Ήρθε ο καιρός να ξεχάσουμε τον Καποδίστρια  και να θυμηθούμε τον Καλλικράτη. Βέβαια, ούτε του ενός ούτε του άλλου γνώριζε την ύπαρξη η συντρηπτική πλειοψηφία των νεοελλήνων (ιδίως του δευτέρου)  και ούτε θα την μάθαιναν ποτέ χωρίς τη… συμβολή των Αλέκου  Παπαδόπουλου και  Γιάννη Ραγκούση!
 Αλλά μετά το προλογικό ευφυολόγημα ας μπούμε στην ουσία, πάλι με έναν δεύτερο πρόλογο!
Το σχολικό έτος 1978-79 βρέθηκα υπηρετών σε ένα από τα πλέον ορεινά δημοτικά σχολεία της Πελλοπονήσου, της Δίβρης του Νομού Ηλείας, στα Λάμπεια όρη, όπου κατά τη μυθολογία, στις ελατοσκεπείς πλαγιές τους, ζούσε ο τραγοπόδαρος θεός Πάνας. Σε έναν από τους εφτά μαχαλάδες της, τον οποίο διέσχιζε η «τρόπος του λέγειν» εθνική οδός Πατρών –Τριπόλεως, η γνωστή και ως 111, σώζονταν τα αρχοντικά των Πετραλιάδων, των Στεφανοπουλαίων, των Παναγούληδων των Πολυζωγόπουλων και άλλων σημαντικών πολιτικών  τζακιών του 19ου και 20ου αιώνα. Εκατέρωθεν της οδού υπήρχε ταχυδρομείο, ειρηνοδικείο, αγρονομείο, αστυνομικό τμήμα, πολυδύναμο ιατρείο, Γυμνάσιο, Δημοτικό σχολείο, όλα σε μεγαλόπρεπα οικοδομήματα. Υπήρχε και «αγορά» με καταστήματα όπου τα περισσότερα είχαν από χρόνια κατεβασμένα τα ρολά. Και στη μέση της αγοράς  ένα μεγάλο ξενοδοχείο. Το άρωμα της αρχοντιάς αυτού του κεφαλοχωριού διατηρούνταν ακόμη παρόλο που τα σημάδια της παρακμής του ήταν εμφανέστατα. ΄Όλα όσα προανέφερα υπολειτουργούσαν. Σε όλα ήδη είχε απλωθεί το υφάδι της αράχνης. ΄Εδειχναν όμως ότι κάποτε τούτο το μεγαλοχώρι ήταν το κέντρο της ορεινής Ηλείας. Δεν άργησα να μάθω ότι κάποτε ήταν η έδρα του Δήμου Λαμπείας!! ΄Όπως δεν άργησα να μάθω από τους πάμπολλους υπερήλικες που είχε αυτό το χωριό και με τους οποίους μου άρεσε να κάνω παρέα, ότι η αντίστροφη μέτρηση άρχισε από τότε που καταργήθηκε ο Δήμος τους, το 1912! Να τελειώσω και τον δεύτερο πρόλογο λέγοντας ότι οι κάτοικοι της Δίβρης κατάγονταν από τη Δίβρη της Βορείου Ηπείρου.
Είμαι κι εγώ ένας από αυτούς που πιστεύουν ότι η μεγαλύτερη οπισθοδρόμηση της χώρας μας όσον αφορά τη λειτουργία της ως κράτους, έγινε από τον μεγαλύτερο πολιτικό της σύγχρονης Ελλάδας, τον Ελευθέριο Βενιζέλο. Με το Ν.ΔΝΖ’ (4057)/10.2.1912(Φ.Ε.Κ. Α 58/1912) ο οποίος αντικατέστησε τον αρχικό νόμο για την τοπική αυτοδιοίκηση «Περί συστάσεως των Δήμων» της 27ης Δεκεμβρίου 1833, που δημοσιεύθηκε στις 10 Ιανουαρίου 1834 , δημιουργήθηκαν 6.000 οργανισμοί τοπικής αυτοδιοίκησης, συστάθηκαν δηλαδή «πληθώρα κοινοτήτων, χωρίς ουσιαστικές αρμοδιότητες και οικονομική αυτοδυναμία, αλλά με ασφυκτικούς ελέγχους από την κεντρική εξουσία, ανήμπορων και ανίσχυρων να λειτουργήσουν ουσιαστικά, να δώσουν αποτελεσματικές λύσεις στα προβλήματα, που αντιμετώπιζαν οι τοπικές κοινωνίες, να προσφέρουν ικανοποιητικές υπηρεσίες στους πολίτες, να συμβάλλουν στην ανάπτυξη του τόπου. Η δημιουργία ενός κατακερματισμένου αυτοδιοικητικού τοπίου υπήρξε ισχυρό πλήγμα για την περιφέρεια. Η κεντρική εξουσία εφαρμόζοντας την πολιτική του «διαίρει και βασίλευε» στο χώρο της τοπικής αυτοδιοίκησης, είχε πολλούς, αλλά αδύναμους και εύκολους αντίπαλους. Η πολυδιάσπαση της τοπικής αυτοδιοίκησης σε ένα υπερβολικά μεγάλο αριθμό κοινοτήτων, στην πράξη, δημιούργησε μηχανισμούς διεκπεραίωσης υποθέσεων ρουτίνας και μικροέργων χαμηλής αποδοτηκότητας. Ταυτόχρονα συντηρούσε εξαρτήσεις, οι οποίες εξυπηρετούσαν το τοπικό και κεντρικό πελατειακό πολιτικό σύστημα, και τους πανίσχυρους κομματικούς μηχανισμούς, ενώ διαιώνιζε την παντοδυναμία των κεντρικών εξουσιών..» (Στέφ.Παππά, «Σύσταση και διοικητική εξέλιξη των κοινοτήτων, των Δήμων και του νομού Ιωαννίνων» σελ.22).
Και μετά από 87 ολόκληρα χρόνια μας ήρθε ο «Καποδίστριας». Όμως η πρώτη αυτή σημαντική διοικητική μεταρρύθμιση, ( η άλλη του 1994, με τους αιρετούς Νομάρχες, στην πραγματικότητα δεν ήταν μεταρρύθμιση) δεν συνδυάστηκε με ριζική αλλαγή του διοικητικού συστήματος, και με πόρους για να επιβιώσουν τα νέα διοικητικά σχήματα. Δεν δημιουργήθηκαν δηλαδή δήμοι με οικονομική αυτάρκεια και δυνατότητα άντλησης ίδιων πόρων, βασική προϋπόθεση για να έχει νόημα η λέξη αυτοδιοίκηση. Δεν είχε οργανωμένες υπηρεσίες με επιστημονικό προσωπικό, αν κι εδώ η ευθύνη των δημάρχων είναι μεγάλη γιατί το ειδικό προσωπικό που προσέλαβαν ρουσφετολογικά, το άφησαν να μεταταχθεί σε άλλες υπηρεσίες. Το Ινστιτούτο Τοπικής Αυτοδιοίκησης διαπιστώνει ότι ο «Καποδίστριας» δε χρηματοδοτήθηκε επαρκώς για να λειτουργήσουν οι δήμοι ως ισχυρά διοικητικά κέντρα και μοχλοί αποκέντρωσης του κράτους.
Με το «πρόγραμμα Καλλικράτης», η νέα αρχιτεκτονική της αυτοδιοίκησης και της αποκεντρωμένης διοίκησης αποσκοπεί στην εξοικονόμηση πόρων των φορολογούμενων πολιτών μέσω του περιορισμού του αριθμού των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης και στην εξορθολογισμένη διαχείρηση. Ταυτόχρονα, το σημαντικότερο πλεονέκτημα της νέας αρχιτεκτονικής είναι η αναπτυξιακή της προοπτική. Η συγκρότηση και λειτουργική αυτοδυναμία των νέων οργανισμών τους καθιστά ικανούς να διευκολύνουν, να ενθαρρύνουν και να στηρίζουν την ανάληψη τοπικών πρωτοβουλιών, να καταστούν με λίγα λόγια βασικός συντελεστής της τοπικής ανάπτυξης.
Η αναδιάταξη των επιπέδων της αυτοδιοίκησης, ισχυροί δήμοι-περιφερειακή αυτοδιοίκηση, οδηγεί στη ριζική αλλαγή του κεντρικού κράτους, αναδεικνύοντας τον επιτελικό, συντονιστικό και ελεγκτικό χαρακτήρα του.
Οι φιλόδοξοι στόχοι του εγχειρήματος θα επιτευχθούν εφόσον διευκρινιστεί επαρκώς το πεδίο των αρμοδιοτήτων και των πόρων, αλλά και ο νέος χωροταξικός σχεδιασμός των δήμων  γίνει χωρίς σκοπιμότητες και κομματικές παρεμβάσεις .
Το «Πρόγραμμα Καλλικράτης» στόχο έχει να προσδώσει στη χώρα μια σταθερή και σύγχρονη διοικητική και αυτοδιοικητική δομή μόνιμου χαρακτήρα και να μη χρειαστεί στο μέλλον να γίνουν νέες διορθωτικές παρεμβάσεις. Βασική όμως προϋπόθεση για την επίτευξη του στόχου αυτού είναι ,στο νέο χωροταξικό σχεδιασμό, να ληφθούν υπόψη δυο βασικές παράμετροι. Η πρώτη είναι ότι δεν πρέπει απλά να γίνει μία συγκόλληση όμορων δήμων. Κάποια δημοτικά διαμερίσματα πρέπει να πάνε σε άλλους δήμους.  Και η δεύτερη είναι ότι, εφόσον καταργούνται οι Νομαρχίες, θα πρέπει σε κάποιες περιπτώσεις να υπάρξουν και αλλαγές των σημερινών ορίων. Και αναφέρω δυο χαρακτηριστικές περιπτώσεις, η περιοχή της Μουργκάνας η οποία συνεχώς μετακινούνταν πότε στο νομό Θεσπρωτίας και πότε στο νομό Ιωαννίνων και η πιο κραυγαλέα, των Τζουμέρκων όπου οι τοπικοί φορείς ζητούν επιμόνως να αρθούν τα τεχνητά εμπόδια των νομών. Ακόμη και η περίπτωση της Λάκας Σουλίου θα πρέπει να εξετασθεί διότι ένα μεγάλο τμήμα της βρίσκεται στο νομό Πρέβεζας. Δεν προβλέπεται στο σχέδιο που δόθηκε πρόσφατα για διαβούλευση και προβάλλεται ως δικαιολογία ο νέος εκλογικός νόμος, ότι θα δημιουργηθούν πολλά προβλήματα με δημοτολόγια , ότι σε πολλές περιπτώσεις θα πρέπει να γίνει ο σχεδιασμός από την αρχή, ότι θα ανοίξουν οι ασκοί του Αιόλου κ.λ.π. Μα, όταν το ίδιο το σχέδιο λέει ότι «η νέα αρχιτεκτονική της αυτοδιοίκησης και της αποκεντρωμένης διοίκησης, δεν αφορά τις επόμενες εκλογές, αλλά τις επόμενες γενεές» τότε οι τομές που φιλοδοξεί η κυβέρνηση να κάνει με το «Πρόγραμμα Καλλικράτης» πρέπει να είναι βαθιά ριζοσπαστικές.
Είχα την τύχη προ εικοσαετίας περίπου να βρεθώ στο ίδιο τραπέζι και να συζητάμε ,τότε, για το πώς θα πρέπει να σπάσει το κράτος των Αθηνών, με σημαντικές προσωπικότητες της τοπικής αυτοδιοίκησης που ανήκαν στο χώρο της Αριστεράς. Φωτεινά μυαλά που βλέπανε πολύ μακριά: Παναγιώτης Παπαγιάννης, δήμαρχος Ζωγράφου,  Χρήστος Χατζόπουλος, δήμαρχος Τυχερού ¨Εβρου, Χρήστος Παλαιολόγος, δήμαρχος Λιβαδειάς, Θανάσης Κανταρτζής, δήμαρχος Καρδίτσας, Σπύρος Ιατρού, δήμαρχος τώρα σε κάποιο δήμο της Αττικής, ο Θόδωρος Κατριβάνος, νομάρχης Αθηνών, και αρκετούς άλλους που μου διαφεύγουν αυτή τη στιγμή τα ονόματά τους. Τότε λοιπόν μιλάγαμε, (ή πιο σωστά, μιλάγανε κι εγώ άκουγα!) για αποκεντρωμένο κράτος με 400 δήμους και 6-7 περιφέρειες!! Τότε μιλάγανε για αποκέντρωση αρμοδιοτήτων και πόρων. Να κρατάει ένα μικρό ποσοστό από τα φορολογικά έσοδα  η κεντρική διοίκηση και το μεγαλύτερο ποσοστό να πηγαίνει στην Περιφέρεια. Και φέρνανε , θυμάμαι, ως παράδειγμα τις Σκανδιναυικές χώρες.
Θα φανεί, αν τελικά είμαι αφελής, που θέλω να πιστεύω ότι τώρα, με το «Πρόγραμμα Καλλικράτης», εφόσον γίνουν και οι απαραίτητες τροποποιήσεις προς το καλλίτερο, θα γίνουν επιτέλους οι βαθιές τομές ,ώστε να παύσει το ελληνικό κράτος να θεωρείται το συγκεντρωτικότερο στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
 Στην επιτυχία του εγχειρήματος, ρόλο καθοριστικό θα παίξει και ο ανθρώπινος παράγοντας. Οι άνθρωποι δηλαδή που θα εκλεγούν, ή το πιο σωστό, για να μην έχουμε αυταπάτες,  αυτοί που θα «επιλεγούν» για να υπηρετήσουν τη νέα δομή του κράτους.
Ο αρχιτέκτονας του «Καποδίστρια», ο Αλέκος Παπαδόπουλος είχε πει ότι  θα πάνε μπροστά οι δήμοι εκείνοι που οι δήμαρχοί τους θα έχουν φτερά. Στα 13 χρόνια του θεσμού φάνηκε ποιοι είχαν και ποιοι δεν είχαν , άσχετα αν τώρα, τελευταία χρονιά της θητείας τους, ισχυρίζονται όλοι ότι πέτυχαν τους στόχους που είχαν βάλει. Αυτό θα το πουν  οι τοπικές κοινωνίες , όταν έρθει η ώρα της κρίσης, (όσοι καταφέρουν να είναι εκ νέου υποψήφιοι) δηλαδή η 14η Νοεμβρίου!