτόν ούτε να το συζητάμε.
Δεδομένου ότι ο μηχανικός έπρεπε να είναι Γάλλος και να οδηγεί όχημα κατασκευασμένο στη Λυόν, το θέμα απασχόλησε τον Γάλλο Πρόξενο. Προβλέποντας μια παταγώδη αποτυχία, σύστησε να επισκευαστεί πρώτα ο δρόμος: να κλείσουν οι λακκούβες και να μεταφερθούν οι επικίνδυνοι τάφροι στην άκρη του δρόμου που μετέφεραν τα ορεινά ύδατα.
Χαμένος χρόνος. Ο βαλής δεν μπορούσε να καταλάβει τη χρησιμότητα αυτού του μέτρου και διέταξε να μην γίνουν εργασίες. Στις παρακλήσεις του πρόξενου, απάντησε: Ένα αυτοκίνητο είναι όχημα που κινείται από μόνο του σε οποιονδήποτε δρόμο. Τι να του απαντήσει κανείς; Οποιαδήποτε εξήγηση ήταν άσκοπη (Εικόνα 3).
Το αυτοκίνητο φτάνει και ο οδηγός είναι τρομοκρατημένος από την κατάσταση του δρόμου και την έλλειψη ασφάλειας. Με συνοδεία σουβαρήδων (χωροφυλάκων), κάνει δέκα προσπάθειες. Κάθε φορά, κάποιο εξάρτημα σπάει, το αυτοκίνητο γίνεται άχρηστο και ο στόχος παραμένει άπιαστος. Λόγω μιας ανόητης προσπάθειας εξοικονόμησης, τα ανταλλακτικά είναι περιορισμένα: πρέπει να παραγγελθούν από τη Γαλλία.
Δεδομένου ότι τα εισοδήματα δεν μπορούν να καλύψουν το κόστος, ο βαλής εξοργίζεται από το αντικείμενο των ονείρων του και το αυτοκίνητο καίγεται στην πλατεία Κονάκ. Η δυσαρέσκεια είναι τόσο πικρή όσο η αρχική επιθυμία και η γαλλική μάρκα δυσφημίζεται, παρά την προνοητικότητα του Πρόξενου».
Διασώζεται και τρίτη αναφορά από την περίοδο εκείνη σε δημοσίευμα της εφημερίδας ΗΠΕΙΡΟΣ τον Απρίλιο του 1910 στο οποίο αναφέρεται η άφιξη του οχήματος στις 14 Απριλίου, η υποδοχή του με το διοικητή μέσα στο όχημα, και το χαρακτηριστικό σχόλιο ενός κατοίκου που αναφώνησε: «Ατζαΐπ τζάνουμ! Αραμπάς δίχως άλογο…».[1]
Σε μεταγενέστερα άρθρα από άλλες πηγές διαβάζουμε επίσης ότι για να βγει από την Πρέβεζα το γαλλικό όχημα, χρειάστηκε να κατεδαφιστεί μέρος της παλιάς πύλης της πόλης, από την οποία περνούσε ο δρόμος για τα Ιωάννινα.
Σύγκριση των στοιχείων που διαθέτουμε και συμπεράσματα
Ας τα πάρουμε λοιπόν τα στοιχεία που έχουμε από την αρχή: Στην Εικόνα 1 από το 1913 διακρίνουμε ένα μικρό ανοιχτό τουριστικό λεωφορείο τύπου wagonette με κάλυμμα στην οροφή στηριγμένο σε 5 στύλους και με δύο διαμήκεις πάγκους για τους επιβάτες. Οι επιβάτες, 4 σε κάθε πάγκο, καθόντουσαν ο ένας απέναντι στον άλλον. Μπροστά τους καθόντουσαν ο οδηγός με το συνοδηγό σε εγκάρσιο πάγκο. Στο μπροστινό μέρος του οχήματος διακρίνουμε επίσης ένα κυκλικό ψυγείο. Τέτοια οχήματα ήταν συνηθισμένα τότε για την εκτέλεση μεταφορών σε επαρχιακές πόλεις.
Με βάση τη φωτογραφία, υπολογίζουμε τις διαστάσεις του οχήματος ως εξής:
Διάμετρος μπροστινού τροχού, περίπου 93 cm. Το μήκος του οχήματος μοιάζει να είναι περίπου 4,5–5,0 μέτρα, με πλάτος περίπου 1,5–1,7 μέτρα.
Αν και δεν έχουμε φωτογραφία από τα στοιχεία της εταιρείας Cottereau στο διαδίκτυο του 10θέσιου λεωφορείου του 1910, με σασί 10 ίππων και 3 κυλίνδρων, διαθέτουμε φωτογραφίες άλλων μοντέλων της εταιρείας αυτής από την εποχή εκείνη (Εικόνα 4) και περιγραφές του οχήματος.
Σε αυτές αναγνωρίζουμε αρκετά από τα στοιχεία που εμφανίζονται στην Γιαννιώτικη φωτογραφία του 1913: Το στρογγυλό σχήμα στο ψυγείο μπροστά, το συνδυασμό με φώτα μπροστά μαζί με λυχνίες στα πλευρά του οδηγού, την καμπύλη στο κομμάτι που διαχωρίζει την καμπίνα του οδηγού από το καπό του αυτοκινήτου. Τα στοιχεία αυτά είναι χαρακτηριστικά πολλών από τα οχήματα παραγωγής Cottereau και δεν εμφανίζονται σε άλλα αυτοκίνητα της εποχής από μάρκες όπως η Renault, η Packard, ή η DeDion Bouton (την οποία βλέπουμε σε άλλη φωτογραφία της εποχής από την είσοδο του Ελληνικού στρατού στα Ιωάννινα το 1913 – Εικόνα 5).
Με βάση τα στοιχεία αυτά είναι πολύ πιθανό πως το όχημα στην Εικόνα 1 είναι το περίφημο «λεωφορείο» το οποίο κατά την Νόρα Μπιελέκα ο βαλής Ζιχνή πασάς είχε κάψει στην κεντρική πλατεία…
Από πού γεννήθηκε ο Μύθος;
Αν το καλοσκεφτεί κανείς, είναι μάλλον απίθανο να ήταν ακόμα παρόντες στα Γιάννενα η Νόρα Μπιελέκα και ο πατέρας της ο υποπρόξενος Α. Μπιελέκι στην υποτιθέμενη καταστροφή του πρώτου λεωφορείου από το βαλή στην κεντρική πλατεία της πόλης. Η μεν Νόρα έφτασε στην πόλη στο τέλος του 1909, σύμφωνα με τη δική της μαρτυρία. Ο δε πατέρας της, σύμφωνα με τα αρχεία του Γαλλικού Υπουργείου Εξωτερικών τερμάτισε την σύντομη υπηρεσία του στην πόλη τον Αύγουστο του 1910. Εφόσον το λεωφορείο έφτασε στα τέλη Απριλίου του 1910 και με δεδομένο ότι μια παραγγελία ανταλλακτικών θα χρειαζόταν έναν με δύο μήνες για να φτάσει στα Γιάννενα από τον κατασκευαστή στη Ντιζόν, είναι μάλλον απίθανο να έχασε την υπομονή του ο βαλής πριν τον Αύγουστο όταν βρισκόταν ακόμα στην πόλη ο Μπιελέκι. Μάλλον η ιστορία με το δημόσιο κάψιμο του οχήματος πρόκειται για μύθο. Άλλωστε ο Ζιχνή πασάς σαν οθωμανός αξιωματούχος ήταν στην ουσία πολιτικός. Ξέρετε εσείς πολλούς πολιτικούς οι οποίοι όχι μόνο θα παραδεχόντουσαν μια λανθασμένη επένδυση, αλλά θα προχωρούσαν και στην καταστροφή της επένδυσης σε δημόσια εκδήλωση;
Επισημαίνω επίσης ότι στην περιγραφή της Νόρας υπάρχει και μια ακόμη ανακρίβεια: Το αυτοκίνητο κατασκευάστηκε στη Ντιζόν και όχι στη Λυόν.
Μύθος επίσης είναι νομίζω και η αναφορά σύμφωνα με την οποία ο βαλής αναγκάστηκε να ρίξει μέρος της πύλης από τα τείχη που περιέκλειαν την πόλη της Πρέβεζας έτσι ώστε να χωρέσει το λεωφορείο το οποίο είχε συναρμολογηθεί στο λιμάνι της πόλης.
Τείχη και πύλη βέβαια υπήρχαν. Η ιστορική τοποθεσία τους είναι ορατή σε αεροφωτογραφίες της πόλης. Διατηρούνται επίσης και ορισμένα ερείπια τους.
Όμως, αν πράγματι ήταν πιο πλατύ από την πύλη το όχημα, θα μπορούσε να είχε συναρμολογηθεί έξω από την πύλη. Επίσης, όπως είδαμε νωρίτερα, το μέγεθος του οχήματος δεν ξεπερνούσε σε πλάτος ή σε ύψος ένα κανονικό αλογοκίνητο αμάξι εκείνης της εποχής.
Ίσως αυτός που έπλασε το μύθο αυτό να εμπνεύστηκε από τον Τρωικό πόλεμο και συγκεκριμένα το κομμάτι όπου για να μεταφέρουν το Δούρειο Ίππο μέσα στην πόλη, οι Τρώες αναγκάστηκαν να γκρεμίσουν την πύλη της πόλης. Την περιγραφή αυτή βρίσκει κανείς στην Αινειάδα του Βιργιλίου και αργότερα στα Μεθ’ Όμηρον του Κόιντου του Σμυρναίου.
Κάποιος ίσως είδε έναν παραλληλισμό ανάμεσα στους ηττημένους Τρώες με τον Δούρειο Ίππο και στους ηττημένους Οθωμανούς με το λεωφορείο.
Άλλωστε όταν απελευθερώθηκαν τα Ιωάννινα το Φεβρουάριο του 1913, η εφημερίδα ΣΚΡΙΠ έγραψε στις 24 Φεβρουαρίου 1913: «Ἡ μεγάλη στρατηγικὴ ἱκανότης, ἡ μόρφωσις, ἡ ἐπιβολὴ, καὶ ἡ ἀνδρεία τοῦ Ἐσσὰτ πασσᾶ, καθιστᾶ ἔτι μᾶλλον περιφανῆ καὶ ἔνδοξον τὴν νίκην τοῦ στρατοῦ μας καὶ τοῦ μεγάλου στρατηλάτου μας. Διὰ τὴν νεωτέραν Ἑλλάδα ὁ Ἐσσὰτ πρὸς τὸν Διάδοχον θὰ εἶνε ὅ,τι διὰ τὴν ἀρχαίαν Ἑλλάδα ὁ Ἕκτωρ πρὸς τὸν Ἀχιλλέα» (βλ. άρθρο μου Η επιστροφή του Εσάτ Πασά στη γενέτειρα του το 1928, στον ΗΑ της 23 Σεπτεμβρίου 2023).
[1] Πηγή – ΠΡΩΙΝΟΣ ΛΟΓΟΣ, 13 Απριλίου 2018. Αθανάσιος Δέμος: Το πρώτο αυτοκίνητο στα Γιάννινα του 1910.
