Μια από τις πάμπολλες πλαστές ιστορίες που δημοσιεύθηκαν στο facebook και προκάλεσαν θαυμασμό και πολλές χιλιάδες (!) αναδημοσιεύσεις προ λίγων μηνών, μου έδωσε να καταλάβω πόσο υστερούμε στην κατανόηση του φυσικού κόσμου. Δεν επιδιώκω να ανοίξω εδώ συζήτηση για το πρόγραμμα σπουδών του γυμνασίου, αλλά όταν διδάσκουμε στους 15χρονους κείμενα στα αρχαία ελληνικά, μου φαίνεται λογικό να τους έχουμε την ίδια στιγμή διδάξει τουλάχιστον τις πιο απλές από τις «ιστορίες» της φύσης και του ουρανού (όπως οι εκλείψεις), που οι αρχαίοι Έλληνες κατανοούσαν αρκετά καλά. Διαφορετικά, ίσως κάτι δεν κάνουμε σωστά.
Στην πλαστή προ μηνών ιστορία θα επανέλθω στο τέλος του άρθρου.
Πρώτα όμως, η πανσέληνος
Στις 28 Αυγούστου 2026 θα συμβεί έκλειψη της Σελήνης. Μιας και το φαινόμενο θα προκαλέσει, όπως συνηθίζεται, πλημμύρα δημοσιευμάτων και φωτογραφιών, ας κατανοήσουμε τη φύση του.
Για να γίνει αυτό, πρέπει να ξεκινήσουμε από κάτι στοιχειώδες και επαναλαμβανόμενο κάθε 29 νύχτες: την πανσέληνο. Ας δούμε ένα ανάλογο φαινόμενο σε ένα σκοτεινό δάσος που περπατάμε κάποια νύχτα με ένα φίλο. Εμείς μπροστά, ο φίλος ακολουθεί μερικά μέτρα πίσω μας. Σε κάποιο σημείο της διαδρομής συναντάμε έναν άγνωστο άνθρωπο. Το πρόσωπό του στο λιγοστό φως δεν διακρίνεται, ως ότου ο φίλος μας ανάψει το φακό που κρατάει στα χέρια του. Επειδή το φως έρχεται από πίσω μας, το πρόσωπο του αγνώστου φωτίζεται ευδιάκριτα, ολόκληρο. Το «ολόκληρο» είναι το κλειδί.
Με τον ίδιο τρόπο λειτουργεί η πανσέληνος. Η Σελήνη είναι πάντα εκεί, στον ουρανό της Γης, αφού κάνει μια περιστροφή γύρω της σε σταθερή τροχιά. «Ολόκληρη» όμως θα τη δούμε μόνο μια νύχτα, κάθε 29 μέρες. Τη νύχτα εκείνη που ο Ήλιος βρίσκεται ακριβώς πίσω μας, ώστε να φωτίσει ολόκληρο το «πρόσωπό» της. Τις υπόλοιπες 28 νύχτες, θα βλέπουμε κάποιο τμήμα της. Το ίδιο με το πρόσωπο του αγνώστου στο δάσος: αν ο φίλος μας τη στιγμή που έστρεψε το φακό προς το μέρος του βρισκόταν όχι από πίσω μας αλλά στο πλάι του, τότε θα βλέπαμε μέρος του προσώπου του μόνο. Θα τον βλέπαμε «μισοπρόσωπο», όπως βλέπουμε το μισοφέγγαρο. Το άλλο μισό πρόσωπο θα έμενε στη σκιά.
…και έπειτα η έκλειψη
Να πούμε τώρα κάτι παραπάνω για τη σκιά. Κάθε σώμα που φωτίζεται προκαλεί πίσω του σκιά. Έτσι και η Γη, διαρκώς, 24 ώρες το 24ωρο, καθώς φωτίζεται από τον Ήλιο, έχει τη σκιά της να την ακολουθεί στο διάστημα. Όμως αυτή η σκιά δεν είναι ορατή, γιατί δεν υπάρχει ένα άλλο ουράνιο σώμα να πέσει πάνω του και να την αντιληφθούμε. Σκεφτείτε τον εαυτό σας να βαδίζει μια λαμπρή μέρα. Αν ο Ήλιος είναι πίσω σας, βλέπετε διαρκώς τη σκιά σας στο έδαφος μπροστά σας. Αν όμως δεν υπήρχε έδαφος και περπατούσατε στο κενό, δεν θα βλέπατε καμιά σκιά.
Έτσι και η σκιά της Γης, δεν είναι αντιληπτή παρά μόνο αν πέσει πάνω στη Σελήνη. Και επειδή η Σελήνη δεν έχει δικό της φως, αλλά αντανακλά το φως του Ήλιου, τη στιγμή που η σκιά θα πέσει πάνω της θα σκοτεινιάσει, όπως κάθε αντικείμενο υπό σκιά. Φτάσαμε στην έκλειψη Σελήνης αλλά τώρα πρέπει να τα βάλουμε όλα με τη σειρά.
Είμαστε παρατηρητές του διαστήματος πάνω στη Γη. Ο Ήλιος είναι πίσω μας και η Σελήνη μπροστά μας. Τη Σελήνη τη βλέπουμε ολόκληρη φωτισμένη, πανσέληνο. Αν κάποια στιγμή η σκιά της Γης πέσει πάνω στη Σελήνη, θα σκοτινιάσει. Τότε θα έχουμε έκλειψη Σελήνης.
Άρα, ένα το κρατούμενο, έκλειψη Σελήνης μπορεί να συμβεί μόνο κάποια νύχτα με πανσέληνο. Όλες τις υπόλοιπες μέρες η Γη και η Σελήνη σχηματίζουν γωνία σε σχέση με τη Γη και η σκιά της Γης πέφτει στο κενό, χωρίς να προκαλεί κανένα ορατό φαινόμενο.
Ο αναγνώστης που έχει παρακολουθήσει όλα τα παραπάνω, πρέπει να έχει τώρα μια εύλογη απορία: Γιατί δεν έχουμε έκλειψη Σελήνης σε κάθε πανσέληνο; Απάντηση: για να έχουμε έκλειψη, πρέπει Ήλιος, Γη και Σελήνη να είναι σε απόλυτη ευθυγράμμιση. Τότε μόνο η σκιά της Γης θα πέσει πάνω στη Σελήνη. Η «περίπου ευθυγράμμιση» αρκεί για την πανσέληνο και συμβαίνει δώδεκα ή δεκατρείς φορές το χρόνο. «Περίπου» θα πει ότι η Σελήνη είναι λίγο πιο κάτω ή λίγο πιο πάνω από την ευθεία Ήλιου – Γης και… «γλιτώνει» την έκλειψη.
Από τις 12 ή 13 πανσελήνους το χρόνο, σε μια ή (συνήθως) σε δύο συμβαίνει ταυτόχρονα και έκλειψη Σελήνης.
Η Σελήνη δεν «εξαφανίζεται»
Σημαίνει η έκλειψη Σελήνης την πλήρη οπτική εξαφάνιση της Σελήνης; Όχι. Εξάλλου κι όταν η Σελήνη είναι σε φάση «μισοφέγγαρου», είναι ορατή ολόκληρη. Σε εκείνη την περίπτωση, το μέρος της που δεν φωτίζεται άμεσα από τον Ήλιο, φωτίζεται από το φως της Γης. Στην έκλειψη παραμένει επίσης ορατή, επειδή φωτίζεται από το φως του Ήλιου που φτάνει πάνω της διαθλώμενο μέσα από την γήινη ατμόσφαιρα. Αν η Γη δεν είχε ατμόσφαιρα, η Σελήνη θα ήταν στην διάρκεια της έκλειψης απολύτως σκοτεινή.
Αυτός είναι και ο λόγος που στις 28 Αυγούστου θα τη δούμε να κοκκινίζει. Επειδή θα φτάνει πάνω της το μέρος του φωτός της γήινης ατμόσφαιρας, στο οποίο κυριαρχεί το κόκκινο χρώμα. Όπως ακριβώς βάφεται κόκκινος ο ορίζοντας τη χαραυγή και το ηλιοβασίλεμα. Τα δύο φαινόμενα, έχουν κοινή εξήγηση.
Δεν ξεχνώ την πρώτη έκλειψη που αντίκρισα μαθητής του δημοτικού, από την αυλή του σπιτιού μου στην Ερμούπολη. Ακριβώς επειδή δεν είχα καμιά ενημέρωση για το θέμα και είχε συμπέσει η συγκεκριμένη έκλειψη με την κορύφωση του ψυχρού πολέμου, είχα φοβηθεί ότι η επιφάνειά της Σελήνης αντανακλούσε εκρήξεις πυρηνικών βομβών σε κάποιο άλλο σημείο της Γης. Έτρεξα και το είπα στη μητέρα μου -μου έχει μείνει αξέχαστη η στιγμή.
Οι αρχαίοι πολιτισμοί παρατηρούσαν τις εκλείψεις και σε διαφορετικό βαθμό και εποχή έβγαζαν συμπεράσματα για τη φύση των πλανητών. Συμπεράσματα στα οποία είχαν καταλήξει: ότι ο Ήλιος είναι μακρύτερα από τη Σελήνη και ότι η Γη είναι σφαίρα: ούτε επίπεδη, ούτε κύκλος. Αυτά τα συμπεράσματα, θα μπορούσα να τα αφηγηθώ σε άλλο άρθρο. Πάντως, δεν ήταν πνευματικές κατακτήσεις αποκλειστικά του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού.
…στα στενά του Μαγγελάνου
Θα ολοκληρώσω με την πλαστή ιστορία που θαύμασαν εκατομμύρια χρήστες του facebook προ μηνών: ότι υπάρχει μια μέρα του χρόνου που στα στενά του Μαγγελάνου, η πανσέληνος και ο Ήλιος εμφανίζονται πλάι πλάι στο ίδιο σημείο του ορίζοντα. Από τις αντιδράσεις, προέκυπτε ο εντυπωσιακός αριθμός ανθρώπων που δεν γνώριζαν τον μάλλον απλό μηχανισμό της πανσελήνου. Ότι δηλαδή τη στιγμή που έχουμε πανσέληνο, πρέπει Ήλιος και Σελήνη να βρίσκονται στο διαμετρικά αντίθετο σημείο του ουρανού, για να φωτίζεται ολόκληρο το «πρόσωπο» της Σελήνης. Αν βρίσκονταν πλάι πλάι, η Σελήνη θα ήταν εκείνη τη στιγμή μισοφέγγαρο.
Για αυτό έγραψα στην αρχή: πριν εξαντλήσουμε τα δεκαπεντάχρονα παιδιά στην κατανόηση ενός κειμένου στα αρχαία ελληνικά, μήπως να τα έχουμε συνδράμει περισσότερο να κατανοήσουν τη φύση γύρω τους; Έχω την πεποίθηση ότι οι αρχαίοι Έλληνες θα επικροτούσαν.
