Καθώς πλησιάζει η μέρα της γυναίκας, κυκλοφορούν στον έντυπο και διαδικτυακό τύπο μεταξύ άλλων, άρθρα σχετικά με την γυναίκα και την επιστήμη. Την εξέλιξη της γυναίκας επιστήμονα στους αιώνες, την σημερινή της θέση και δυναμική. Για να εκτιμήσουμε όμως το παρόν, πρέπει να μελετήσουμε και να αποτιμήσουμε το παρελθόν.
Φαίνεται πως οι γυναίκες έχουν σχεδόν σβηστεί από την ιστορία σε κάθε τομέα της επιστήμης και η Ιατρική δεν αποτελεί εξαίρεση. Όποιος διαφωνεί με αυτόν τον ισχυρισμό θα πρέπει ειλικρινά να αναρωτηθεί: Πόσες γυναίκες γνωρίζω που έχουν ασκήσει την ιατρική τους περασμένους αιώνες; Πώς έμαθα γι’ αυτές; Συζητήθηκε η συνεισφορά τους σε σχολικά βιβλία ή διδάχθηκε σε ιατρικές σχολές;
Σε πρόσφατο άρθρο που δημοσιεύθηκε στο αγγλικό ιατρικό περιοδικό The BMJ (British Medical Journal) από γυναίκες γιατρούς του Πανεπιστημίου του Newcastle, σημειώνεται πως οι βαθιές συνεισφορές των γυναικών σε όλη την ιατρική ιστορία έχουν ξεχαστεί και πρέπει να ανακτηθούν.
Από τον Ιπποκράτη μέχρι τις μέρες μας, η συλλογική μνήμη τείνει να επικεντρώνεται στους λεγόμενους ιδρυτές της Ιατρικής, που είναι άντρες.
Οι πρώτες γυναίκες γιατροί, όπως η Elizabeth Blackwell (1821-1910), πρώτη γυναίκα που σπούδασε Ιατρική στις ΗΠΑ, ή η Δωροθέα Κριστιάνε Έρξλεμπεν (1715-1762) η πρώτη επίσημα καταγεγραμμένη γυναίκα γιατρός στη Γερμανία, συχνά γιορτάζονται ως πρωτοπόροι, ενώ στην πραγματικότητα θα έπρεπε να θεωρούνται συνεχιστές των πρώιμων γυναικών θεραπευτριών που μετέδιδαν γνώσεις και πρακτικές, από την μια γενιά στην επόμενη.
Στην αρχαία Αθήνα, του 4ου αιώνα πχ η Αγνοδίκη, μεταμφιεσμένη ως άντρας προσέφερε τις ιατρικές της υπηρεσίες σε έγκυες γυναίκες, μειώνοντας την περιγεννητική θνησιμότητα. Αναγκάστηκε να αποκαλύψει την αληθινή της ταυτότητα, δικάστηκε και αθωώθηκε, πετυχαίνοντας κάτι που μέχρι τότε φάνταζε εξωπραγματικό. Την αλλαγή δηλαδή της κείμενης νομοθεσίας, επιτρέποντας έτσι, από τότε, στις γυναίκες της αρχαίας Αθήνας να σπουδάζουν την Ιατρική και να εξασκούν το ιατρικό λειτούργημα.
Στις μορφωμένες γιατρίνες ανήκε και η Αντιοχίς, κόρη του γιατρού Διοδότου, την οποία ο Γαληνός αναφέρει ως ευρέτρια ενός φαρμάκου για τους πόνους της σπλήνας, της ισχιαλγίας και των ρευματισμών. Επίσης, η βασίλισσα της Εφέσου Αρτεμισία μπορούσε, σύμφωνα με τους Πλίνιο, Στράβωνα και Θεόφραστο, να θεραπεύσει πολλές γυναικολογικές παθήσεις με ειδικά βότανα.
Δυστυχώς δεν πρόκειται απλά για παραμέληση. Οι θεραπευτικές πρακτικές αυτών των γυναικών όχι μόνο ξεχάστηκαν, αλλά και παραγκωνίστηκαν ενεργά από ένα συχνά εχθρικό ιατρικό κατεστημένο, ένα φαινόμενο που εντάθηκε από τον 16ο αιώνα με την επαγγελματοποίηση της ιατρικής. Από τη στιγμή που η άσκηση της ιατρικής απαιτούσε πανεπιστημιακή εκπαίδευση, που ήταν διαθέσιμη μόνο σε άντρες, οι γυναίκες αποκλείονταν από την επίσημη ιατρική πρακτική. Όταν οι γυναίκες, οι οποίες συχνά παρείχαν έμπιστες ασκούμενες ιατρικές υπηρεσίες στις κοινότητές τους, συνέχιζαν να παρέχουν υγειονομική περίθαλψη, το ιατρικό κατεστημένο, που αποτελούνταν αποκλειστικά από άνδρες, θεωρούσε το έργο τους παράνομο μέσω διώξεων και τιμωριών των γυναικών ασκούμενων ιατρών. Δεν είναι τυχαίο ότι κάποιες από αυτές, στην εποχή του Μεσαίωνα, κατηγορήθηκαν ακόμη και ως μάγισσες.
Το 1874, ο ψυχίατρος Henry Maudsley υποστήριξε ότι οποιαδήποτε προσπάθεια εκπαίδευσης των γυναικών στην ιατρική μετά την εφηβεία θα έβλαπτε την αναπαραγωγική τους λειτουργικότητα, και μέλη του Γενικού Ιατρικού Συμβουλίου ανέφεραν επίσης ανησυχίες ότι οι γυναίκες δεν ήταν κατάλληλες για την λεγόμενη άσκηση της ιατρικής.
Οι πρώτες διεκδικήσεις των γυναικών στην Ιατρική στην Ελλάδα
Στην Ελλάδα, η Ελένη Παντελίδου φοίτησε και τελείωσε το Αρσάκειο Παρθεναγωγείο της Αθήνας και θέλησε να σπουδάσει στο πανεπιστήμιο, κάτι πρωτοφανές για την εποχή για γυναίκα. Το 1887 έκανε αίτηση για να εισαχθεί στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστήμιου Αθηνών, αλλά απορρίφθηκε λόγω του ότι τα σχολεία θηλέων θεωρούνταν πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης και όχι δευτεροβάθμιας, όπως τα γυμνάσια όπου αποφοιτούσαν τα αγόρια.
Αναφέρεται μάλιστα ότι κατά την είσοδό της στην αίθουσα χλευάστηκε από τους άνδρες συμμαθητές της που την υποδέχτηκαν με ποδοκροτήματα, ενώ της πετούσαν και σαΐτες. Η Παντελίδου απογοητεύτηκε από την απόρριψη της αίτησής της κι αυτοκτόνησε σε ηλικία 18 ετών. Στο σημείωμα που άφησε ανέφερε: «Αυτοκτονώ, διαμαρτυρόμενη διά την αδικίαν. Ο θάνατός µου ας ακουστεί ως κραυγή εις εκείνους οίτινες θεωρούν τη γυναίκα ως μεσαιωνική δούλη». Ο θάνατός της συνέβαλε στο να αρχίσει από το 1895 να γίνεται δεκτή η φοίτηση και γυναικών στο πανεπιστήμιο.
Η Μαρία Καλοποθάκη, η πρώτη Ελληνίδα γιατρός, στράφηκε για την ιατρική της εκπαίδευση στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου του Παρισιού, όπου έγινε δεκτή τον Οκτώβριο του 1886, αφού οι προηγούμενές της σπουδές έλαβαν την αναγνώριση και την ισοτιμία του γαλλικού Μπακαλωρεά ες Λετρ.
Λίγα χρόνια μετά την αυτοκτονία της 18χρονης Ελένης Παντελίδου, το 1892 οι πόρτες της σχολής άνοιξαν για την Αγγελική Παναγιωτάτου, η οποία σπούδασε Μικροβιολογία και έγινε η πρώτη απόφοιτος της σχολής.
Η πορεία προς την ισότητα στην Ιατρική
Μέχρι τον 19ο αιώνα, καθώς οι γυναίκες αγωνίζονταν για το δικαίωμα να σπουδάζουν και να ασκούν το ιατρικό επάγγελμα, η ίδια η ιατρική επιστήμη χρησιμοποιούνταν από άνδρες γιατρούς για να αποτρέψει την ένταξη των γυναικών. Οι γυναίκες βασίζονταν στη συμμαχία και την ικανότητα συμμόρφωσης με προκαθορισμένα πρότυπα αποκλεισμού για να αποκτήσουν μια θέση στην επαγγελματική ιατρική, πράγμα που σήμαινε ότι οι πλουσιότερες γυναίκες, υποστηριζόμενες από τις οικογένειές τους και τις ανδρικές διασυνδέσεις τους, είχαν περισσότερες πιθανότητες επιτυχίας.
Και τι γίνεται σήμερα; Σύμφωνα με το άρθρο στο BMJ, μπορεί τα πράγματα να έχουν αλλάξει πια, όμως ακόμη στο Ηνωμένο Βασίλειο, ενώ η πλειονότητα των ατόμων σε ιατρικά επαγγέλματα είναι γυναίκες, η ισότητα των φύλων παραμένει ασαφής, καθώς οι γυναίκες αντιμετωπίζουν μισθολογικά κενά, σεξισμό και εμπόδια στην εκπαίδευση.
Σε πρόσφατα δημοσιευμένα δεδομένα (The Scientist, February 2026) από το Πανεπιστήμιο της Νεβάδα φαίνεται ότι σε ιατρικά περιοδικά, ο χρόνος που απαιτείται για να εγκριθεί ένα άρθρο γραμμένο από γυναίκα επιστήμονα, (peer review) είναι πολύ περισσότερος από τον αντίστοιχο ενός άντρα επιστήμονα.
Είναι πραγματικά αποκαρδιωτικό πόσο δρόμο θέλουμε ακόμη, για να μιλήσουμε για ισότητα στον τομέα της έρευνας ή της Ιατρικής.
Aν οι γυναίκες είχαν αναπτύξει την ιατρική με ίσους όρους μαζί με τους άνδρες συγχρόνους τους, ποιες διαφορετικές δομές και πρακτικές θα υπήρχαν σήμερα; Δεν υπάρχει οριστική απάντηση, αλλά η ιατρική σχεδόν σίγουρα θα ήταν ισχυρότερη τόσο σε επιστημονικό όσο και σε ανθρώπινο επίπεδο.
