Η είδηση για την κατάταξη της πόλης μας ως προς τον κίνδυνο για την υγεία από την ατμοσφαιρική ρύπανση, τραβάει αμέσως την προσοχή λόγω της πολύ κακής θέσης των Ιωαννίνων σε ευρωπαϊκό επίπεδο: 755η στις 761 – μόνο επτά ευρωπαϊκές πόλεις είναι χειρότερα! Δεν δίνει όμως μια συγκεκριμένη και κατανοητή πληροφορία, όπως θα όφειλε. Οι δημόσιοι φορείς οφείλουν να δίνουν σαφείς πληροφορίες -και τα ΜΜΕ να πασχίζουν λίγο, όχι να επαναλαμβάνουν απλώς τίτλους.

Συστηματικές πληροφορίες για την κατάσταση του περιβάλλοντος στα Ιωάννινα, μπορεί να αντλήσει κανείς από τις ετήσιες εκθέσεις του υπουργείου Περιβάλλοντος. Από το 2009 το υπουργείο δίνει κάθε χρόνο στη δημοσιότητα έκθεση για όλο τον ελλαδικό χώρο, με βάση μετρήσεις από εγκατεστημένους σταθμούς μέτρησης ατμοσφαιρικών ρύπων. Πόσο καλά συντηρείται το δίκτυο και πόσο «καλλωπίζονται» τα συμπεράσματα της εκάστοτε έκθεσης, δεν το γνωρίζω. Τους αριθμούς τους διαβάζω. Ως προς τα συμπεράσματα, ενστικτωδώς εμπιστεύομαι περισσότερο τους ανεξάρτητους και ευρωπαϊκούς θεσμούς. Γνωρίζω ότι στην Ελλάδα είναι πιθανό το περιεχόμενο μιας τέτοιας έκθεσης να υπόκειται σε εξω-επιστημονική παρέμβαση.

Περιβαλλοντικά υπάρχουν δυο Ευρώπες

Πάντως από την έκθεση του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος (ΕΟΠ) συνάγονται ορισμένα σημαντικά συμπεράσματα. Ας ξεκινήσουμε από τον χάρτη του ΕΟΠ (βλ. φωτογραφία του παρόντος άρθρου). Εκεί, απεικονίζεται με διαφορετικό κάθε φορά χρώμα η ποιότητα του αέρα σε εκατοντάδες ευρωπαϊκές πόλεις (συμβολίζονται με τρίγωνα). Όπου το χρώμα τους είναι κιτρινο-κοκκινο-πορτοκαλί η ποιότητα του ατμοσφαιρικού αέρα είναι από κακή ως μη ικανοποιητική. Και όπου είναι θαλασσί-μπλε, καλή.

Από το χάρτη γίνεται αμέσως φανερό ότι περιβαλλοντικά υπάρχουν δύο Ευρώπες, που χωρίζονται από μια ευθεία γραμμή από τα νοτιοδυτικά στα βορειοανατολικά. Η Ευρώπη του πρώην ανατολικού μπλοκ και του φτωχού συγκριτικά νότου (κυρίως Ελλάδα, Ιταλία, και μερικώς η Ισπανία) με πολύ κακές επιδόσεις στον ατμοσφαιρικό αέρα. Κατάσταση που εξηγείται από τη μακρά παράδοση του πρώην ανατολικού μπλοκ, όπου η βιομηχανική ανάπτυξη αποτελούσε κρίσιμο οικονομικό δείκτη, χωρίς να δίνεται σημασία στις περιβαλλοντικές επιπτώσεις. Και δεύτερον η άλλη Ευρώπη, η λεγόμενη «δυτική». Η καλύτερη κατάσταση εκεί δεν είναι φυσικά «δώρο» της ιδιωτικής οικονομίας στον πολίτη της. Είναι το αποτέλεσμα μακρών αγώνων για την προστασία του περιβάλλοντος όπως αναπτύχθηκαν μετά το 1970, ξεκινώντας από την Αριστερά και το κίνημα κατά της πυρηνικής ενέργειας και της ανάπτυξης βαλλιστικών πυραύλων. Αυτή η μακρά κινητοποίηση βοήθησε τους πολίτες να συνειδητοποιήσουν τη σημασία της προστασίας του περιβάλλοντος και υποχρέωσε τις κυβερνήσεις να εφαρμόσουν αυστηρή περιβαλλοντική νομοθεσία.

Απολύτως σχετική με την εικόνα του χάρτη είναι η ανάλογη εικόνα για το προσδόκιμο ζωής, που στις χώρες του πρ. ανατολικού μπλοκ είναι το χαμηλότερο στην Ευρώπη (76-79 έτη) ενώ στη δυτική και νότιο Ευρώπη είναι σημαντικά υψηλότερο (81-84 έτη). Έχουμε δηλαδή και πάλι δύο Ευρώπες, ωστόσο δεν είναι καρμπόν οι εικόνες, αφού ως προς το προσδόκιμο ζωής η κατάσταση βελτιώνεται στο νότο. Προφανώς, πέρα από τη ρύπανση παίζουν ρόλο και άλλοι παράγοντες, όπως η διατροφή, η κληρονομικότητα και άλλοι. Μόνο να υποθέσει μπορεί κανείς πόσο υψηλότερο θα ήταν το προσδόκιμο ζωής στην Ελλάδα, αν εφαρμοζόταν η περιβαλλοντική νομοθεσία και οι πολίτες κινητοποιούνταν πιο δραστήρια για περιβαλλοντικά ζητήματα.

Υστερούμε κοινωνικά σε αυτό, όπως μπορεί να διαπιστώσει κανείς από την κατάσταση στα Ιωάννινα. Όπου για πολλά χρόνια συζητιέται και ξανασυζητιέται χωρίς να γίνεται κάποια αποτελεσματική ενέργεια, η ποιότητα του ατμοσφαιρικού αέρα το χειμώνα. Φαίνεται ότι απουσιάζει η κοινωνική πίεση που θα υποχρέωνε τους υπεύθυνους φορείς σε δράση.

Ποιος είναι ο κύριος ένοχος στην ατμόσφαιρα

Αναζητώντας τον κύριο περιβαλλοντικό ένοχο, δεν ξεκινάμε από αυτό που οι περισσότεροι υποπτεύονται, τις τοξικές χημικές ενώσεις που διαχέονται στην ατμόσφαιρα από την ανθρώπινη δραστηριότητα και τις εισπνέουμε. Αυτές από μόνες τους είναι επιβλαβείς, αλλά για να πετύχουν το «στόχο» τους, χρειάζονται βοήθεια. Χρειάζονται ένα φορέα που θα κάνει την εισπνοή τους πιο «αποτελεσματική» και βλαβερή. Υπάρχει γύρω μας ο φορέας -και είναι μικρός σε μέγεθος, μεγάλος σε συνεισφορά.

Ας το εξηγήσουμε σε μια παράγραφο: Τους χημικούς ρύπους θα τους εισπνεύσουμε και θα τους εκπνεύσουμε γρήγορα, χωρίς λόγω της αέριας φύση τους να αλληλεπιδράσουν εύκολα με τον πνεύμονα. Έχοντας όμως προσκολληθεί στα πολύ μικρά στερεά σωματίδια της ατμόσφαιρας, τότε κάνουν ζημιά. Τα σωματίδια αυτά εισέρχονται στον πνεύμονα με την αναπνοή, φτάνουν στις κυψελίδες (τους πιο μικρούς σάκους αέρα του πνεύμονα) και επικάθονται εκεί μόνιμα («σφηνώνουν»). Έτσι, οι προσκολλημένες πάνω τους τοξικές χημικές ουσίες έχουν πλέον το χρόνο να αλληλεπιδράσουν με τα κύτταρα του πνεύμονα, να περάσουν στο αίμα, να φτάσουν σε όλα τα όργανα και να ξεκινήσουν κακοήθειες στον πνεύμονα και παντού.

Να λοιπόν γιατί τα πολύ μικρά σωματίδια με διάμετρο ως 2,5 μικρόμετρα (μm) είναι ο μεγάλος ένοχος και το πρώτο πράγμα που μετράμε όταν αξιολογούμε την ατμοσφαιρική ρύπανση. Τα λίγο πιο μεγάλα (με διάμετρο περίπου 10μm) δεν χωράνε στις κυψελίδες, προκαλούν μεν τοπικούς ερεθισμούς και άσθμα αλλά εξέρχονται από τον πνεύμονα με την εκπνοή.

Τα μικρά και επικίνδυνα σωματίδια (τα 2,5μm) είναι αόρατα χωρίς μικροσκόπιο. Είναι μικρότερα από ένα ερυθρό αιμοσφαίριο ή ένα βακτήριο. Για αυτό χωράνε στις κυψελίδες του πνεύμονα.

Μένει να πούμε πώς παράγονται. Στις πόλεις, κυρίως από την καύση και δευτερευόντως από την τριβή. Έτσι, στα Ιωάννινα διαχέονται στην ατμόσφαιρα από την εξάτμιση των οχημάτων, την καμινάδα της κεντρικής θέρμανσης και το τζάκι μέχρι και την απλή κίνηση των οχημάτων (εξαιτίας της τριβής του λάστιχου στο οδόστρωμα). Ακόμα και οι εργασίες σε μια οικοδομή θα δημιουργήσουν σωματίδια 2,5μm, μια πυρκαγιά σε δάσος το ίδιο, μέχρι και η ίδια η φύση θα τα φέρει από μακριά με τον άνεμο. Δεν συμβάλλουν στον ίδιο βαθμό οι παραπάνω διαδικασίες, οι καύσεις να είναι ο κύριος τρόπος παραγωγής. Σε ένα κλειστό χώρο παράγονται σε μεγάλη ποσότητα από το κάπνισμα -αντιλαμβάνεται κανείς πόσο καλύτερες είναι οι συνθήκες τα τελευταία χρόνια, όπου το κάπνισμα «εντός» έχει περιοριστεί. Και πόσο αναγκαίο είναι να μην εκτιθέμεθα (όλοι αλλά κυρίως τα παιδιά) σε καπνό τσιγάρου στο σπίτι ή έξω, έχοντας ήδη υποστεί την υπόλοιπη επιβάρυνση της καθημερινότητας. Γιατί όλα δρουν αθροιστικά.

Τι λένε οι μετρήσεις για τα Ιωάννινα

Στα Ιωάννινα το υπουργείο Περιβάλλοντος λειτουργεί ένα σημείο συλλογής και καταγραφής ρύπων. Θα ήταν για πολλούς λόγους καλύτερο να υπήρχαν δύο, αλλά για τις ανάγκες του παρόντος άρθρου αξιοποιούμε το διαθέσιμο. Με αυτό έχει καταμετρηθεί η ποσότητα των ένοχων σωματιδίων 2,5μm την τελευταία επταετία (από το 2019 ως το 2025). Οι αριθμοί που θα διαβάσετε είναι σε μικρογραμμάρια (μgr) σωματιδίων ανά κυβικό μέτρο ατμοσφαιρικού αέρα και αφορούν μέσο όρο όλου του έτους.

2019: 20 μgr/m3
2020: 25
2021: 20
2022: 22
2023: 28
2024: 24
2025: 25

Το κρίσιμο βέβαια τώρα είναι η ερμηνεία και η αξιολόγηση αυτών των αριθμών.

Σε αυτό το σημείο, το πρώτο ερώτημα κάθε αναγνώστριας/αναγνώστη, θα είναι: «υπάρχει όριο; το ξεπερνάμε;». Απάντηση: υπάρχει βέβαια, αλλά πριν οτιδήποτε άλλο προηγείται μια συζήτηση για τη φιλοσοφία των «ορίων».

Η ίδια η έννοια του ορίου είναι αποτέλεσμα πίεσης των επιστημόνων και των πολιτών, αλλά ο αριθμός κάθε φορά ποικίλει τόσο πολύ, που αποδεικνύεται ότι όπου «περνάει» του κράτους, το όριο θα είναι πολιτικό παρά επιστημονικό.

Έτσι, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (που βέβαια δεν διοικεί κράτος) έχει θέσει το μέσο ετήσιο όριο στα 5μgr/m3. H Αυστραλία, με ένα από τα κορυφαία προσδόκιμα ζωής στον κόσμο, στα 8μgr/m3, o Καναδάς και οι ΗΠΑ στα 9μgr/m3 (αν και οι ΗΠΑ του Τραμπ προσπάθησαν φέτος να το αυξήσουν στα 12), η βιομηχανική Ιαπωνία στα 15μgr/m3, η Ευρωπαϊκή Ένωση (και η Ελλάδα) στα 25μgr/m3. Και από κει και πέρα, υπάρχουν οι χώρες που μοιάζουν «ανέμελες»: Η Κίνα της παράδοσης του ανατολικού μπλοκ, για την οποία μιλήσαμε στην αρχή του άρθρου, το έχει ανεβάσει στα 35μgr/m3 και η Ινδία της σαρωτικής ρύπανσης στις πόλεις, στα 40μgr/m3. Επομένως, δεκάδες εκατομμύρια Κινέζοι θα ακούν στα κρατικά κανάλια ότι η ρύπανση είναι «κάτω από το όριο», χωρίς να αντιλαμβάνονται ότι είναι πάνω από το όριο όλων των υπολοίπων.

Από τα στοιχεία που παραθέτουμε, διαπιστώνουμε αμέσως ότι τα Ιωάννινα ξεπέρασαν το ελληνικό και ευρωπαϊκό όριο το 2023 και το έφτασαν οριακά τρεις ακόμα χρονιές την τελευταία επταετία (2020, 2024, 2025). Συνεπώς η επιβάρυνση για τους κατοίκους είναι διαρκής -τέσσερις χρονιές στις επτά κακές- κάτι που είναι βέβαιο ότι θα έχει επιπτώσεις για την υγεία τους μακροπρόθεσμα. Το μόνο που σώζει τις κυβερνήσεις, και μάλλον σε αυτό ποντάρουν, είναι ότι οι επιπτώσεις (οι κακοήθειες, οι θρομβώσεις κλπ.) χρειάζονται χρόνια για να αναπτυχθούν. Και όταν έρθουν, δύσκολα θα τις συσχετίσει κανείς με την κατάσταση της ατμόσφαιρας είκοσι χρόνια πριν.

Τι ισχύει στις άλλες ελληνικές πόλεις…

Σύμφωνα με την έκθεση του υπουργείου, τα Ιωάννινα κατακτούν με λύπη μας την «κορυφαία» εθνική επίδοση στη ρύπανση από τον πιο σημαντικό ρύπο, αφού ακόμα και η Αθήνα είχε πέρσι (2025) χαμηλότερες τιμές για τα σωματίδια εν γένει (9-15μgr/m3) ενώ η υπόλοιπη επαρχία εξίσου ή ακόμα χαμηλότερες: τα Γρεβενά και το Ηράκλειο 12μgr/m3, ο Βόλος 15-16μgr/m3, ενώ η Καρδίτσα και η Τρίπολη υψηλές μεν (20-22μgr/m3) αλλά πάντως χαμηλότερες των Ιωαννίνων. Το ίδιο και το 2024 (άρα οι χρονιές είναι δύο) και πιθανότατα όλη την παρελθούσα επταετία (απλώς δεν είχαν γίνει μετρήσεις στις υπόλοιπες πόλεις για να το επιβεβαιώσουμε).

Όμως ακόμα και έτσι, ο μέσος ετήσιος όρος είναι για τα κράτη μια βολική «κατασκευή». Ένας σχετικά χαμηλός μέσος ετήσιος όρος μπορεί να σημαίνει αρκετές μέρες του χρόνου με χαμηλή συγκέντρωση ρύπων και κάποιες με πολύ υψηλή. Οι μέσοι όροι μπορεί να είναι καλοί για να εκφράσουν διάφορες πλευρές της καθημερινότητας, αλλά όχι τους κινδύνους για έναν άνθρωπο, που εκτίθεται στη ρύπανση 365 μέρες το χρόνο.

Για αυτό τα σοβαρά κράτη, πιεσμένα από τους πολίτες τους ή όχι, έχουν θέσει και ημερήσιο όριο, το οποίο φυσικά είναι μεγαλύτερο του μέσου ετήσιου όρου, αλλά πάντως χαμηλό. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας το έχει θέσει στα 15μgr/m3, η Αυστραλία στα 20μgr/m3, ο Καναδάς στα 15-27μgr/m3 ανάλογα με την πολιτεία. Το ημερήσιο όριο έχει μεγάλη σημασία, γιατί είναι η στιγμή που σε εξαναγκάζει να πάρεις «σκληρά» μέτρα, όπως διακοπή της λειτουργίας των βιομηχανιών, της κίνησης οχημάτων κλπ. Γι’ αυτό το αποφεύγουν πολλές χώρες, όπως για την ώρα η Ελλάδα και βέβαια αυτές που χαρακτήρισα παραπάνω «ανέμελες»: η Κίνα το έχει στα 75 και η Ινδία στα 60μgr/m3! Βολικά υψηλό, αλλά πάντως υπαρκτό, αντίθετα από την Ελλάδα που δεν έχει θέσει καν ημερήσιο όριο.

Τι συμβαίνει καθημερινά στα Ιωάννινα;

Η έκθεση του υπουργείου Περιβάλλοντος περιλαμβάνει δύο ακόμα πολύ χρήσιμες παραμέτρους για τα ένοχα σωματίδια των 2,5μm: τις μηνιαίες και τις ημερήσιες τιμές τους.

Έτσι μαθαίνουμε ότι το 2025 η μέση μηνιαία συγκέντρωση των συγκεκριμένων ρύπων ήταν πολύ υψηλή πέντε μήνες:

Τον Ιανουάριο 57 μgr/m3
Τον Φεβρουάριο 34 μgr/m3
Τον Μάρτιο 25 μgr/m3
Τον Νοέμβριο 24 μgr/m3 και τέλος,
Τον Δεκέμβριο 73 μgr/m3

Δηλαδή για μισό έτος (το πεντάμηνο που θερμαίνονται οι κατοικίες και οι χώροι εργασίας) κινηθήκαμε πολύ πάνω και από το ετήσιο ακόμα όριο της Ινδίας και της Κίνας! Τους δε υπόλοιπους επτά μήνες, από Απρίλιο ως Οκτώβριο, κινηθήκαμε χαμηλότερα μεν, αλλά όχι χαμηλότερα από τις λοιπές επαρχιακές πόλεις και την Αθήνα. Αυτή τη δυσμενή για τους κατοίκους των Ιωαννίνων εικόνα κρύβει η απλή αναφορά στον μέσο ετήσιο όρο.

Οι δε ημερήσιες τιμές για το ρύπο είναι ακόμα δυσμενέστερες. Τα Ιωάννινα είναι η μόνη ελληνική πόλη (συμπεριλαμβανομένης της Αθήνας) όπου το 2% των ημερών (~7 μέρες το χρόνο) ξεπέρασαν την εξαιρετικά μεγάλη συγκέντρωση των 110 μgr/m3. Έχει σημασία αυτό: όχι μόνο γιατί πρέπει να γνωρίζουμε την έκταση του φαινομένου. Αλλά και γιατί αυτές τουλάχιστον τις μέρες, ίσως θα έπρεπε οι αρχές με τη συμβουλή των επιστημόνων να έχουν σταματήσει τις παραγωγικές δραστηριότητες, τα σχολεία και την κίνηση των οχημάτων, ως έκτακτο μέτρο. Ας συγκρατήσουμε ότι δεκάδες μέρες το χρόνο τα Ιωάννινα ξεπερνούν το ημερήσιο όριο Κίνας και Ινδίας! (και βέβαια ΗΠΑ, Αυστραλίας, Καναδά).

Επίλογος

Θα ήταν ανεύθυνο με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία να καταλήξει κανείς σε συμπεράσματα για τη μακροχρόνια επίδραση στο προσδόκιμο ζωής των κατοίκων στα Ιωάννινα σε σχέση με την υπόλοιπη Ελλάδα και το ρυθμό διάγνωσης κακοηθειών (καρκίνου) -φυσικά δεν το κάνω. Αλλά από την άλλη θα εύρισκα εξαιρετικά ενδιαφέρον να παρακολουθήσω κάποιον πιο ειδικό από εμένα, να επιχειρηματολογεί για το αντίθετο: ότι δηλαδή η κατάσταση της ατμοσφαιρικής ρύπανσης στα Ιωάννινα «μάλλον δεν θα έχει μακροπρόθεσμα μετρήσιμες επιπτώσεις στην υγεία μας».

Τι θα έκανα ως πολίτης, αν ήμουν σήμερα μόνιμος κάτοικος της αγαπημένης μας πόλης.

α) θα απαιτούσα από τους αρμόδιους φορείς (το δήμο, την περιφέρεια, το κράτος) να ασχοληθούν πιο σοβαρά με το ζήτημα. Βεβαίως δεν έχουν τις ίδιες θεσμικές δυνατότητες και πόρους, αλλά ο καθένας από την πλευρά του κάπως πρέπει να συνεισφέρει. Ως προς το δήμο, αναμένω με ενδιαφέρον το αποτέλεσμα της ευρείας σύσκεψης την οποία συγκαλεί ο δήμαρχος, με τη συμμετοχή επιστημονικών φορέων.

β) θα ζητούσα από το πανεπιστήμιο να πραγματοποιεί μετρήσεις και να δημοσιοποιεί μια μηνιαία αναφορά, κάτι που θα λειτουργούσε ως διαρκής υπενθύμιση και πίεση προς όλους. Για μια πόλη που έχει ένα από τα πιο παλιά και ισχυρά χημικά τμήματα της χώρας, ιατρική σχολή και βιοχημικά τμήματα, βρίσκω προβληματικό να μην υπάρχει συνεχής συνεισφορά στο ζήτημα.

γ) και ιεραρχικά τελευταίο, θα έκανα από την πλευρά μου το λίγο που μπορώ. Όχι καύση ακατάλληλων ξύλων στο τζάκι, μακριά από τσιγάρο σε κλειστό χώρο και σίγουρα όχι έκθεση μικρών παιδιών σε καπνό στο σπίτι ή οπουδήποτε. Ούτε λεπτό.

Υστερόγραφο: οι ετήσιες εκθέσεις του υπουργείου Περιβάλλοντος καταγράφουν και άλλους σημαντικούς ρύπους. Αναφορά και σε αυτούς όμως, θα ξεπερνούσε το χώρο ενός απλού άρθρου σε εφημερίδα.