Πριν από κάθε γέννηση προηγείται μια σύλληψη. Πριν γεννηθεί ένα παιδί έχει προϋπάρξει η σύλληψη, η ένωση ενός πατρικού σπερματοζωαρίου με ένα μητρικό ωάριο. Και πριν γεννηθεί μια ιδέα, έχει προϋπάρξει η σύλληψή της. Όπως στην περίπτωση του αισθητού εμβρύου, έτσι και στη νοητή ιδέα, το νέο μοναδικό πρωτότυπο αποτέλεσμα έχει προέλθει από τη συνένωση δύο (τουλάχιστον) στοιχείων.
Για τη σύλληψη της ιδέας δεν είναι πολλά γνωστά. Από πού προέρχεται η έμπνευση; Συχνά εμφανίζεται μέσα μας απροσδόκητα, σα να μας εμφυτεύθηκε από κάποια μεταφυσική δύναμη. “Ώσπερ ενθουσιάζοντες”, λέει ο Πλάτων για τους ποιητές, δηλαδή σα να μπαίνει ο θεός μέσα τους. Φυσικά, κανένας θεός δεν μπαίνει μέσα σ΄ αυτόν που έχει μια καινούργια ιδέα είτε είναι καλλιτεχνική είτε επιστημονική, σαν το “εύρηκα” του Αρχιμήδη. Το απότομο και απροσδόκητο όμως της εμφάνισής της εντυπωσιάζει.
Θα κάνω μια απόπειρα να εξεικονίσω πολύ αδρά τι γίνεται, με φανταστικές συμπληρώσεις που γεμίζουν τα κενά γνώσεων. Τα ερεθίσματα από το περιβάλλον εισάγονται μέσα μας διεγείροντας τα αισθητήρια όργανά μας. Εκεί μετατρέπονται σε σήματα, σαν ηλεκτρικές διεγέρσεις, που οδεύουν κυματικά κατά μήκος των νεύρων. Τα νεύρα μας είναι μακρές αποφυάδες νευρικών κυττάρων. Έχουν την ικανότητα να μεταφέρουν σήματα με ηλεκτρικό τρόπο, όπως πάνω σε ένα καλώδιο. Φθάνουν στο κεντρικό νευρικό μας σύστημα περνώντας διαμέσου άλλων νευρικών κυττάρων. Η μεταβίβαση των σημάτων από το ένα κύτταρο στο άλλο δεν γίνεται ηλεκτρικά, αλλά χημικά. Στο σημείο επαφής του νεύρου ενός κυττάρου με ένα άλλο κύτταρο, το άκρο του νεύρου εκκρίνει ειδικές ουσίες, τοπικές, βραχύβιες νευρορμόνες, που τις υποδέχεται το άλλο κύτταρο με ειδικές πύλες από τις οποίες μόνο οι κατάλληλες ορμόνες περνούν, ενώ οι ουσίες μόνο διαμέσου αυτών των πυλών διαβαίνουν. Από κει κι έπειτα το σήμα ξαναμετατρέπεται σε ηλεκτρικό και μεταφέρεται με άλλο νεύρο σε άλλο νευρικό κύτταρο κοκ. Με αυτό το μηχανισμό τα σήματα μπορούν να διακλαδίζονται, ώσπου, αφού διεγείρουν κύτταρα του κεντρικού νευρικού συστήματος, να οδεύσουν με άλλα νεύρα φυγόκεντρα, προς ένα εκτελεστικό όργανο, νεύρο ή αδένα. Αυτό είναι το αντανακλαστικό τόξο, με κεντρομόλο και φυγόκεντρο πορεία. Τα νεύρα περιβάλλονται από ειδικό περίβλημα, τη νευρογλοία, που ενεργεί απομονωτικά, να μη διαχυθεί το ηλεκτρικό ερέθισμα τριγύρω. Η διάχυση όμως είναι πιο εύκολη όταν γίνεται χημικά. Οι ειδικές ουσίες και πύλες υποδοχέων δεν έχουν απόλυτη ειδικότητα. Τέτοια διάχυση επιτρέπει να συνενώνονται οι πορείες διαφορετικών αντανακλαστικών, που, όταν γίνονται πολύ τακτικά, παγιώνουν τη διάχυση και ενώνουν διαφορετικά αντανακλαστικά. Κάπως έτσι σχηματίζονται τα εξαρτημένα αντανακλαστικά, οι ποικίλες συνήθειές μας. Και έξις δευτέρα φύσις.
Στο μεταξύ, η ηλεκτρική διέγερση της αισθητικής μοίρας του εγκεφάλου μας, όπου καταλήγουν τα κεντρομόλα ερεθίσματα, μετατρέπεται σε αίσθημα. Το σύνολο των φυσικών και επίκτητων αντανακλαστικών μας βρίσκεται σε μια δυναμική ισορροπία τέτοια που να αντιδρά σε κάθε εξωγενή επίδραση πάνω της, με στόχο τη διατήρησή της. Αυτή η ισορροπία είναι το νοητό Εγώ μας, και το ερέθισμα που τείνει να διαταράξει αυτή την ισορροπία είναι το αίσθημα. Οικοδομούμε ασύλληπτο αριθμό αισθημάτων και σχηματίζομε την αποθηκευμένη γνώση και τον ανθρώπινο λόγο. Αυτός λειτουργεί όσο είμαστε ξύπνιοι. Όλα τα ζώα όμως, και εμείς, κατά διαστήματα κοιμόμαστε και τότε ο λόγος δεν λειτουργεί. Η νόηση όμως συνεχίζει το έργο της. Ποικίλα, ανεξάρτητα μεταξύ τους, εξαρτημένα αντανακλαστικά περιπλανώνται στη νόησή μας εική και ως έτυχε. Στον ύπνο επικρατεί η νευρορμόνη ακετυλοχολίνη που ελαττώνει τη στεγανότητα στην πορεία των σημάτων, που τη μέρα διακινούνται αρκετά στεγανά με επικρατούσες νευρορμόνες την αδρεναλίνη και τη σεροτονίνη. Έτσι, στον ύπνο συμπλέκονται ποικίλες πορείες ανεξάρτητων εξαρτημένων αντανακλαστικών και προκύπτουν ένα σωρό εικόνες μοναδικές, πρωτότυπες, που δεν αντιστοιχούν σε κανένα φαινόμενο του πραγματικού, αντικειμενικού, αισθητού, έξω από εμάς, κόσμου. Αυτές οι παραστάσεις είναι τα όνειρα. Τη μέρα δεν παύομε να ονειρευόμαστε. Είναι η φαντασία μας, αλλά τώρα επικρατούν οι ορμόνες της ημέρας, όπως η αδρεναλίνη και η σεροτονίνη. που καθιστούν αρκετά στεγανό το σύστημα. Από τις ημερήσιες ονειροπολήσεις, που συχνά κατευθύνονται από τη βούλησή μας, επιλέγομε με το λόγο κάποιες. Από αυτές μπορεί να γίνει η σύλληψη μια πρωτότυπης ιδέας.
Η πρωτότυπη ιδέα δεν έρχεται ποτέ από το πουθενά. Είναι ένα υβρίδιο που έχει προέλθει από τη μείξη ανεξάρτητων μεταξύ τους ιδεατών στοιχείων. Θυμάμαι παλιότερα που σκεφτόμουνα πως όσο πιο αδαής είμαι, τόσο πιθανότερο είναι να παραγάγω μια πρωτότυπη ιδέα. Λάθος! Όταν είσαι αδαής, οι ιδέες που παράγεις είναι αντίγραφα ιδεών που προϋπάρχουν και σε έχουν επηρεάσει χωρίς καν να το παίρνεις είδηση. Η επιλογή των τυχαία σχηματιζόμενων σχημάτων γίνεται με κύριο ψυχολογικό εργαλείο την προσοχή. Στην εκούσια προσοχή έχομε επιλέξει ένα σκοπό. Με την προσοχή μειώνομε την ευαισθησία όλων των αισθήσεων, αφήνομε να περνούν απαρατήρητα όλα όσα συμβαίνουν γύρω μας, εκτός από ό,τι έχει σχέση με τον επιδιωκόμενο σκοπό. Οι ιδιοφυείς διαθέτουν τέτοια ικανότητα. Μοιάζουν τότε σαν κάποιους σοφούς “αφηρημένους κύριους καθηγητές”. Ασφαλώς, όση προσοχή κι αν διαθέτουμε, αν δεν τύχει να συμβεί ο συνδυασμός που λέγαμε ενός συγκυριακού ερεθίσματος με άλλες νοερές σκέψεις που να ταιριάξουν με το σκοπό μας, έμπνευση, καινούργια ιδέα, δεν θα παραχθεί. Και τώρα γεννήθηκε η ιδέα. Όμως δεν τελειώσαμε.
Η ιδέα είναι μέσα μας, τη γεννήσαμε, την εκφράσαμε. Όμως, συμπληρωματικά με την αισθητή και νοητή διαδικασία που περιγράψαμε, σημασία για μας τους ανθρώπους έχει και η κοινωνική. Η ιδέα που παραγάγαμε πρέπει να υλοποιηθεί. Και η υλοποίησή της θα γίνει όταν η κοινωνία θα της παράσχει τα αναγκαία μέσα. Αυτό θα γίνει αν η κοινωνία τη χρειάζεται. Να ένα κλασικό ιστορικό παράδειγμα. Ο Φλέμιγκ (Alexander Flemming), ιδιοφυής, καλά εκπαιδευμένος ιατρός, αναζητούσε τρόπους να καταπολεμήσει τα μικρόβια που προκαλούν αρρώστιες. Εκεί ήταν στραμμένη η προσοχή του. Έκανε πειράματα καλλιεργώντας μικρόβια. Ένα τέτοιο πείραμα απέτυχε οικτρά, καθώς ένας τυχαίος μικροοργανισμός μιας μούχλας μόλυνε την καλλιέργειά του. Και ο ιδιοφυής ερευνητής, αντί να πετάξει στα άχρηστα την καλλιέργεια παρατήρησε πως γύρω από τη μούχλα δεν είχαν αναπτυχθεί τα μικρόβια της καλλιέργειας. Απομόνωσε τη μούχλα και από αυτήν παρήγαγε την πενικιλλίνη, που την έδωσε σε αρρώστους και είδε να γίνονται καλά. Πέρασαν χρόνια, ήλθε ο πόλεμος, διατέθηκαν άφθονα χρήματα για να θεραπεύονται από τις λοιμώξεις οι τραυματίες πολέμου κι έτσι βρέθηκε τρόπος να παράγεται η πενικιλλίνη μαζικά, φθηνά, για να γίνει η απαρχή των αντιβιοτικών που χρησιμοποιούμε σήμερα.
