Συναντώ συχνά τους όρους «αυτονομία» και «ανεξαρτησία» και δεν είμαι βέβαιος τι ακριβώς σημαίνουν. Στη Wikipedia βρήκα ότι αυτονομία είναι η κατάσταση αυτοδιάθεσης του ατόμου. Με πολιτική έννοια αναφέρεται στην αυτοδιάθεση ενός λαού. Αλλά το ίδιο περίπου γράφει και για την ανεξαρτησία. Θα κάνω κάποιες σκέψεις με βάση την ετυμολογία των λέξεων. Σαφώς τα συμπεράσματά μου δεν πρέπει να υιοθετηθούν σαν θέσφατα. Π.χ. δεν μπορούν από μόνες τους οι λέξεις να μας πουν, αν ήμαστε σκλαβωμένοι, τι θα προτιμούσαμε, αυτονομία ή ανεξαρτησία.
Πρώτο συνθετικό λοιπόν της αυτονομίας είναι το «αυτο», της ανεξαρτησίας το στερητικό «αν». Η εξάρτηση σημαίνει ότι η ύπαρξή μου, ή έστω η βούλησή μου, καθορίζεται από κάποιον άλλο. Αν δεν υπακούσω, αυτό θα έχει βαριές συνέπειες, ίσως υπαρξιακές για μένα, δηλαδή για το αισθητό κυρίως Εγώ μου, την υλική ύπαρξη μου. Αν κάποιος μου στερήσει τον αέρα, το νερό, την τροφή, εγώ θα πεθάνω. Η εξάρτηση είναι το αντίστροφο του στηρίγματος. Όσο ισχυρότερο το στήριγμα, τόσο μικρότερη η εξάρτηση. Δύο εξαρτήσεις στη σειρά αυξάνουν την συνισταμένη εξάρτηση, οποιαδήποτε και από τις δύο και αν κοπεί, εγώ πέφτω στο κενό. Αντίθετα, δύο παράλληλες εξαρτήσεις μειώνουν την εξάρτησή μου, καθώς αυξάνονται τα στηρίγματά μου. Αν κοπεί η μία εξάρτηση, δεν πέφτω, διότι μένει το άλλο στήριγμά μου. Υπερβολικές παράλληλες εξαρτήσεις όμως σημαίνουν ότι μπορούν σχετικά εύκολα να παρακάμπτονται νόμιμα οι νόμοι. Μαθηματικό πρόβλημα είναι να βρεθεί πόση εξάρτηση παράλληλα και στη σειρά είναι η άριστη.
Είναι λοιπόν η ανεξαρτησία συνώνυμη με την ελευθερία; Ετυμολογικά πάντοτε, με την ανεξαρτησία δεν αναγκάζομαι να φέρομαι όπως θέλουν οι άλλοι. Με την αυτονομία συμπεριφέρομαι όπως θέλω εγώ. Με την Καντιανή ηθική ελεύθερος είμαι όταν οι πράξεις μου δεν υπαγορεύονται ούτε από τους άλλους ούτε και από τις επιθυμίες μου, αλλά από αντικειμενικές ηθικές επιταγές που πηγάζουν από μέσα μου. Τελικά σημαίνει πως συμπεριφέρομαι σύμφωνα με σκοπούς που εγώ μόνος μου έχω σχηματίσει. Μόνο αν στο νοητό Εγώ μου έχω σχηματίσει ικανοποιητικά σαφή σκοπό μπορώ να αντισταθώ στα θέλω των άλλων και να είμαι, επομένως ελεύθερος. Όμως υπάρχει περιορισμός. Ο σκοπός μου δεν μπορεί να εμποδίζει τους άλλους να έχουν και επιδιώκουν το δικό τους σκοπό. Πρέπει να το πάρουμε απόφαση. Πάντοτε είμαστε εξαρτημένοι από νόμους, φυσικούς και κοινωνικούς. Μόνο το νοητό Εγώ μας, πριν εξωτερικευθεί, δεν έχει περιορισμούς.
Σε πολιτικό επίπεδο τα πράγματα είναι ακόμη πιο ασαφή. Κοινωνίες αυτόνομες μπορούν να αποφασίζουν μόνες τους τους νόμους που τις διέπουν. Η ιδέα έχει αδυναμίες. Οι νόμοι που διέπουν μια πολιτεία είναι η βούληση των αρχόντων της. Αλλά ποιοι είναι οι άρχοντες; Είναι ένας (βασιλιάς, δικτάτορας, αυτοκράτορας κλπ); Μήπως είναι λίγοι εκλεκτοί, εκλεγμένοι μεταξύ προεπιλεγμένων στη βάση της καταγωγής, της φυλής, του φύλου, της θρησκείας τους, προπάντων κάποιων οικονομικών παραγόντων, όπως στις σύγχρονες ρεπούμπλικες; Ή μήπως το σύνολο των πολιτών, με δημοψηφίσματα (εκκλησία του δήμου) ή με εκπροσώπους του συνόλου επιλεγμένους με κλήρο (αρχαία βουλή); Μόνο στην τελευταία περίπτωση οι νόμοι απηχούν τη βούληση των πολιτών. Άλλη αδυναμία αφορά το βαθμό της ανεξαρτησίας από άλλες κοινωνίες. Μπορεί μια «αυτόνομη» πολιτεία να αποφασίζει τους φόρους της; Μπορεί ένα ελάχιστο μισθών; Και μια δική της εξωτερική πολιτική, με ποιους να συμμαχεί; Και να έχει δική της άμυνα;
Πόσο αυτόνομοι και ανεξάρτητοι είμαστε; Είμαστε μέλη διεθνών οργανισμών, του ΟΗΕ, του ΝΑΤΟ, της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ). Οι νόμοι της ΕΕ είναι πάνω από το Σύνταγμά μας. Μια δικαστική απόφαση, ακόμη και τριτοβάθμια ακυρώνεται με μια αντίθετη απόφαση Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου. Αν δεν εφαρμόσουμε την Ευρωπαϊκή απόφαση, επιβάλλονται προαποφασισμένες δυσβάστακτες κυρώσεις. Κάτι ανάλογο ισχύει για το ΝΑΤΟ και, πολύ περισσότερο, για τον ΟΗΕ. Σ΄ αυτούς τους οργανισμούς βέβαια συμμετέχομε στη λήψη αποφάσεων. Για κάποιες από αυτές μάλιστα, για συγκεκριμένες αποφάσεις στο ΝΑΤΟ και στην ΕΕ, έχομε δικαίωμα αρνησικυρίας (βέτο). Μπορούμε να το ασκήσουμε, ή απλώς να απόσχουμε και να δυσκολέψουμε τη δημιουργία απαρτίας. Για την παρουσία ξένων στρατιωτικών βάσεων όμως έχομε συμφωνήσει να είναι παρούσες στον τόπο μας ενώ τα ξένα κράτη αποφασίζουν τι θα κάνουν αυτές. Δεν ξέρω πόσο μας έχουν ρωτήσει. Τώρα η ανεξαρτησία μας τίθεται σοβαρά σε αμφισβήτηση.
Η συμμετοχή μας σε μεγάλους οργανισμούς είναι πια απαραίτητη. Αντικειμενικές συνθήκες όπως κυρίως η διαρκώς αθροιζόμενη επιστημονική γνώση, το επιβάλλουν. Μέσα σε κλάσμα δευτερολέπτου, με ταχύτητα φωτός, μπορούν να γίνονται ασύλληπτες οικονομικές μεταβολές ανάμεσα σε όλο τον κόσμο. Και με υπερηχητική ταχύτητα γίνονται αμυντικές μεταβολές, καθώς κυκλοφορούν γύρω μας σαν δορυφόροι πυρηνικά όπλα.
Ας δούμε όμως και τι λέει η τεχνητή νοημοσύνη:
«Η αυτονομία και η ανεξαρτησία είναι παρόμοιες έννοιες, αλλά δεν σημαίνουν ακριβώς το ίδιο. Η βασική διαφορά είναι στο πώς ασκείται η ελευθερία.
- Αυτονομία
Σημαίνει ότι έχεις την ικανότητα να αποφασίζεις και να καθορίζεις ο ίδιος τους κανόνες σου.
Υπάρχει συχνά μέσα σε ένα σύστημα ή πλαίσιο, αλλά έχεις ελευθερία να διαχειρίζεσαι τα δικά σου ζητήματα.
Παράδειγμα: Μια περιοχή μπορεί να έχει αυτονομία μέσα σε ένα κράτος (έχει δική της διοίκηση, αλλά παραμένει μέρος του κράτους).
- Ανεξαρτησία
Σημαίνει ότι δεν εξαρτάσαι από κανέναν άλλον.
Δεν υπάρχει ανώτερη αρχή που να σε περιορίζει.
Παράδειγμα: Ένα κράτος είναι ανεξάρτητο όταν δεν ανήκει σε άλλο κράτος.
Απλά:
Αυτονομία = ελευθερία αποφάσεων μέσα σε ένα σύστημα.
Ανεξαρτησία = πλήρης αποδέσμευση από άλλους.
Μπορεί κάποιος να είναι αυτόνομος αλλά όχι ανεξάρτητος (έχει ελευθερία κινήσεων αλλά ανήκει σε κάτι μεγαλύτερο)».
Κάπως ξεκαθαρίζονται τα πράγματα (χρήσιμη είναι η τεχνητή νοημοσύνη). Πάντως όχι εντελώς. Αυτό που κατάλαβα είναι τούτο. Ένας οργανισμός, π.χ. η βουλή ή ένα συμβούλιο, έχει αυτονομία, αλλά όχι ανεξαρτησία. Μπορεί να αποφασίζει κανόνες με τους οποίους λειτουργεί, αλλά πάντα στο πλαίσιο των νόμων, που μπορεί να είναι οι κανόνες του Συντάγματος. Και ένα κράτος μπορεί να καθορίζει τους νόμους του όσο δεν αντιβαίνουν στους κανόνες μιας μεγαλύτερης ενότητας στην οποίαν ανήκει. Κανένα κράτος δεν είναι πια σήμερα εντελώς ανεξάρτητο, αφού όλα ανήκουν σε μια ομάδα κρατών. Αυτό το τελευταίο φαίνεται να αμφισβητεί η σημερινή Αμερική, που ενεργεί συχνά ανεξάρτητα από το διεθνές δίκαιο, ακόμη και ανεξάρτητα από το δικό της σύνταγμα, όταν κάνει πόλεμο χωρίς την έγκριση του κογκρέσου. Απλώς λέει ότι αυτό που κάνει δεν είναι πόλεμος, αλλά μια επιχείρηση.
