Λίγο πριν ξεκινήσει η καθιερωμένη πρόβα της Χορωδίας του Τμήματος Μουσικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, σε μία από τις αίθουσες του Πολιτιστικού Συλλόγου Άρτας «Ο Μακρυγιάννης», όπου πραγματοποιούνται οι πρόβες, είχαμε τη χαρά να συναντήσουμε τον μαέστρο της Χορωδίας και καθηγητή του Τμήματός μας, κ. Αντώνη Βερβέρη.
Με αφορμή την επερχόμενη συναυλία, μας μίλησε για τη δύναμη της μουσικής και το πώς, μέσα από τις μελωδίες και τους κοινούς στόχους, μπορούμε να αγγίξουμε την εσωτερική γαλήνη· μια κατάσταση που, όπως τόνισε, μπορεί να αποτελέσει θεμέλιο για την παγκόσμια ειρήνη.
Τι σας ώθησε να ασχοληθείτε με τη διεύθυνση χορωδίας;
Αρχικά συμμετείχα σε διάφορες χορωδίες από μικρή ηλικία. Στη Μυτιλήνη, όπου μεγάλωσα, ήμουν μέλος της Νεανικής Χορωδίας Δήμου Μυτιλήνης, ενώ συνόδευα στο πιάνο τη χορωδία του Μουσικού Γυμνασίου Μυτιλήνης του οποίου ήμουν μαθητής. Ξεκινώντας τις σπουδές μου στο Πανεπιστήμιο, στο Τμήμα Μουσικών Σπουδών του ΑΠΘ, ήξερα ήδη ότι θέλω να ασχοληθώ με τη χορωδιακή μουσική. Έτσι, ως φοιτητής στη Θεσσαλονίκη, υπήρξα μέλος κάποιων μεγάλων χορωδιακών συνόλων της πόλης. Ολοκληρώνοντας τις σπουδές μου εκεί, αποφάσισα να συνεχίσω με μεταπτυχιακές σπουδές στη Χορωδιακή Εκπαίδευση και τη Διεύθυνση Χορωδίας.
Το χορωδιακό τραγούδι ήταν κάτι που με το οποίο ήθελα πάντα να ασχοληθώ. Με γοήτευε το γεγονός ότι στη χορωδιακή μουσική, πολλοί άνθρωποι τραγουδούν μαζί ως μία ομάδα όπου η φωνή του ενός πρέπει να ταιριάξει με τη φωνή του άλλου. Μου άρεσε πάρα πολύ αυτό το ομαδικό στοιχείο που αναδεικνύει η χορωδιακή μουσική. Καθώς η χορωδιακή μουσική ήταν πάντα μέρος της ζωής μου, θα έλεγα ότι, κάποια στιγμή, από χορωδός έγινα απλά μαέστρος χορωδίας.
Ποια θεωρείτε τη μεγαλύτερη πρόκληση στη δουλειά ενός μαέστρου χορωδίας;
Το να διευθύνεις, μία χορωδία, έχει κάποιες δυσκολίες, που δεν συναντά για παράδειγμα ένας μαέστρος ορχήστρας. Πρώτα από όλα, έχεις να κάνεις με ερασιτέχνες, οι οποίοι πιθανώς να μην ξέρουν ούτε μουσική, ούτε πώς τραγουδάνε. Οπότε, είναι δική μας υποχρέωση να τους εκπαιδεύσουμε. Για να το καταλάβετε καλύτερα, σε μία ορχήστρα δεν θα χρειαστεί ποτέ να διδάξουμε σε έναν βιολιστή πώς να παίζει βιολί. Παίζει ήδη. Στη χορωδία όμως πρέπει εμείς να διδάξουμε στους χορωδούς πώς να τραγουδάνε, πώς να διαβάζουν, γενικά όλα όσα πρέπει να κάνει ένας μουσικός. Έτσι, ο διευθυντής μιας χορωδίας, εκτός από μαέστρος, θα πρέπει σίγουρα να έχει και παιδαγωγικές δεξιότητες.
Μία άλλη πρόκληση είναι ότι έχεις να κάνεις με πολλούς διαφορετικούς ανθρώπους, διαφορετικές προσωπικότητες. Όποτε κάποιες φορές πρέπει να κάνεις και λίγο τον ψυχολόγο, τον πυροσβέστη όταν υπάρχουν προβλήματα στις σχέσεις των χορωδών κ.ά. Όλα αυτά αποτελούν μέρος της δουλειάς μας, και ας μην έχουν να κάνουν με τη μουσική την ίδια.
Ποιο ήταν το κίνητρο για να δημιουργήσετε τη Χορωδία του Τμήματος Μουσικών Σπουδών Πανεπιστημίου Ιωαννίνων;
Ήταν κάτι που έλειπε από το Τμήμα μας, καθώς, κατά το παρελθόν, δεν υπήρχε κάποιο σύνολο που να ασχολείται με πολυφωνική χορωδιακή μουσική, και επειδή είναι και το αντικείμενό μου, ήθελα πάρα πολύ να καλύψουμε αυτό το κενό. Θα πρέπει να αναφέρουμε ότι πρόκειται για μία ομάδα η οποία λειτουργεί εκτός ωραρίου και για τους φοιτητές αλλά και για μένα. Βρισκόμαστε τις Κυριακές, εκτός Πανεπιστημίου, καθώς επιθυμία μου από την αρχή ήταν να έχει εθελοντικό χαρακτήρα. Δηλαδή, οι φοιτητές και οι φοιτήτριες που έρχονται να τραγουδήσουν, να έρχονται επειδή τους αρέσει το χορωδιακό τραγούδι, και όχι να το βλέπουν σαν ένα μάθημα που το παρακολουθούν από υποχρέωση.
Ποιες στιγμές θα ξεχωρίζατε από την πορεία της χορωδίας μέχρι σήμερα;
Αυτά τα χρόνια που λειτουργούμε ως χορωδία, έχουμε κάνει ορισμένες πολύ όμορφες και αρκετά υψηλού επιπέδου συναυλίες. Παρ’ όλα αυτά, θα ξεχωρίσω δύο που θεωρώ ότι κατά κάποιο τρόπο συνεισέφεραν στη διαμόρφωση της ταυτότητας αυτού του συνόλου. Η μία είναι η εκδήλωση που έγινε το 2022 με αφορμή τις εκδηλώσεις μνήμης για την εβραϊκή κοινότητα της Άρτας, όπου τραγουδήσαμε χορωδιακή μουσική που γράφτηκε σε στρατόπεδα συγκέντρωσης κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Η άλλη εκδήλωση πραγματοποιήθηκε πέρυσι τον Ιούνιο στο Δίστομο, με αφορμή τα 80 χρόνια από τη σφαγή του Διστόμου. Νομίζω ότι αυτές οι δύο εκδηλώσεις συγκίνησαν ιδιαίτερα τους φοιτητές και τις φοιτήτριες, οι οποίοι μετά από αυτές τις έντονες εμπειρίες, άρχισαν να βλέπουν περισσότερο συναισθηματικά τη μουσική που τραγουδούν.
Πώς επιλέξατε τα έργα, που θα παρουσιάσετε στην επερχόμενη εμφάνισή σας με τη χορωδία του Τμήματος στις 5 Μαΐου στα Ιωάννινα;
Ο γενικότερος τίτλος αυτής της συναυλίας είναι «Από το σκοτάδι στο φως: Τραγούδια για εσωτερική γαλήνη και ειρήνη στον κόσμο». Όπως ενδεχομένως καταλαβαίνετε και από τον τίτλο, σε αυτό το πρότζεκτ εστιάζουμε σε χορωδιακό ρεπερτόριο με έναν περισσότερο πνευματικό χαρακτήρα. Έτσι, θα παρουσιαστούν θρησκευτικά έργα, αλλά και κομμάτια βασισμένα σε αρχαία σανσκριτικά κείμενα ή στίχους του Ινδού νομπελίστα Ραμπιντρανάθ Ταγκόρ που παραπέμπουν στην Ανατολική φιλοσοφία.
Μέσω της μουσικής και των στίχων που θα ακουστούν, στόχος είναι να συνεισφέρουμε στην προσπάθεια αναζήτησης εσωτερικής γαλήνης από την πλευρά του κοινού, αλλά και τη δική μας πλευρά, αφού η χορωδιακή μουσική εκτός από τους ακροατές επηρεάζει και τους ίδιους τους χορωδούς. Επιπλέον, καθώς η εσωτερική γαλήνη συνδέεται άμεσα με την παγκόσμια ειρήνη, θα ακουστούν κομμάτια σχετικά με διάφορα βίαια γεγονότα, όπως για παράδειγμα το Ολοκαύτωμα, που ταράζουν την εσωτερική αλλά και παγκόσμια γαλήνη. Αυτά είναι τα δύο στοιχεία που αναδεικνύει η συναυλία μας, καταλήγοντας σε ένα αισιόδοξο μήνυμα, αφού στο τέλος περνάμε «από το σκοτάδι στο φως». Αυτό είναι και το ζητούμενο: Όλοι μαζί, μέσω αυτής της συναυλίας, να αναζητήσουμε το φως που τόσο έχουμε ανάγκη.
Όπως είπαμε και πιο πριν, υπάρχει μία συγκεκριμένη θεματική που ακολουθούν τα κομμάτια. Τα περισσότερα από αυτά είναι κομμάτια που η χορωδία μας έχει τραγουδήσει ήδη κατά το παρελθόν και τα μέλη της χορωδίας δείχνουν να αγαπάνε ιδιαίτερα. Έτσι, αποφασίσαμε να τα συνδέσουμε θεματικά με αυτό τον τρόπο, ενώ έχουμε προσθέσει και ορισμένα κομμάτια που θα ακουστούν για πρώτη φορά από εμάς. Θα πρέπει να υπογραμμίσουμε ότι γενικότερη επιθυμία μας είναι η παρουσίαση περισσότερο «συμπεριληπτικών» προγραμμάτων στα οποία περιλαμβάνεται μουσική από διαφορετικά είδη και διαφορετικές εποχές, δίνοντας φωνή σε συνθέτριες και συνθέτες που προέρχονται από συχνά υποεκπροσωπούμενες κοινωνικές ομάδες.
Να αναφέρουμε επίσης ότι στην αρχή της εκδήλωσης θα εμφανιστεί ένα μικρό σύνολο μουσικής δωματίου από φωνές και έγχορδα όργανα, το οποίο θα παρουσιάσει μία λειτουργία του Michael Haydn, υπό τη διεύθυνση του φοιτητή Ανδρέα Χασιώτη. Ουσιαστικά πρόκειται για τη διπλωματική εργασία του Ανδρέα, ο οποίος έχει προετοιμάσει αυτό το σύνολο και έχει επιμεληθεί μουσικολογικά και ενορχηστρωτικά αυτό που θα ακουστεί.
Πιστεύετε ότι το κοινό ανταποκρίνεται διαφορετικά σε πιο γνωστά έργα σε σύγκριση με λιγότερο γνωστά;
Καλή ερώτηση αυτή. Όντως, το κοινό πολλές φορές ανταποκρίνεται ίσως πιο θετικά σε κομμάτια που γνωρίζει ήδη, γιατί του είναι πιο οικεία. Αυτό είναι κάτι που δεν πρέπει να αγνοούμε κατά το σχεδιασμό ενός προγράμματος συναυλίας, στο οποίο συμπεριλαμβάνονται πάντα και γνωστά κομμάτια. Παρ’ όλα αυτά, πάντα προσπαθούμε να παρουσιάζουμε και έργα που έχουν ακουστεί ελάχιστες φορές ή και ποτέ μπροστά στο ελληνικό κοινό. Για αυτό άλλωστε δεν λείπουν και κομμάτια που παρουσιάζονται σε πρώτη πανελλήνια εκτέλεση. Αυτό είναι κάτι πολύ σημαντικό για μένα, καθώς επιθυμία μου είναι οι φοιτητές και οι φοιτήτριες που συμμετέχουν στη χορωδία, αλλά και το κοινό φυσικά, να έρχονται σε επαφή με χορωδιακή μουσική που πιθανώς να μην έχουν ξανακούσει.
Ποιες οι μελλοντικές φιλοδοξίες για την Χορωδία του Τμήματος και πώς θα θέλατε να δείτε την ομάδα να εξελίσσεται;
Η χορωδία ήδη έχει κάνει πολλά μεγάλα βήματα από την ίδρυση της, αλλά προφανώς έχει ακόμα πολύ δρόμο να διανύσει. Ο στόχος όλων μας είναι να τη δούμε να προοδεύει όλο και περισσότερο μουσικά. Ένας άλλος σημαντικός στόχος για μένα είναι, μέσω αυτού του συνόλου, να φέρνουμε την κοινότητα της πόλης της Άρτας, αλλά και της ευρύτερης περιοχής, κοντά στη χορωδιακή μουσική, αλλά και το ανάποδο: να έρθουν οι φοιτητές και οι φοιτήτριες μας κοντά στην κοινότητα, δηλαδή την τοπική κοινωνία της πόλης μας.
Η Χορωδία Τμήματος Μουσικών Σπουδών Πανεπιστημίου Ιωαννίνων
Η Χορωδία του Τμήματος Μουσικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, ξεκίνησε τη λειτουργία της κατά το ακαδημαϊκό έτος 2021-2022 με στόχο την ανάπτυξη του χορωδιακού τραγουδιού εντός και εκτός της πανεπιστημιακής κοινότητας, προσφέροντας ευκαιρίες καλλιτεχνικής έκφρασης και επικοινωνίας στους φοιτητές και τις φοιτήτριες. Το ρεπερτόριό της περιλαμβάνει μουσική από διαφορετικές ιστορικές περιόδους, δίνοντας έμφαση στην εκτέλεση έργων συνθετριών και συνθετών προερχόμενων από υποεκπροσωπούμενες ομάδες, υποστηρίζοντας έτσι τον συμπεριληπτικό χαρακτήρα του χορωδιακού τραγουδιού. Στα δύο χρόνια λειτουργίας της, έχει δώσει συναυλίες, στην Άρτα, την Πρέβεζα και τα Ιωάννινα, ενώ τον Δεκέμβριο του 2022 εμφανίστηκε στο Fasano της Ιταλίας συμπράττοντας με τη Συμφωνική Ορχήστρα και την Ορχήστρα Νυκτών Οργάνων του Τμήματος Μουσικών Σπουδών. Τον Απρίλιο του 2024 η Χορωδία εμφανίσθηκε στο Μέγαρο Μουσικής Θεσσαλονίκης, ενώ τον Ιούνιο της ίδιας χρόνια δέχθηκε την τιμητική πρόσκληση να συμμετάσχει στις εκδηλώσεις μνήμης για τα 80 χρόνια από τη σφαγή στο Δίστομο. Τη χορωδία διευθύνει ο Αντώνης Βερβέρης.
Ο Αντώνης Βερβέρης
Ο Αντώνης Βερβέρης γεννήθηκε στην Αθήνα και μεγάλωσε στη Μυτιλήνη. Σπούδασε Μουσικολογία και Μουσική Παιδαγωγική στο ΑΠΘ, και Κοινωνιολογία στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου. Είναι κάτοχος μεταπτυχιακών διπλωμάτων στη Χορωδιακή Εκπαίδευση και τη Διεύθυνση Χορωδίας από το Roehampton University του Λονδίνου και το Lynchburg College των ΗΠΑ αντίστοιχα, και διδάκτορας Μουσικής Παιδαγωγικής στο Τμήμα Μουσικών Σπουδών ΑΠΘ. Την περίοδο 2009-2018 εργάσθηκε στα Μουσικά Σχολεία Χίου και Μυτιλήνης, ενώ το 2015 συμμετείχε στη συγγραφή του Οδηγού Εκπαιδευτικού για το μάθημα «Χορωδία» των Μουσικών Σχολείων. Άρθρα του έχουν δημοσιευθεί σε ελληνικά και ξένα επιστημονικά περιοδικά, και από το 2023 συμμετέχει στη συντακτική επιτροπή του International Journal of Research in Choral Singing της Αμερικανικής Ένωσης Διευθυντών Χορωδίας (ACDA). Πέρα από το συγγραφικό του έργο, διευθύνει διάφορες χορωδίες με τις οποίες έχει εμφανισθεί σε Ελλάδα και εξωτερικό, και διδάσκει ως μέλος ΕΔΙΠ στο Τμήμα Μουσικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων με γνωστικό αντικείμενο «Μουσική Παιδαγωγική – Χορωδιακή Εκπαίδευση».
Πρόγραμμα συναυλίας
«Από το σκοτάδι στο φως»
Τραγούδια για εσωτερική γαλήνη και ειρήνη στον κόσμο
5 Μαΐου 2025, ώρα 19:30
Συνεδριακό Κέντρο “Κάρολος Παπούλιας” Ιωάννινα
Σύνολο “Cantus Serenus”
Μ. Haydn (1737-1806) – Λειτουργία “Missa tempore Quadrigesimae”
- Kyrie (Un poco Allegretto)
- Credo (Vivace)
Et incarnatus est (Corale. Adagio)
Et resurrexit (Allegro)
III. Sanctus (Andante)
- Benedictus (Andante)
- Agnus Dei (Adagio)
Χορωδία Τμήματος Μουσικών Σπουδών Πανεπιστημίου Ιωαννίνων
– G. Caccini (1545-1618)/ V. Vavilov (1925-1973) – Ave Maria
– A. Vivaldi (1678-1741) – Gloria in excelsis Deo
– A. Vivaldi (1678-1741) – Et in terra pax hominibus
– M. Miller (γεν. 1967) – I believe, στίχοι αγνώστου Εβραίου ποιητή
Παρασκευή Πάτρα (σοπράνο)
– J. Williams (γεν. 1932) – Choral selections from Schindler’s List (χορωδιακή επεξεργασία: E. Crocker)
– Θ. Μικρούτσικος (1947-2019) – Federico Garcia Lorca, στίχοι Ν. Καββαδία (χορωδιακή επεξεργασία: Α. Βερβέρης)
Μιχάλης Μοσχονησιώτης (σόλο)
– Μ. Χατζιδάκις (1925-1994) – Νάνι το γαρούφαλλό μου, στίχοι F. G. Lorca, σε ελληνική απόδοση Ν. Γκάτσου (χορωδιακή επεξεργασία: Δ. Καρβούνης)
– J. Brahms (1833-1897) – Die Mainacht (χορωδιακή επεξεργασία: A. Frackenpohl)
– F. Feliciano (1941-2014) – Silence my soul, στίχοι R. Tagore (1861-1941)
Βιργινία Δελήβεη (σοπράνο)
– J. Szymko (γεν. 1957) – Gamaya
– R. Moody – One voice
Συντελεστές
Σύνολο “Cantus Serenus”
Διεύθυνση: Ανδρέας Χασιώτης
Χορωδία
Σοπράνο: Εμμέλεια Τολίκα, Σωτηρία Τσάμη, Ανδριάνα Τζουβέκα, Μαριάννα Μιτσίτσκα
Άλτο: Νέλλη Σταχοσίδου, Ευσταθία Δήμου, Βασιλική Χωρινού
Τενόροι: Νικόλαος Ποταμούσης, Αναστάσης Λεμονής, Κωνσταντίνος Λεμονής
Μπάσοι: Νικόλαος Αργυρόπουλος, Αργύρης Χαλαμούτης, Παναγιώτης Καλαφάτης
Κουαρτέτο εγχόρδων
Βιολί: Αναστάσιος Λεμονής, Χριστίνα Μπογιάρη
Βιόλα: Μιχαήλ Δαβλάντης
Βιολοντσέλο: Κατερίνα Σεγκούνα-Πλιόγκου
Χορωδία Τμήματος Μουσικών Σπουδών
Διεύθυνση: Αντώνης Βερβέρης
Πιάνο: Νέλλη Σταχοσίδου
Φλάουτο: Στέλλα Γιωτοπούλου
Σαξόφωνο: Ορέστης Καλούδης
Βιολί: Αναστάσης Λεμονής
Παρουσίαση: Ανδριάνα Τζουβέκα
Καλλιτεχνική επιμέλεια συναυλίας: Αντώνης Βερβέρης
Συντονισμός: Κυριάκος Καλαϊτζίδης, Λορέντα Ράμου
Επιμέλεια παραγωγής και επικοινωνίας μέσω του μαθήματος: «Πολιτιστική Διαχείριση και Επικοινωνία», διδάσκουσα: Λορέντα Ράμου
Η συνέντευξη παραχωρήθηκε στο πλαίσιο του μαθήματος «Πολιτιστική Διαχείριση και Επικοινωνία» με καθηγήτρια την κ. Λορέντα Ράμου.
