Τις τελευταίες ημέρες ανακοινώθηκε το πρόγραμμα «Μετεγκατάσταση», μια δράση που, σύμφωνα με τις κυβερνητικές αναφορές, φιλοδοξεί να συμβάλει στην αντιμετώπιση του δημογραφικού προβλήματος και στην ενίσχυση της περιφέρειας.
Μια μικρή, αλλά κρίσιμη, λεπτομέρεια: η Ήπειρος δεν περιλαμβανόταν στον αρχικό σχεδιασμό.
Παρότι, μετά από αντιδράσεις, ανακοινώθηκε η επέκταση του προγράμματος και στην παραμεθόρια Ήπειρο, στο πλαίσιο του προσυνεδρίου της Νέας Δημοκρατίας, το κρίσιμο ερώτημα παραμένει: με ποια κριτήρια σχεδιάστηκε εξαρχής μια παρέμβαση που χρειάστηκε εκ των υστέρων διόρθωση;
Το γεγονός αυτό δεν αφορά απλώς μια γεωγραφική εξαίρεση ή μια προτεραιοποίηση. Αγγίζει τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε και σχεδιάζουμε πολιτικές για την περιφέρεια. Γιατί, στην περίπτωση της Ηπείρου, μιλάμε για μια περιοχή με έντονη πληθυσμιακή μείωση, υψηλή γήρανση, ιδιαίτερη γεωμορφολογία, αλλά και περιορισμένες ευκαιρίες απασχόλησης για νέους –και όχι μόνο– ανθρώπους.
Μέχρι σήμερα δεν έχουν παρουσιαστεί δημόσια ούτε τα κριτήρια επιλογής, ούτε τα δεδομένα που αξιολογήθηκαν, ούτε ένας συνολικός χάρτης αναγκών ανά περιφέρεια. Και χωρίς αυτά, είναι δύσκολο να μιλήσουμε για συνεκτικό και τεκμηριωμένο δημογραφικό σχεδιασμό.
Δεδομένου ότι όλη αυτή η δράση βασίζεται σε ένα «Εθνικό Σχέδιο για το Δημογραφικό», που έχει ανακοινωθεί εδώ και περισσότερο από έναν χρόνο, η μη δημοσιοποίησή του καθιστά αδύνατη οποιαδήποτε σοβαρή αξιολόγηση του σχεδιασμού.
Κάπου εδώ προκύπτει ένα ακόμη, πιο θεμελιώδες ερώτημα: ρωτήθηκε ποτέ κανείς;
Η τοπική αυτοδιοίκηση, οι φορείς, οι ίδιες οι τοπικές κοινωνίες που βιώνουν καθημερινά τη δημογραφική συρρίκνωση;
Αν ο σχεδιασμός τέτοιων προγραμμάτων γίνεται αποκλειστικά «από τα πάνω», χωρίς ουσιαστική συμμετοχή της περιφέρειας, τότε το πρόβλημα δεν είναι αν ένα πρόγραμμα διορθώνεται εκ των υστέρων. Είναι ότι εξαρχής δεν έχει πατήσει στην πραγματικότητα.
Με βάση όσα ακούστηκαν από κυβερνητικά στελέχη στα Ιωάννινα, κατά την πρώτη πιλοτική εφαρμογή του προγράμματος στον Έβρο υπήρξαν αιτήσεις, αλλά η τελική ανταπόκριση αποδείχθηκε περιορισμένη.
Ίσως γιατί το δημογραφικό δεν λύνεται μόνο με ένα επίδομα εγκατάστασης, αλλά με τη βελτίωση των συνθηκών καθημερινής ζωής των ανθρώπων που ήδη μένουν ή θέλουν να μείνουν στον τόπο τους.
Δεν είναι τυχαίο ότι σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, όπου επιχειρήθηκε η αναστροφή της πληθυσμιακής συρρίκνωσης στην ύπαιθρο, οι παρεμβάσεις δεν περιορίστηκαν σε οικονομικά κίνητρα. Σε περιοχές της Νότιας Ευρώπης, ο δημογραφικός σχεδιασμός συνδέθηκε με ολοκληρωμένες πολιτικές: πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας και εκπαίδευσης, υποδομές μετακίνησης και ψηφιακή συνδεσιμότητα, στήριξη της τοπικής επιχειρηματικότητας, κίνητρα για τη δημιουργία θέσεων εργασίας και ενεργό ρόλο της τοπικής αυτοδιοίκησης. Κοινός παρονομαστής δεν ήταν το ύψος της επιδότησης, αλλά η δημιουργία συνθηκών ζωής που καθιστούν την παραμονή εφικτή και ελκυστική.
Και αυτή ακριβώς η σκέψη μού έφερε στο μυαλό μια συζήτηση στην οποία βρέθηκα πριν από περίπου έναν χρόνο, στο Πωγώνι, τόπο καταγωγής και της οικογένειάς μου κατά το ήμισυ.
Τότε, σε μια ανοιχτή κουβέντα, με την παρουσία της Άννας Διαμαντοπούλου, τοπικών στελεχών του ΠΑΣΟΚ, αυτοδιοικητικών από το Πωγώνι και την Κόνιτσα, αλλά και κατοίκων της περιοχής, πήρε τον λόγο ένας νέος άνθρωπος. Μόνιμος κάτοικος, μαζί με τη γυναίκα του και τα δύο μικρά παιδιά τους, σε ένα χωριό του Πωγωνίου.
Δεν μίλησε με όρους πολιτικής ούτε με γενικές διαπιστώσεις. Περιέγραψε απλώς την καθημερινότητά του.
Μίλησε για έναν αγώνα αντοχής – όχι μόνο οικονομικό, αλλά και ψυχικό. Για το πώς οι νέοι που παραμένουν στα χωριά της μεθορίου είναι πλέον ελάχιστοι και για το πώς, μέσα σε μόλις μία δεκαετία, ο πληθυσμός των χωριών έχει μειωθεί δραματικά.
Κι όμως, τα αιτήματά του δεν ήταν υπερβολικά.
Μίλησε για έναν ασφαλή δρόμο που να συνδέει την περιοχή με το κοντινότερο αστικό κέντρο. Για βασικές υποδομές που διευκολύνουν τη ζωή μιας οικογένειας: παιδικούς σταθμούς, δραστηριότητες για παιδιά, στοιχειώδη ιατρική φροντίδα.
Μίλησε, κυρίως, για την ανάγκη να μπορεί να νιώθει ότι ο τόπος του δεν τον διώχνει. Ότι μπορεί να στήσει μια μικρή επιχείρηση εκεί, να επενδύσει χρόνο και χρήμα και να ξέρει ότι υπάρχει προοπτική. Ότι δεν θα αναγκαστεί, όπως τόσοι άλλοι, να μετακομίσει στην κοντινότερη μεγάλη πόλη, τα Ιωάννινα, όχι από επιλογή αλλά από ανάγκη.
Μέσα από αυτή τη συζήτηση έγινε σαφές ότι στο Πωγώνι –όπως και σε κάθε ορεινή και απομακρυσμένη περιοχή– οι ίδιες γενικές πολιτικές δεν επαρκούν για να απαντήσουν στις ιδιαίτερες συνθήκες του τόπου. Αναδείχθηκε η ανάγκη για ειδικά αναπτυξιακά προγράμματα, προσαρμοσμένα στις πραγματικές συνθήκες κάθε περιοχής, που δεν σχεδιάζονται γενικά και αφηρημένα, αλλά συζητούνται με τους ίδιους τους κατοίκους: αυτούς που ζουν, εργάζονται και μεγαλώνουν τα παιδιά τους εκεί.
Και αυτό ακριβώς είναι το κρίσιμο σημείο: να μπορούν τα σχέδια και οι πολιτικές να διασφαλίζουν τουλάχιστον τις βασικές προϋποθέσεις που χρειάζεται μια οικογένεια για να μείνει στην ελληνική περιφέρεια — πόσο μάλλον στην ελληνική ύπαιθρο.
Κι ίσως αυτή να είναι μια ουσιαστική συνεισφορά στη συζήτηση για το δημογραφικό: ότι δεν αντιμετωπίζεται με τίτλους προγραμμάτων και αποσπασματικές δράσεις, αλλά με συνθήκες αξιοπρεπούς ζωής, διαφάνεια στον σχεδιασμό και πραγματική συμμετοχή της περιφέρειας.
Διαφορετικά, η Ήπειρος θα συνεχίσει να βρίσκεται σε μια γνώριμη θέση: εκτός σχεδιασμού στην αρχή, εντός προβλήματος διαρκώς.
Βασιλική Μπέσιου, Πολιτικός Μηχανικός, Μέλος του Δ.Σ. του ΔΙΚΤΥΟΥ
