Συνήθεια είναι συμπεριφορά που επαναλαμβάνεται πανομοιότυπα και, συνήθως, όχι συνειδητά. Η συνήθεια δημιουργείται ως εξαρτημένο αντανακλαστικό. Ένα αδιάφορο ερέθισμα που προηγείται ή είναι ταυτόχρονο με ένα άλλο που ξεκινά ένα φυσικό αντανακλαστικό, αν επαναλαμβάνεται, συνδέει τα δύο ερεθίσματα, έτσι που η διέγερση του αδιάφορου να συνεπάγεται τώρα την απάντηση στο εναρκτήριο του αντανακλαστικού. Στο κλασικό πείραμα του Παβλόφ (И. Павлов), όταν έβαζε τροφή στο στόμα ενός σκύλου, έτρεχαν τα σάλια του (φυσικό αντανακλαστικό). Αν πριν από την τοποθέτηση της τροφής στο στόμα ηχούσε ένα κουδούνι, μετά από μερικές επαναλήψεις αρκούσε το κουδούνισμα για να προκαλεί σιελόρροια. Ο σχηματισμός εξαρτημένων αντανακλαστικών βρίσκεται στη βάση της ψυχολογικής λειτουργίας της μάθησης.
Τα αντανακλαστικά λειτουργούν με κατώτερα κέντρα του νευρικού μας συστήματος, παρακάμπτοντας τον φλοιό. Αυτό δηλώνει ο όρος «όχι συνειδητά». Μπορεί να αντιλαμβανόμαστε το ερέθισμα που τα προκαλεί και την απάντηση σ’ αυτό, κίνηση ή έκκριση, αλλά ελάχιστα μπορούμε να την αναστείλουμε ή να την οδώσουμε. Αυτό που έχει ιδιαίτερη σημασία είναι ότι γίνονται χωρίς τη συμμετοχή της προσοχής μας. Η εστίαση της προσοχής μας σε ένα σημείο του χρόνου και του χώρου σημαίνει ότι μειώνεται η ευαισθησία όλων των αισθήσεών μας, εκτός από εκείνες που μετέχουν στο παρατηρούμενο σημείο, που έτσι είναι σαν να το βλέπουμε με μεγεθυντικό φακό. Η άμεση προσοχή στρέφεται προς κάθε ερέθισμα που είναι ισχυρό και απότομο. Ένας κρότος, μια λάμψη εφιστούν πάνω τους την προσοχή μας. Γίνεται ασυνείδητα. Υπάρχει όμως και η συνειδητή προσοχή, στην οποίαν με τη θέλησή μας στρέφομε την προσοχή μας σε κάποιο σημείο. Η πρώτη δεν κουράζει. Η δεύτερη κουράζει. Δεν μπορούμε να εστιάσουμε την προσοχή μας αδιάλειπτα για πάνω από λίγα λεπτά ή δευτερόλεπτα, ενώ, με μικρά διαλείμματα, μπορούμε να την εστιάσουμε το πολύ για 3 ώρες περίπου. Έπειτα ακολουθεί αναγκαστικά ανάπαυση, όχι σπάνια ύπνος. Μετά από λίγες ώρες ανάπαυσης, η ικανότητα της προσοχής για εστίαση αποκαθίσταται, έτσι που η λειτουργία της είναι σαν να ταλαντώνεται. Κόπωση σημαίνει ότι καταναλώνονται ενεργειακά αποθέματα και παράγονται απορρίμματα ταχύτερα από όσο αποκαθίστανται και, όταν συμβεί αυτό, τα εκτελεστικά όργανα παύουν να διεγείρονται από τη νευρική διέγερση.
Με τη συνήθεια, ακόμη και πολύπλοκες διαδικασίες μπορούν να γίνονται χωρίς προσοχή, χωρίς κόπο επομένως. Όταν μαθαίνω να οδηγώ αυτοκίνητο, η προσοχή μου στρέφεται στο πώς να κρατώ και να στρίβω το τιμόνι, να αλλάζω ταχύτητες, να πατώ γκάζι ή φρένο, να πατώ ντεμπραγιάζ κ.λπ. Αυτό με κουράζει. Τίποτε άλλο δεν προσέχω όσο μαθαίνω. Όταν όμως έχω συνηθίσει να οδηγώ, όλα αυτά γίνονται ασυνείδητα, χωρίς να κουράζομαι, ενώ η προσοχή μου στρέφεται στο πού πηγαίνω, στην απόλαυση της διαδρομής, στη συζήτηση με τον συνοδηγό μου κ.λπ. Η οδήγηση καθαυτή δεν με κουράζει.
Συνήθεια, λοιπόν, σημαίνει ξεκούραση. Η αλλαγή συνηθειών απαιτεί τη δημιουργία άλλων εξαρτημένων αντανακλαστικών και αυτή είναι μια πολύ κοπιώδης πνευματική εργασία. Γι’ αυτό αντιδρώ. Θέλω να μην αλλάζω συνήθειες. Η ικανότητα για σχηματισμό εξαρτημένων αντανακλαστικών μειώνεται με την ηλικία. Οι γέροι δεν μπορούν να αλλάζουν συνήθειες. Αυτή η στάση χαρακτηρίζεται ως συντηρητισμός. «Το χούι πεθαίνει τελευταίο!». Ό,τι ισχύει για κάθε άτομο, το αντίστοιχο ισχύει για μια κοινωνία. Ο κόσμος όμως διαρκώς αλλάζει. Αυτό σημαίνει ότι απαιτείται απόκτηση διαρκώς νέων συνηθειών. Και αυτό είναι κουραστικό, το απεχθάνομαι γι’ αυτό. Οι σπουδαίοι ηγέτες επέβαλαν νέες συνήθειες, νέους νόμους, που μπορεί να ήταν ακόμη και αντίθετοι με τους προηγούμενους. Οι σπουδαίοι ηγέτες, ακόμη και όταν έφεραν δόξα στην πατρίδα τους, τελικά κούρασαν και έγιναν συχνά αποδιοπομπαίοι τράγοι. Ο Θεμιστοκλής εξορίσθηκε, ο Ροβεσπιέρος καρατομήθηκε. Συνέβαλαν βέβαια στην εχθρότητα που καλλιέργησαν εναντίον τους και το ότι, για να επιβάλουν τις νέες συνήθειες, χρησιμοποίησαν βία ή απαράδεκτα μέσα.
Όμως, η βία είναι στα μέσα που χρησιμοποιούνται για την απόκτηση συνηθειών. Για να μάθουν την αρκούδα να χορεύει, οι αρκουδιάρηδες χρησιμοποιούν απάνθρωπα (απάρκουδα!) μέσα. Την αναγκάζουν να χοροπηδάει πάνω σε έναν λάκκο που στο κέντρο του έχει αναμμένα κάρβουνα, ενώ της παίζουν μια ρυθμική μουσική. Ύστερα από μερικές επαναλήψεις, αρκεί ο ήχος της μουσικής για να χορεύει η αρκούδα. Κι αυτή υπακούει γενικότερα στη βάναυση συμπεριφορά, διότι ο αρκουδιάρης της χορηγεί φαγητό. Για να φάει, συνηθίζει να εκτελεί τις διαταγές του αφεντικού της. Ο δούλος έχει συνηθίσει να υπομένει την έλλειψη ελευθερίας του, διότι κάθε φορά που έκανε μια παρακοή ακολουθούσαν ραβδισμοί, ενώ κάθε φορά που πεινούσε ή κρύωνε ήταν ο αφέντης του που του έδινε να φάει ή να φορέσει τα αποφόρια του. Αν του παρουσιασθεί από κάποιον το όραμα της ελευθερίας του, αρνείται να το ασπασθεί, μπορεί να φθάσει και στο να καταδώσει στον δεσπότη του τον υποκινητή της εξέγερσης. Ο συντηρητισμός είναι το κύριο εμπόδιο στην πρόοδο.
Η «πρόοδος», από την άλλη, έχει μειονεκτήματα. Κανονικά σημαίνει προσαρμογή στις έξω από εμάς αλλαγές των φυσικών και κοινωνικών συνθηκών. Ωστόσο, η αλλαγή έχει αποτελέσματα μελλοντικά και το μέλλον είναι αόρατο. Άραγε το όραμα που μου προσφέρει ο μεγάλος Οραματιστής ηγέτης αντιστοιχεί στην πραγματικότητα; Το όραμα της δίκαιης κομμουνιστικής κοινωνίας αντιστοιχεί πραγματικά σε κάποιου είδους επίγειο παράδεισο; Αυτό είναι το ένα μειονέκτημα της προόδου, που έχει στοιχεία λογικής. Μπορεί να υποστηρίζεται ή να απαξιώνεται με λογικά επιχειρήματα. Το άλλο είναι ότι θα με ξεβολέψει. Έχω συνηθίσει στη μίζερη σκλαβιά μου, στη μίζερη εκμετάλλευσή μου από άλλους, στο να αρκούμαι στα αποφάγια και αποφόρια των όποιων αφεντικών μου, και αντιδρώ στο να αλλάξω συνήθειες.
Και τότε, κάποιοι πείθονται, αλλά, για να επιτύχουν την καταστολή της άρχουσας δεσποτικής τάξης, χρειάζονται μαζική κινητοποίηση. Και τώρα δεν μπορώ να μείνω απαθής. Ή θα καταδώσω τους υποκινητές μου ή θα πάω μαζί τους. Αλλιώς θα υποστώ τη βία είτε των καταπιεστών είτε των εξεγερμένων. Όταν η κατάσταση έχει υπερβεί έναν ουδό, ένα κατώφλι ανοχής, αρχίζει ο φαύλος κύκλος. Απέναντί μου βρίσκεται ο άλλος που με απειλεί. Αμύνομαι, όπως κι αυτός αμύνεται. Αν επιθυμώ να μείνω ουδέτερος, αδιάφορος, έξω από τη σύγκρουση, δεν αμύνομαι σε όποιον με πλησιάσει απειλητικός, οπλισμένος, είτε καταπιεστής είναι είτε εξεγερμένος. Αν δεν αμυνθώ, όμως, η καταστροφή δεν αποσοβείται, απλώς αλλάζει το θύμα.
Αυτά όλα σημαίνουν ανάγκη για παιδεία που προδιαθέτει στην αλλαγή. Εύρος ικανοτήτων και ικανότητα κρίσης. Αυτά τα προσόντα είναι η μόνη άμυνά μας απέναντι στην αδυσώπητη έλευση του γήρατος.
