Ξεφύλισσα πρόσφατα τις αναμνήσεις της συζύγου του Μωρίς Καρλιέ (Maurice Carlier), ο οποίος διετέλεσε πρόξενος της Γαλλίας στα Ιωάννινα στα χρόνια 1896-1899. Η αφήγηση της Εμιλί Καρλιέ σχετίζεται κυρίως με την περιπέτεια τους το 1895 στην Σεβάστεια (Σίβας) της κεντρικής Τουρκίας. Όμως, στο τέλος του βιβλίου που τιτλοφορείται Εν μέσω των σφαγών (Au milieu des massacres), υπάρχουν φωτογραφίες από τα Γιάννενα στη διάρκεια του Ελληνοτουρκικού πολέμου του 1897. Τις παρουσιάζω σήμερα στους αναγνώστες του ΗΠΕΙΡΩΤΙΚΟΥ ΑΓΩΝΑ.
Τα γεγονότα του 1897 στα Ιωάννινα
Την κατάσταση στα Ιωάννινα το 1897 περιγράφω στο βιβλίο μου Νταβιτσόν Εφέντης (Εκδόσεις Καπόν). Ο Ελληνοτουρκικός πόλεμος ξεκίνησε στις αρχές Απριλίου εκείνης της χρονιάς και έληξε στις αρχές Μαΐου:
«Στη διάρκεια του πολέμου, ο πανικός άλλαξε αρκετές φορές στρατόπεδο ανάμεσα στους μουσουλμάνους και τους χριστιανούς της πόλης. Τον φόβο των πολιτών από το πέρασμα των ατάκτων στρατιωτών (βασιβαζούκων) ακολούθησε ενθουσιασμός αλλά και ανησυχία όταν διαδόθηκε η φήμη ότι ο οθωμανικός στρατός είχε υποχωρήσει ως τα πρόθυρα της πόλης και ότι η πόλη κινδύνευε από λεηλασίες. Αναφέρει ο Αλέξανδρος Λιβαδεύς στις ενθυμήσεις του τις οποίες δημοσίευσε το 1956 στην Ηπειρωτική Εστία:
Οἱ Πρόξενοι τῶν Μεγάλων Δυνάμεων, ἐζήτησαν ἐπισήμως πληροφορίας ἀπό τον Βαλῆν Ρεβζῆ Πασσᾶν [σημ. αναφέρεται στον Αχμέτ Χιβζή], ὅστις δὲν ἠρνήθη τὸ γεγονός· ἐβεβαίωσε μόνον, ὅτι ὁ στρατός, συνεκρατήθη εἰς τὸν Ἅγιον Ἰωάννην Μπουνίλας, ὅτι ἀνασυντάσσεται καὶ ὄτι δὲν ἀναλαμβάνει τὴν εὺθύνην τῆς ἀσφαλείας τῶν Προξενείων καὶ τῶν ὑπηκόων του. Κατόπιν τῆς δηλώσεως ταύτης, οἱ Πρόξενοι ἀνέλαβον τὴν πρωτοβουλίαν τῆς ἀμύνης τῶν Προξενείων των δι’ ἰδίων μέσων` ἀνήγειραν ὁδοφράγματα εἰς μίαν μικρήν ζώνην, ἐντός τῆς ὁποίας εὑρίσκοντο, κατά σύμπτωσιν, ὅλα τὰ Προξενεῖα. Εἰς τὴν ζώνην αὐτήν, ἔσπευσαν νὰ καταφύγουν οἱ Χριστιανοί διὰ νὰ σωθοῦν ἀπό τὴν λεηλασίαν, τὴν σφαγήν καὶ τὴν ατίμωσιν (Εικ. 2, 3).
Ἐκ παραλλήλου, οἱ Πρόξενοι ἐξώπλισαν μὲ ὅ,τι παληοσίδερο εὑρέθη, ὀλίγα ζωηρά στοιχεῖα τοῦ τόπου, τὰ ὁποῖα προσέλαβον προσωρινῶς εἰς τὴν ὑπηρεσίαν των ὑπό μορφήν καβάσηδων. Οἱ ἴδιοι, ὄσοι συνέπεσε νὰ εἶναι στρατιωτικοί, ἐνεδύθησαν τὰς στολάς των.
Ανάλογες προετοιμασίες αναφέρονται και στη Φωνή της Ηπείρου :
Ἀνηγέρθησαν ὁδοφράγματα ἔμπροσθεν τῶν οἰκιῶν Σακελλαρίου, Τασιούλα Καζαντζῆ, Χαϊρῆ ἐφένδη, Θεοχαράκη Θεοχάρους, Χατζηκώστα, Δημ. Ἀδαμίδη, καφενείου Ξυγγᾶ. Ἐντός τῶν οἰκιῶν αἵτινες περιελαμβάνοντο εἰς τὰ ὁδοφράγματα προσῆλθον ἄπασαι αἱ χριστιανικαί οἰκογένειαι, κυρίως εἰς τὰς οἰκείας ἐν αἶς τὸ κέντρον ἀπετέλει τὸ Γαλλικόν προξενεῖον. Ὁ πρόξενος κ. Καρλιέ, εἰς ὅν οἱ κάτοικοι τῶν Ἰωαννίνων ὀφείλουν πολλήν εὐγνωμοσύνην δι’ ὅσα κατά τὴν περίστασιν ταύτην ἔπραξε, κατεδάφισε τοὺς τοίχους τῶν κήπων οἵτινες ἐχώριζον τὸ προξενεῖον ἀπό τὰς ἄλλας οἰκίας καὶ ἐσχημάτισεν οὔτω εὑρύν χῶρον εἰς τὸν ὀποῖον ἔστησε σκηνάς τὰς ὁποίας ἔλαβεν ἀπό τὴν διοίκησιν καὶ ἐντός τῶν σκηνῶν κατέφυγον αἱ χριστιανικαί οἰκογένειαι, ἐπί 15 δὲ ἡμέρας συνέτήρει ἐξ ἰδίων περί τὰς 40 πτωχάς οἰκογενείας (Εικ. 4, 5).
Ὁ βαλῆς ἔδωκε συγχρόνως δι’ ἔκαστον προξενεῖον δέκα στρατιώτας ανατολίτας, οἱ δὲ πρόξενοι ὥπλισαν πλέον τῶν 50 νέων καὶ ἀπετέλεσαν δι’ αὐτῶν φρουράν.
Σε αντίθεση με τους χριστιανούς, οι οποίοι αμπαρώθηκαν περιμένοντας να φτάσει ο Ελληνικός στρατός, πολλοί προύχοντες μουσουλμάνοι με τις οικογένειες τους ἀνεχώρησαν εἰς Λιεσκοβίκον, ἀπέχον 16 ὤρας τῶν Ἰωαννίνων, κείμενον δὲ ἐπί τῆς ὁδοῦ μεταξύ Βιτωλίων-Ἰωαννίνων. Εἰς Λιεσκοβίκον μετεφέρθησαν ἀμέσως τὰ ἀρχεῖα τῆς διοικήσεως καὶ ὅτι ἄλλο ὑπῆρχεν».
Η αφήγηση της συζύγου του Γάλλου πρόξενου
Τις πληροφορίες αυτές διασταυρώνουμε τώρα με την αφήγηση της Εμιλί Καρλιέ:
«Ξεσπά ο ελληνοτουρκικός πόλεμος. Ο ελληνικός στρατός τρέπει αρχικά σε φυγή, σχεδόν χωρίς μάχη, δύο μεραρχίες του τουρκικού στρατού που υποχωρούν άτακτα προς τα Ιωάννινα. Για μια στιγμή, ο πανικός κυριεύει την πόλη. Έξαλλοι από την ήττα τους, οι Τούρκοι ανακοινώνουν ότι δεν θα φύγουν από τα Ιωάννινα χωρίς να εξοντώσουν πρώτα όλους τους χριστιανούς. Αμέσως οι πέντε πρόξενοι (Ρωσίας, Αγγλίας, Γαλλίας, Ιταλίας, Αυστρίας), των οποίων οι κατοικίες βρίσκονται δίπλα-δίπλα, οχυρώνονται, στρατολογεί και οπλίζει ο καθένας ένα λόχο παλληκαριών (Εικ. 6, 7).
Με τη στρατιωτική του οξυδέρκεια, τον ενθουσιασμό και την αποφασιστικότητά του, ο κ. Καρλιέ γίνεται ένα είδος αρχηγού της άμυνας. Κάνει περιπολίες, μεταδίδει τον ζήλο του σε όλους, συλλαμβάνει κακοποιούς. Μέσα στην περίμετρο των προξενείων έχουν καταφύγει όλες οι ευρωπαϊκές οικογένειες, καθώς και οι πολυάριθμες ελληνικές οικογένειες που έσπευσαν από όλα τα περίχωρα.
Οργανώνεται ένας σταθμός πρώτων βοηθειών, που διευθύνει η κυρία Καρλιέ. Όλα είναι έτοιμα, και αν οι Τούρκοι επιτεθούν, θα τους περιμένει μια καλή υποδοχή.
Αλλά ο ελληνικός στρατός υποχωρεί αφού έλαβε ανησυχητικά νέα από τις επιχειρήσεις στη Θεσσαλία. Τότε, ο [πρέσβης της Γαλλίας στην Οθωμανική Πύλη] κ. Πωλ Καμπόν, θέλοντας να ενημερωθεί, στέλνει τον κ. Καρλιέ σε μια εκτεταμένη περιοδεία πέρα από τα ελληνικά σύνορα. Ο κ. Καρλιέ, αφού παρατήρησε την κατάσταση προσεκτικά ανέφερε στον προϊστάμενό του ότι η έλλειψη πειθαρχίας και η απουσία οργάνωσης των Ελλήνων τους καταδίκαζαν σε βέβαιη και ολοσχερή ήττα. Πράγματι, νικημένη η Ελλάδα σύντομα ζήτησε ειρήνη».
Το κλίμα άλλαξε ριζικά όταν έφτασε τηλεγραφικά στα Γιάννενα η είδηση της κατάληψης της Λάρισας από τον Οθωμανικό Στρατό. Το νέο αναμετάδωσαν αμέσως παντού στην πόλη κήρυκες. Όταν έληξαν οι εχθροπραξίες, ο βαλής των Ιωαννίνων Αχμέτ Χιβζή πασάς αντικαταστάθηκε λόγω της στάσης του στον πόλεμο από τον αρχιστράτηγο των οθωμανικών στρατευμάτων στην Ήπειρο, τον «Τάρταρο» Οσμάν Φεβζή πασά. Ο Οσμάν παρέμεινε στη θέση αυτή ως το 1906.
Ο προληπτικός Γάλλος πρόξενος και η σύζυγος του
Στα διπλωματικά αρχεία του Γαλλικού υπουργείου Εξωτερικών διαβάζουμε ότι ο Μωρίς Καρλιέ (Εικ. 9) είχε μόλις συμπληρώσει τα 40 του χρόνια όταν μετατέθηκε στα Ιωάννινα το 1896. Έφηβος είχε γνωρίσει για πρώτη φορά οδοφράγματα στην κομμούνα του Παρισιού το 1871. Η διπλωματική του υπηρεσία είχε ξεκινήσει στη Νάπολη και στο Παλέρμο της Ιταλίας το 1880. Τον επόμενο χρόνο μετατέθηκε στο Πορτ Σαίντ της Αιγύπτου. Έκτοτε υπηρέτησε μόνο σε θέσεις στην Οθωμανική Αυτοκρατορία.
Ενώ υπηρετούσε στην Αίγυπτο, ο Καρλιέ συμμετείχε στην διεθνή επιτροπή που καθόρισε τις αποζημιώσεις τις οποίες όφειλε η Αίγυπτος στους Αγγλογάλλους για την αποπληρωμή του Οθωμανικού χρέους. Έδρα της επιτροπής αυτής ήταν η Αλεξάνδρεια. Για να εξασφαλίσουν την άμεση πληρωμή τους, οι Αγγλογάλλοι φρόντισαν να παραλαμβάνουν τις πληρωμές αυτές κατ’ ευθείαν από την Αίγυπτο και όχι μέσω της Οθωμανικής Πύλης στην οποία τυπικά υπαγόταν ακόμα η χώρα. Ακολούθησε δεκαετής θητεία του στον Λίβανο, πρώτα στη Βηρυτό την περίοδο 1884-1889 και μετά στη Σιδώνα (Saida) το 1889-1894.
Τα γεγονότα στη Σεβάστεια
Οι εμπειρίες του Καρλιέ από την επόμενη θέση του σφράγισαν όχι μόνο τη ζωή του, αλλά οδήγησαν τελικά και στον πρόωρο θάνατο του. Στις 2/15 Οκτωβρίου του 1894, μετατέθηκε στο προξενείο της Σεβάστειας (Siwas). Το ημερολόγιο που δημοσίευσε η χήρα του Εμιλί το 1903 μετά το θάνατο του αναφέρεται κυρίως στην περίοδο αυτή.
Η κυρία Καρλιέ περιγράφει τη δύσκολη μετακίνηση τους πρώτα με καράβι από την Πόλη στην Σαμψούντα και μετά σε ένα μικρό καραβάνι από την Σαμψούντα προς την Σεβάστεια, σε μια διαδρομή μέσα στα χιονισμένα βουνά που διήρκεσε μια βδομάδα. Η Εμιλί ήταν έγκυος τότε.
Από τις πρώτες στιγμές τους στην πόλη αυτή, οι Καρλιέ βρέθηκαν αντιμέτωποι με τους διωγμούς και τις σφαγές των αυτοχθόνων Αρμενίων από Μουσουλμάνους (Κούρδους και Τούρκους) με την ανοχή των τοπικών Οθωμανικών αρχών. Το βιβλίο της Καρλιέ αποτελεί πολύτιμη ιστορική μαρτυρία για τα εκεί γεγονότα τα οποία οδήγησαν τελικά και στον χαρακτηρισμό από τους δυτικοευρωπαίους του σουλτάνου Αμπντούλ Χαμίτ Β’ ως «κόκκινο σουλτάνο» λόγω της αιματοχυσίας που προκάλεσαν ή που ανέχτηκαν οι αξιωματούχοι του.
Για την συμμετοχή τους στην προστασία ορισμένων από τους Αρμένιους, τα δύο μέλη του ζεύγους Καρλιέ παρασημοφορήθηκαν αργότερα από τις Γαλλικές αρχές. Δυστυχώς όμως μόνο λίγους μπόρεσαν να προστατεύσουν από τις σφαγές.
Οι πρώτες εντυπώσεις από τα Ιωάννινα
Στις 6 Ιουνίου του 1896 (με το Γρηγοριανό ημερολόγιο) έφτασε στη Σεβάστεια η είδηση της μετάθεσης του Καρλιέ στα Ιωάννινα. Ο ίδιος της είχε επιδιώξει από τον πρέσβη της Γαλλίας στην Κωνσταντινούπολη Πωλ Καμπόν επειδή αναμενόταν Ελληνοτουρκικός πόλεμος. Σαν φιλόδοξος διπλωμάτης ήθελε να βρίσκεται κοντά στις εξελίξεις αυτές. Άλλωστε η μετάθεση του στη Σεβάστεια ήταν προσωρινή.
Στο βιβλίο με τις αναμνήσεις του ζεύγους Καρλιέ αναφέρονται τα εξής για την άφιξη τους στην πρωτεύουσα της Ηπείρου: «Η πρώτη εντύπωση, η κατοικία, η χώρα, οι κάτοικοί της, ήταν εξαιρετική. Η ζωή, άλλωστε, – το κατάλαβαν σύντομα, – ήταν ευχάριστη, το κλίμα ήπιο. Ένα πολυπληθές προξενικό σώμα, μια κομψή, εκλεκτή, πολύ κοσμική κοινωνία, αποτελούμενη κυρίως από παλιές και πλούσιες ελληνικές οικογένειες, έδινε πολλή ζωντάνια. Η κυρία Καρλιέ, που λάτρευε όλα τα σπορ, ασχολούνταν με την ιππασία, το κυνήγι, το τένις, τις βόλτες με ιστιοφόρο στη λίμνη, – την όμορφη, διαυγή λίμνη όπου ο τρομερός Αλή Πασάς έπνιξε κάποτε τόσες νέες γυναίκες (Εικ. 10).
Άλλωστε, η προξενική θέση της Ιωαννίνων είναι απλώς θέση παρατήρησης. Δεν υπάρχουν εκεί κάτω από την προστασία της ούτε Γάλλοι υπήκοοι, ούτε θρησκευτικά ιδρύματα. Άρα άφθονος ελεύθερος χρόνος. Ως βοηθός, ένας τέλειος δραγουμάνος ο κ. Λάππας».
Μετά από όσα είχαν δει με τα ίδια τους τα μάτια στη Σεβάστεια, καταλαβαίνουμε γιατί ο Καρλιέ έσπευσε να οχυρώσει την περιοχή γύρω από τα προξενεία όταν κηρύχτηκε ο Ελληνοτουρκικός πόλεμος την άνοιξη του 1897. Είχε δει από κοντά τις σφαγές Χριστιανών από ατάκτους.
Προκαλεί πάντως ενδιαφέρον η αναφορά της Καρλιέ ότι και οι ίδιες οι Οθωμανικές αρχές της πόλης παρείχαν ένοπλη φρουρά έξω από το προξενείο για να προστατεύσει τους ξένους από τους ατάκτους βασιβαζούκους που τρομοκρατούσαν τους Γιαννιώτες εκείνες τις μέρες. Σε δύο από τις φωτογραφίες του Καρλιέ βλέπουμε την Τουρκική αυτή φρουρά μαζί με τους καβάσηδες (φρουρούς) στην εξώπορτα του προξενείου στη σημερινή οδό Τσακάλωφ (Εικ. 11, 12). Μαζί τους διακρίνουμε και τον «Παναγιώτη» τον Έλληνα σωματοφύλακα του ζεύγους Καρλιέ, ο οποίος τους είχε συνοδέψει και προστατεύσει πριν στο Λίβανο και στη Σεβάστεια.
Σχετικά με τον Παναγιώτη, η Καρλιέ αναφέρει τα εξής στις σημειώσεις της στις 7/20 Μαΐου:
«Λοιπόν, ο πόλεμος τελείωσε… Ο Παναγιώτης δεν χαμηλώνει τους τόνους εναντίον των συμπατριωτών του. Ευτυχώς, για να στραφεί ο νους του αλλού, μια όμορφη κοπέλα της κοινωνίας των Ιωαννίνων μόλις τον ζήτησε σε γάμο, και αυτή η κατάκτηση ανεβάζει την υπερηφάνεια του καβάση μας… Άλλωστε, είναι πολύ πιο επιβλητικός εδώ απ’ ό,τι ήταν στη Σεβάστεια. Συνήθως φορά εντυπωσιακές χουσάρικες πελίσσες [σημ. μακρύ στρατιωτικό παλτό] ουγγρικού τύπου, διακοσμημένες με πλεκτά σιρίτια, γούνινη αστρακάν γαρνιτούρα, λαμπρά όπλα. Είναι εκθαμβωτικός».
Συμπληρώνει δε η Καρλιέ δύο μέρες αργότερα: «Αλίμονο, ο γάμος χάθηκε ήδη!… Ο καβάσης είχε αφήσει να εννοηθεί στην όμορφη ότι μπορούσε να γίνει κάτι σαν πρόξενος. Ο Μωρίς αναγκάστηκε να διαψεύσει τους γονείς της φτωχής κοπέλας, που κλαίει με λυγμούς…».
Η σύντομη θητεία του Μωρίς Καρλιέ στα Γιάννενα
Η αφήγηση στο βιβλίο της Καρλιέ καταλήγει με τα λόγια του Γάλλου συγγραφέα Alfred Masson-Forestier ο οποίος επιμελήθηκε την έκδοση το 1903:
«Τον Νοέμβριο του 1897, ο κ. και η κυρία Καρλιέ επιστρέφουν στη Γαλλία σε αναρρωτική άδεια, διότι ο πρόξενος, είναι πολύ εξασθενημένος με ψηλό πυρετό. Επιστρέφει στα Ιωάννινα τον Ιούνιο του 1898. Οι έξι τελευταίοι μήνες αυτής της χρονιάς ήταν ίσως οι πιο ευτυχισμένοι της ζωής του νεαρού ζεύγους.
Η θερμοκρασία είχε διατηρηθεί πολύ ήπια, ενώ οι προξενικές οικογένειες γιόρταζαν συνέχεια κάποια γιορτή. Ένας ιταλικός λυρικός θίασος έδινε παραστάσεις μεγάλης όπερας. Ο κ. Καρλιέ φαινόταν να πηγαίνει καλύτερα και το μωρό τους γινόταν ένα χαριτωμένο παιδί.
Αλλά, όταν ήρθαν τα κρύα, ο κ. Καρλιέ αρρώστησε πάλι από την πνευμονοπάθειά που είχε κολλήσει στη Σεβάστεια. Έκτοτε η κατάστασή του επιδεινωνόταν συνέχεια.
Στα τέλη Ιουλίου 1899, ξεκίνησε σε ταξίδι προς τη Γαλλία για να συμβουλευτεί ιατρούς, με την αυταπάτη – του ίδιου και της συζύγου του – ότι θα γιατρευόταν. Το ταξίδι τον εξάντλησε. Στο Μπρίντιζι τον έπιασαν κρίσεις ασφυξίας.
Τηλεγραφήθηκε με κάποια πρόφαση στην κυρία Καρλιέ να επιστρέψει στη Γαλλία. Εκείνη πήρε αμέσως τον χερσαίο δρόμο με το σιδηρόδρομο μέσω Ιταλίας και Ελβετίας. Στην Τρουά, ο σταθμάρχης ήρθε να της ανακοινώσει ότι ένα μέλος της οικογένειάς της την περίμενε στο γραφείο του. Κατέβηκε από το βαγόνι χωρίς να υποψιάζεται τίποτα, πεπεισμένη ότι ήταν κάποιος από τους ξαδέρφους της που είχε έρθει να την υποδεχθεί.
Εκείνος που την περίμενε ήταν ένας γέρος σε βαρύ πένθος, ο πεθερός της: είχε γίνει χήρα δύο μέρες πριν…»
Μετάλλια για τις πολιορκημένες συζύγους
Αναφερθήκαμε λοιπόν εδώ σε σύζυγο Γάλλου πρόξενου, ο οποίος είχε έρθει στα Ιωάννινα από τη Σεβάστεια σε περίοδο Ελληνοτουρκικού πολέμου όταν η πόλη πολιορκήθηκε.
Δεκαπέντε χρόνια αργότερα, μια άλλη σύζυγος Γάλλου πρόξενου θα ζούσε και αυτή μια πολιορκία της πόλης. Στην δική της περίπτωση ωστόσο, η πολύμηνη πολιορκία με τις κακουχίες έληξε αίσια με την απελευθέρωση της πόλης από τον Ελληνικό Στρατό. Και στη δική της περίπτωση, ο σύζυγος της είχε μετατεθεί στα Ιωάννινα από τη Σεβάστεια. Το ζευγάρι είχε παντρευτεί λίγες εβδομάδες πριν την άφιξη τους στα Ιωάννινα.
Αναφέρομαι στην Ζαν Βιολέτ, τη σύζυγο του Εντγκἀρ Ντυσάπ, ο οποίος διετέλεσε πρόξενος της Γαλλίας στα Ιωάννινα από το 1912 ως το 1919. Στο γαλλικό κοινό η Ζαν ήταν γνωστή με το συγγραφικό ψευδώνυμο Γκύ Σαντπλέρ. Οι αναμνήσεις της από τα Ιωάννινα εκδόθηκαν σε βιβλίο με τον τίτλο Πολιορκημένη Πόλη, το οποίο έχει μεταφραστεί και στα Ελληνικά.
Αμφότερες οι Εμιλί Καρλιέ και η Ζαν Βιολέτ Ντυσάπ παρασημοφορήθηκαν από τις Γαλλικές αρχές.
Ευτυχώς που οι Γάλλοι πρόξενοι είχαν ταλαντούχες συζύγους οι οποίες κατέγραψαν χρήσιμα στοιχεία για την ιστορία των Ιωαννίνων. Υπάρχει και ένα τρίτο βιβλίο γραμμένο από Γαλλίδα που βρέθηκε για ένα σύντομο διάστημα στο προξενείο των Ιωαννίνων. Πρόκειται για τις αναμνήσεις της Νόρα Μπιελέκα, της κόρης του πρόξενου Αλφρέντ Μπιελέκα. Ο πατέρας της έμεινε στην πόλη μόνο για ένα χρόνο το 1909-1910. Και αυτό το βιβλίο έχει μεταφραστεί στα Ελληνικά.
