Τη Μαρία Λάζου (Τιθορέα 1946 – Αθήνα 2015) την πρωτοσυνάντησα στον πάνω όροφο της Δωδώνης, στα μέσα της δεκαετίας του ’80. Από το γραφείο της επόπτευε όλο το χώρο. Ως νέος φοιτητής που είχα έρθει από μακριά, για μένα η Λάζου ήταν μια απλή βιβλιοπώλης. Πέρασαν κάποια χρόνια για να τη γνωρίσω ως μεταφράστρια και άνθρωπο του ζωντανού, δρώντος θεάτρου.
Η Λάζου των εκδόσεων
Το δεκαετία του ’80 οι εκδόσεις Δωδώνη του Βαγγέλη Λάζου είχαν ήδη γίνει γνωστές για τη θεατρική τους σειρά, τη διεύθυνσή της οποίας κρατούσε η Λάζου. Χάρη στις γνώσεις και το ανοιχτό της πνεύμα, η σειρά είχε «συστήσει» νέα και άγνωστα στο ευρύ κοινό έργα και συγγραφείς. Στους μεταφραστές συμπεριλαμβανόταν η αφρόκρεμα της ελληνικής σκηνής (Μάριος Πλωρίτης, Γιάννης Βαρβέρης, Άρης Αλεξάκης, Αλέξης Σολομός, Πέλος Κατσέλης για να αναφέρω λίγα από τα ονόματα). Η ίδια η Λάζου είχε μεταφράσει αρκετούς συγγραφείς της σειράς, όπως Ιονέσκο, Ζενέ, Καμύ, Ζιροντού, Ναμπίλ κ.ά. αλλά και έργα φιλοσοφίας (πχ. Ορίζοντες του Κόσμου του Κώστα Αξελού). Στις μεταφράσεις της υπέγραφε και με πατρικό της, ως Μαρία Πορτολομαίου-Λάζου.
Στα μέσα της δεκαετίας του ’90 η Λάζου άνοιξε τις «Μορφές». Μια δική της επιχείρηση στην Καποδιστρίου, ένα καφέ-μπαρ-θεατρικό στέκι-χώρο πολιτιστικών εκδηλώσεων (με την ιδιοσυγκρασία της, θα ήταν απίθανο να κάνει κάτι απλό και συνηθισμένο). Οι «Μορφές» στεγάζονταν στη μονοκατοικία που βρίσκεται σήμερα το «Θυμωμένο Πορτρέτο». Πρόσφεραν φιλοξενία σε ομάδες, ανεξάρτητα έντυπα και συλλογικότητες για τις δραστηριότητές τους και την ίδια στιγμή ήταν η έδρα για τη θεατρική δουλειά που έκανε η Λάζου με τους ερασιτέχνες της πόλης.
Η Λάζου της ποίησης
Πολύ νωρίτερα, το 1980 η Λάζου είχε εκδώσει την πρώτη ποιητική της συλλογή (Μια ζωή Μαρία, εκδ. Δωδώνη). Δεν την είχα στη βιβλιοθήκη μου, και καθώς είναι προ καιρού εξαντλημένη έπρεπε να καταφύγω στη βοήθεια του γιου της Μάρκου (που διευθύνει τώρα τις εκδόσεις) για να τη διαβάσω.
Ένα δυο ποιήματα που ξεχώρισα:
Α’
Αύριο κληρώνει
Χεσ’ τα.
Εγώ μια ολόκληρη ζωή
είμαι στο λήγοντα
Β’
Ο ένας στους δύο κερδίζει.
Εγώ θα είμαι πάντα ο άλλος.
Γ’
Όμως εγώ
θα συνεχίζω να ζω
γιατί
όπως λέει κι η παροιμία
μπρος γκρεμός και πίσω ρέμα
Της μάνας μου
Θα σε ξανάβρω δεν γίνεται
(…)
Στο μπαλκόνι «Ξενοδοχείο η Κωνσταντινούπολις»
Σε κρεβάτια πολυκαιρισμένα σωφεραίοι και φαντάροι
για μια νύχτα.
Πελάτες μόνιμοι
Μαιρούλα, Πόπη.
Θυμάσαι χορό;
Κι αυτή η βελόνα να μου τρυπάει το μυαλό.
«Θέλω στα μπουζούκια απόψε να με πας».
Οι εγγλέζικοι ήχοι απ’ τα τράμ
στη λιωμένη άσφαλτο.
Κι η κολώνα ο πάγος να σπάζει στην εξώπορτα
μ’ αμηχανία κι εγκαρτέρηση.
Στην άκρη του διάδρομου η κουζίνα
με τις κουτάλες κρεμασμένες στον τοίχο
τον τενεκέ το λάδι στη γωνία
και στο τραπέζι
το βιβλίο ασκήσεων αριθμητικής τεσσάρων πράξεων.
Τώρα μάνα μου το ‘νιωσα
πως οι πράξεις είναι δυο.
Πολλαπλασιασμός και αφαίρεση.
(…)
Η δουλειά με τους ερασιτέχνες
Από ένα σημείο και μετά η Λάζου αφοσιώθηκε στη δουλειά με ερασιτέχνες, ανεβάζοντας πολλές παραστάσεις, συχνά πάνω σε δικά της κείμενα, πρωτότυπα ή διασκευές και συνθέσεις. Τη δουλειά αυτή την προσέγγισε με το δικό της, ιδιαίτερο τρόπο, που σφράγισε η δυνατή προσωπικότητά της.
Δεν θα ήταν ποτέ η Λάζου μια τυπική δασκάλα, που στοχεύει σε μια ‘αποδεκτή’ ερασιτεχνική παράσταση. Ήταν τέτοια η εμπειρία και οι γνώσεις της για το χώρο και τόσο απαιτητική η ίδια από τον εαυτό της, που ήθελε οι παραστάσεις της να αφήνουν αποτύπωμα. Όχι όμως επειδή θα ήταν «μεγάλες και σπουδαίες» με τα κριτήρια μιας επαγγελματικής παράστασης. Ως αριστερή, την ενδιέφερε περισσότερο το άνοιγμα του ποιοτικού θεάτρου στην κοινότητα. Αγαπούσε τη δουλειά με τους νέους και ό,τι έκανε ήθελε να είναι προσιτό στους πολλούς. Για αυτό δούλευε πλάι στον κόσμο και όχι έξω από αυτόν. Είχε επιλέξει να κάνει αναλόγια και πρόβες στις Μορφές, ένα μαγαζί ανοιχτό όλη μέρα, που κάθε στιγμή κάποιος μπορούσε να μπει, να παραγγείλει το τσάι του και να το πιει παρακολουθώντας την προετοιμασία μιας παράστασης.
Οι ηθοποιοί της αφηγούνται ότι μπορούσε να αφουγκραστεί το στιλ και τις ιδιαιτερότητές τους, να τους ακούσει, να πάρει από τον καθένα και την καθεμιά, το καλύτερο που είχαν να δώσουν. «Δεν προσπαθούσε να σου φορέσει ένα ρόλο, σου επέτρεπε να τον κατοικήσεις με τη δική σου προσωπικότητα» θυμάται μία ερασιτέχνης ηθοποιός της Λάζου. Παράλληλα, δεν έλεγε ποτέ ψέματα στους ερασιτέχνες, μόνο και μόνο για να γίνει η παράσταση. Αν διαπίστωνε ότι ο ρόλος δεν «έβγαινε», θα επέλεγε διαφορετικό δρόμο.
«Η Λάζου γνώριζε τις ιδιαιτερότητες και τους περιορισμούς μιας παράστασης που στήνεται πάνω σε ερασιτέχνες» μας λέει ένας άλλος ερασιτέχνης που δούλεψε μαζί της προς τα τέλη της δεκαετίας ’90 και παραμένει στο χώρο. «Τριάντα χρόνια μετά από εκείνη την εποχή» συνεχίζει, «άνθρωποι που σκηνοθετούν ερασιτεχνικές ομάδες εξακολουθούν να κάνουν τα ίδια λάθη. Το πιο συνηθισμένο, να επιλέγουν έργα που βρίσκονται πάνω από τις δυνατότητες της ομάδας». Υποτίθεται ότι στόχος είναι να «ανέβουν» τα μέλη της, αυτό όμως που αντιθέτως συμβαίνει, είναι να απογοητεύονται ή να μην κερδίσουν από την παράσταση, αυτό που θα μπορούσαν.
«Ήταν ένας άνθρωπος πολύ δυναμικός, ισχυρή προσωπικότητα. Για αυτό δεν καπέλωνε ποτέ κανέναν μας. Δεν το είχε ανάγκη» θα μας πει τρίτος μέλος των παραστάσεων της δεκαετίας του ’90 στο Καμπέρειο. Και αναπολεί μια σκηνή βαθιάς συγκίνησης: «Μου είχε κάνει δώρο τον Ταρτούφο και μου είχε γράψει στην αφιέρωση τη φράση ‘κάνουμε θέατρο για την ψυχή μας’. Ηταν η πιο εύστοχη ατάκα για το θέατρο που μου είχε γράψει κανείς».
Μια συνάντηση στις Μορφές
Την Τετάρτη 3 Δεκεμβρίου 1997 πραγματοποιήθηκε στις Μορφές η συνάντηση τριών σημαντικών ανθρώπων του τοπικού θεάτρου, με πρωτοβουλία του γράφοντος και του περιοδικού Μικρόπολις: Ο Γιώργος Τζέρπος (καλλιτεχνικός διευθυντής τότε του ΔΗΠΕΘΕ Ιωαννίνων), ο Δημήτρης Κωστής (από τη θεατρική ομάδα του Πολυθεάματος) και η Μαρία Λάζου συζήτησαν για το θέατρο στην πόλη. Παρών στη διάρκειά της, για να συνδράμει κατόπιν στην καλή απόδοση της συζήτησης, ήταν ο διευθυντής του Γαλλικού Ινστιτούτου στην πόλη, Μπρούνο Ντουλιμπίν (Bruno Dulibine). Στόχος να συζητηθεί η πορεία των θεατρικών θεσμών και ομάδων στα Γιάννενα τα τελευταία χρόνια και να γίνει ανταλλαγή απόψεων, σε ένα χώρο που δεν ήταν χωρίς αντιθέσεις και προστριβές. Λίγες μέρες μετά η συζήτηση δημοσειύθηκε στο περιοδικό (Μικρόπολις, τεύχος 5, 12 Δεκ. 1997) με πολλές φωτογραφίες και τίτλο «Το θέατρο στα Γιάννενα».
Η συζήτηση ξεκίνησε με τη Λάζου να κάνει μια σύντομη αναδρομή: «ιστορικά διακρίνουμε δύο φάσεις, από το 1976 ως το 1983 και από το 1983 ως σήμερα (δηλ. 1997). Το σημείο καμπής, το μεταίχμιο, είναι το πέρασμα από τον παλιό Οργανισμό Ηπειρωτικού Θεάτρου, ΟΗΘ, στο Δημοτικό Περιφερειακό Θέατρο». Και συμπληρώνει ο Κωστής: «Πιστεύω ότι η μετάλλαξη του ΟΗΘ σε Δημοτικό Θέατρο έγινε με σχεδιασμό κάπως νοθευμένο (..) Οι σύλλογοι (εννοεί της δεκ. ’70) ήταν μαζικοί, συλλογικοί όπως είπε η Μαρία, αλλά δυστυχώς βρίσκονταν κάτω από τον έλεγχο κομμάτων και οργανώσεων που κοίταζαν να κάνουν μικροπολιτική σε βάρος του πολιτισμού».
Λίγο αργότερα η συζήτηση πηγαίνει στις πρόσφατες τοπικές παραστάσεις.
Μικρόπολις: «Οι παραστάσεις ήταν καλές πέρσι; Είδατε αλήθεια ο ένας τις παραστάσεις του άλλου»;
Λάζου: Δεν μπορώ να μιλήσω για τις παραστάσεις γιατί δεν είμαι κριτικός θεάτρου. Τις είδα πάντως όλες, πλην της παράστασης της Θεατρικής Συντροφιάς του Πανεπιστημίου.
Κωστής: Δεν τις είδα όλες.
Τζέρπος: Ούτε εγώ, γιατί έπαιζα. Δυστυχώς βλέπω λίγο θέατρο. Είδα βέβαια αθηναϊκές παραστάσεις. Εδώ δυστυχώς παίζουμε τις ίδιες ημέρες και ώρες. Χρειάζεται καλύτερη συνεννόηση.
Οι Μορφές είναι ένα κεφαλόσκαλο
Στη συνέχεια η κουβέντα πήγε στους ερασιτέχνες, θέμα που όπως είπαμε ενδιέφερε ιδιαίτερα τη Λάζου.
Λάζου: «Υπάρχουν πολλές δραστηριότητες στο Δημοτικό Θέατρο που εξαγγέλλονται, λειτουργούν ή υπολειτουργούν, αποδυναμώνοντας κατά τη γνώμη μου τον κύριο στόχο του, που είναι να κάνει καλές παραστάσεις. Γιατί για παράδειγμα το ΔΗΠΕΘΙ δημιούργησε ερασιτεχνική ομάδα»;
Τζέρπος: «Δεν είναι ερασιτεχνική ομάδα. Αν κάποιοι από αυτούς που συμμετέχουν στα σεμινάρια θελήσουν να κάνουν ένα έργο, θα τους βοηθήσουμε».
Λάζου: «Εγώ ξεκίνησα πριν τρία χρόνια να κάνω μια ομάδα με νέα παιδιά, ένα πυρήνα που θα μιλούσε την ίδια γλώσσα. Πάνω στον καιρό που κάτι πάει να γίνει έρχονται τα σεμινάρια. Κάναμε κι εδώ ένα εργαστήρι θεάτρου, για να βοηθήσουμε τους ερασιτέχνες. Δίδαξαν αρκετοί, αλλά δεν κατάφερα να το συντηρήσω. Δεν μπορούσα από κάποια στιγμή και μετά να πληρώνω τους διδάσκοντες. Φύγανε κάποια παιδιά και πήγαν στο Δημοτικό Θέατρο. Αντί όμως να επιστρέψουν εδώ δριμύτεροι, χάθηκαν στην πορεία. Φτιάξανε ένα καινούργιο πυρήνα εκεί. Αν η πολιτική του Δημοτικού ήταν ‘καλά κάνατε και παρακολουθήσατε τα σεμινάρια, πάτε πίσω στους χώρους σας’ θα ήταν καλύτερα τα πράγματα. Το Πολυθέαμα και οι Μορφές θα είχαν καλύτερο υλικό. Ανταλλαγές να γίνονται. Όχι όμως απορροφήσεις».
Και παρακάτω, η ίδια: «Αυτή τη στιγμή υπάρχει μια ομάδα είκοσι ατόμων και δουλεύουμε. Η άποψή μου είναι ότι το θέατρο δεν μπορούν να το κάνουν άνθρωποι που γνωρίζουν τα πάντα. Απ’ αυτούς τους είκοσι, οι εφτά έχουν δει θέατρο. Οι Μορφές είναι ένα κεφαλόσκαλο που θα βοηθήσει τον κόσμο να ανέβει να δει θέατρο. Η πρώτη μου κίνηση με τις μορφές ήταν να κάνω κουκλοθέατρο. Δεν επιδοτούμαι όμως σαν οργανισμός από πουθενά, και αυτό το πλήρωσα ακριβά τόσο ηθικά όσο και οικονομικά».
