Η γήρανση του πληθυσμού αποτελεί μία από τις σημαντικότερες δημογραφικές και κοινωνικές προκλήσεις των σύγχρονων κοινωνιών.
Η τρίτη ηλικία συνδέεται συχνά με αυξημένες σωματικές επιβαρύνσεις, απώλειες ρόλων και περιορισμό κοινωνικών δικτύων, παράγοντες που δύνανται να επηρεάσουν αρνητικά την ψυχική ισορροπία και την ποιότητα ζωής των ηλικιωμένων. Στο πλαίσιο αυτό, οι ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις αποκτούν κρίσιμο ρόλο, καθώς στοχεύουν όχι μόνο στη διαχείριση δυσκολιών, αλλά κυρίως στην ενδυνάμωση, την αυτονομία και τη διατήρηση της λειτουργικότητας.
Ψυχοκοινωνική υγεία και ποιότητα ζωής στην τρίτη ηλικία
Η ψυχοκοινωνική υγεία στην τρίτη ηλικία δεν ταυτίζεται με την απουσία ψυχοπαθολογίας, αλλά με την ικανότητα του ατόμου να διατηρεί ψυχική ισορροπία, κοινωνική σύνδεση και αίσθηση νοήματος στην καθημερινή ζωή. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, η υγιής γήρανση ορίζεται ως η διαδικασία ανάπτυξης και διατήρησης της λειτουργικής ικανότητας που επιτρέπει την ευεξία σε μεγαλύτερες ηλικίες (World Health Organization, 2015).
Η ποιότητα ζωής των ηλικιωμένων επηρεάζεται από παράγοντες όπως η αντιλαμβανόμενη αυτονομία, η κοινωνική συμμετοχή, η συναισθηματική ευεξία και η δυνατότητα ενεργού ρόλου. Η ενίσχυση αυτών των παραμέτρων αποτελεί βασικό στόχο των σύγχρονων ψυχοκοινωνικών παρεμβάσεων.
Η έννοια της αυτοφροντίδας ως πυρήνας παρέμβασης
Η αυτοφροντίδα στην τρίτη ηλικία αφορά το σύνολο των καθημερινών πρακτικών που υποστηρίζουν τη σωματική, γνωστική και συναισθηματική ευεξία. Δεν περιορίζεται σε ιατρικές ή υγειονομικές πρακτικές, αλλά περιλαμβάνει απλές, προσιτές συμπεριφορές, όπως η διατήρηση ρουτίνας, η κοινωνική επαφή, η συναισθηματική έκφραση και η ενεργή ενασχόληση με δραστηριότητες που προσδίδουν νόημα.
Η ενίσχυση της αυτοφροντίδας συνδέεται άμεσα με το μοντέλο της αίσθησης συνοχής (sense of coherence) του Antonovsky, σύμφωνα με το οποίο η υγεία ενισχύεται όταν το άτομο αντιλαμβάνεται τη ζωή ως κατανοητή, διαχειρίσιμη και νοηματοδοτημένη (Antonovsky, 1987). Στην τρίτη ηλικία, η καλλιέργεια αυτής της αίσθησης συμβάλλει στη διατήρηση της ψυχικής ανθεκτικότητας και της ποιότητας ζωής.
Δομημένες παρεμβάσεις σε πλαίσιο φροντίδας ηλικιωμένων
Οι ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις σε Κέντρα Φροντίδας Ηλικιωμένων οφείλουν να είναι δομημένες, προσαρμοσμένες στις γνωστικές και σωματικές δυνατότητες των συμμετεχόντων και να υλοποιούνται σε πλαίσιο ασφάλειας και σεβασμού. Η σταδιακή ανάπτυξη των συναντήσεων –από τη δημιουργία σχέσης εμπιστοσύνης έως την εστίαση στην καθημερινή λειτουργικότητα– ευθυγραμμίζεται με τις αρχές της βιωματικής μάθησης και της ενεργού συμμετοχής.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η μετάβαση από την αναδρομική αφήγηση προς το παρόν. Παρότι η αναπόληση μπορεί να λειτουργήσει υποστηρικτικά σε αρχικά στάδια, η εστίαση αποκλειστικά στο παρελθόν ενδέχεται να ενισχύσει αισθήματα απώλειας. Αντιθέτως, η εστίαση στην παρούσα καθημερινότητα και στις υφιστάμενες δυνατότητες ενδυναμώνει την αίσθηση ελέγχου και αυτονομίας.
Κοινωνική σύνδεση και ενεργός συμμετοχή
Η κοινωνική απομόνωση αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες κινδύνου για την ψυχική υγεία των ηλικιωμένων. Οι παρεμβάσεις που ενισχύουν τη διαπροσωπική επικοινωνία και την αίσθηση του ανήκειν συμβάλλουν ουσιαστικά στη συναισθηματική ευεξία. Η εργασία σε μικρές ομάδες ή ζευγάρια μειώνει το άγχος έκθεσης και διευκολύνει τη συμμετοχή, ιδίως σε άτομα με χαμηλή αυτοπεποίθηση ή γνωστικές δυσκολίες.
Σύμφωνα με το μοντέλο της επιτυχημένης γήρανσης των Rowe και Kahn, η ενεργός συμμετοχή στη ζωή αποτελεί βασικό πυλώνα υγιούς γήρανσης, μαζί με τη διατήρηση της λειτουργικότητας και τη μείωση των παραγόντων κινδύνου (Rowe & Kahn, 1997).
Συμπεράσματα
Οι ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις στην τρίτη ηλικία, όταν είναι επιστημονικά τεκμηριωμένες και προσαρμοσμένες στις ανάγκες των ηλικιωμένων, μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στη βελτίωση της ποιότητας ζωής και της καθημερινής ευεξίας. Η εστίαση στην αυτοφροντίδα, στην κοινωνική σύνδεση και στην ενίσχυση της αυτονομίας συνάδει με τις σύγχρονες κατευθυντήριες γραμμές για την υγιή και ενεργό γήρανση.
Η ανάπτυξη παρεμβάσεων που αναγνωρίζουν τις δυνατότητες και τους πόρους των ηλικιωμένων, αντί να εστιάζουν αποκλειστικά στις απώλειες, αποτελεί βασική προϋπόθεση για την προαγωγή της ψυχοκοινωνικής υγείας σε αυτή την ηλικιακή ομάδα.
Βιβλιογραφία
- Antonovsky, A. (1987). Unraveling the Mystery of Health: How People Manage Stress and Stay Well. San Francisco: Jossey-Bass.
- Rowe, J. W., & Kahn, R. L. (1997). Successful aging. The Gerontologist, 37(4), 433–440.
- World Health Organization. (2015). World Report on Ageing and Health.
- World Health Organization. (2020). Decade of Healthy Ageing 2021–2030.
- Keyes, C. L. M. (2002). The mental health continuum: From languishing to flourishing. Journal of Health and Social Behavior, 43(2), 207–222.
Σοφία Γκόντα, Ψυχολόγος στο Κ.Π. «Σχεδία»
Καλλιόπη(Πώλα) Κομνηνού, Κοινωνιολόγος στο Κ.Π. «Σχεδία»
