Συμπληρώνοντας σήμερα, 4 του Απρίλη, ανήμερα του θανάτου του, αυτή τη μικρή μας κουβέντα, που έγινε κάπου μέσα στο 2005 και δεν δημοσιεύτηκε ποτέ με την προοπτική να συνεχιστεί…, ο Βαγγέλης Λάζος ζει μέσα στις καρδιές των παιδιών του, των εγγονών του και των αμέτρητων φίλων και συνεργατών του. Ζει μέσα στους χιλιάδες τίτλους των βιβλίων του.
Η κουβέντα μας πριν 15 χρόνια
Όχι, ο Βαγγέλης Λάζος δεν χάθηκε, ούτε χρεωκόπησε, είναι εκεί, στο νέο του βιβλιοπωλείο στην Ανδρέα Μεταξά στα Εξάρχεια. Έφτασε στην άκρη του γκρεμού, όμως δεν έπεσε, στάθηκε ολόρθος, όπως από πολύ μικρός έμαθε, όπως η ίδια η ζωή τον δίδαξε. «Δωδώνη», Ιπποκράτους, Ασκληπιού, είναι άρρηκτα δεμένα με τον Λάζο και την Ήπειρο.
Τον βρήκαμε κυριολεκτικά χωμένο και χαμένο ανάμεσα στα χιλιάδες βιβλία στον καινούργιο του χώρο. Χαμογελαστός και αισιόδοξος, επίμονος και υπομονητικός συνεχίζει αυτό που πριν 43 χρόνια ξεκίνησε και τόσο καλά γνωρίζει. «Στόχος μου είναι να καλύψω 70 χρόνια εκδοτικής δραστηριότητας, ήδη έχω καλύψει τα 43», μας λέει. Και να ξέρετε, κ. Σκοπούλη, ο άνθρωπος χάνεται μόνο όταν πεθάνει…
Συνεχίζω με τους ανθρώπους που γράφουν και παράγουν έργο
Κύριε Λάζο χρεοκόπησε η «Δωδώνη»;
Όχι ο εκδοτικός οίκος, αλλά το ομώνυμο ιστορικό βιβλιοπωλείο επί της Ασκληπιού 3. Λόγω δυσβάσταχτων εξόδων επωλήθη, αλλά δεν εισπράχθηκαν τα χρήματα, και η κατάληξη ήταν να υπάρχουν τεράστια χρέη. Εξαπατήθηκα παίρνοντας επιταγές, οι οποίες δεν πληρώθηκαν και στη συνέχεια, προφανώς με τέχνασμα, ο δικός μου αγοραστής το πούλησε στην «Πολιτεία». Μετά το κλείσιμο, μετέφερα την έδρα του εκδοτικού και του βιβλιοπωλείου στην Ανδρέα Μεταξά 28 στα Εξάρχεια με νέα μορφή διαχείρισης, διατηρώντας στην Ασκληπιού μόνο τα γραφεία του εκδοτικού. Συνεχίζω την εκδοτική μου δραστηριότητα χωρίς κανένα πρόβλημα με τους ανθρώπους που γράφουν και παράγουν έργο.
Πότε και πώς πήγατε στην Αθήνα;
Τον Αύγουστο του 1948 μια ομάδα παιδιών ξεκινήσαμε με τα πόδια από τη Στρατίνιστα. Πρώτη εγκατάσταση στον καταυλισμό Κουραμπά στα Γιάννενα ως ανταρτόπληκτοι και πυροπαθείς. Τέλος Αυγούστου με φορτηγό του πρακτορείου Νίκα στην Αθήνα κοντά στον πατέρα και στα αδέρφια μου. Ξεκίνησα το Δημοτικό από τη δευτέρα, δύο τάξεις τις τελείωσα σε ημερήσιο, την πέμπτη και έκτη στις σχολές απόρων παιδιών του συλλόγου «Παρνασσός» με βραβείο. Στη συνέχεια σε νυχτερινό Εμπορικό Γυμνάσιο, εφτατάξιο. Έδωσα εξετάσεις στην Εμπορική χωρίς επιτυχία.
Από πότε εργάζεστε;
Πρωτοεργάστηκα το 1952 σε βιβλιοπωλεία της οδού Πανεπιστημίου, έντεκα χρονών, το 1955 στην «Εστία» έως το 1959 που πήγα στρατιώτης. Επανήλθα στην «Εστία» για ένα τρίμηνο και, επειδή δεν μου δόθηκε η απαιτούμενη αύξηση, έφυγα. Για έναν χρόνο έκανα τον μικροπωλητή.
Στόχος μου είναι να καλύψω 70 χρόνια εκδοτικής δραστηριότητας, ήδη έχω καλύψει τα 43
Πότε ξεκινήσατε την επιχειρηματική σας δραστηριότητα;
Τον Οκτώβρη του 1962, με τη βοήθεια του αδερφού μου Βασίλη και τη συμπαράσταση όλης της οικογένειας, ίδρυσα το πρώτο βιβλιοπωλείο, Ιπποκράτους και Ακαδημίας. Ένας χώρος 14 τ.μ. με προοδευτικά βιβλία και σχολικά δεύτερο χέρι. Με το ξημέρωμα της δικτατορίας μου κατασχέθηκε από την ασφάλεια το 70%, πέρα από τις καθημερινές ενοχλήσεις, δεδομένου ότι στον μικρό αυτό χώρο σύχναζαν καθημερινά λογοτέχνες που η χούντα τους είχε στη μαύρη λίστα, όπως Σαμαράκης, Βασιλικός, και άλλοι. Το 1971 δημιούργησα το μεγάλο πια βιβλιοπωλείο «Δωδώνη» στην Ασκληπιού, που ήταν το σπίτι του Παλαμά πριν γίνει πολυκατοικία. Είχα ήδη παντρευτεί τη Μαρία Πορτολομαίου, με την οποία είχαμε αρχίσει συνεργασία από το 1969 με τη θεατρική σειρά Παγκόσμιο Θέατρο, που σήμερα αριθμεί 300 τίτλους. Κάναμε τρία παιδιά και μείναμε μαζί 32 χρόνια.
Το 1981 με τον αδερφό μου δημιουργήσαμε στα Γιάννενα άλλο ένα βιβλιοπωλείο, που, κατά τη γνώμη μου, λειτουργεί και ως μια πνευματική ανάσα του τόπου καταγωγής μου.
Επίσης, και στη Στοά του βιβλίου, σε συνεργασία με Εστία, Αλεξάνδρεια, Καρδαμίτσα και Δωδώνη, φτιάξαμε ένα ακόμη κατάστημα με την επωνυμία Τετράπτυχο.
Σχετικά με την πορεία του εκδοτικού;
Έχω εκδώσει περίπου 1500 τίτλους, ελληνικούς και ξένους, φιλοσοφία, θέατρο, λογοτεχνία, λαογραφία, ιστορία κ.λπ. Τα δύο τελευταία χρόνια οι εκδόσεις συνεχίζονται με ρυθμό περίπου 30 τίτλων ετησίως, και ενισχύθηκαν με ηπειρώτικη θεματογραφία και ηπειρώτες συγγραφείς. Ανάμεσα σε 400 εκδότες, στο θέμα παραγωγής, είμαι και τώρα στην πρώτη δεκάδα. Στόχος μου είναι να καλύψω 70 χρόνια εκδοτικής δραστηριότητας, ήδη έχω καλύψει τα 43.
Έχει βραβευτεί ποτέ η «Δωδώνη»;
Ναι, το 1988 με το αργυρό από την Παγκόσμια Έκθεση Θεάτρου, που γινόταν στο Νόβισαντ της Γιουγκοσλαβίας, βραβεύτηκε η Ελλάδα μέσω της «Δωδώνης». Και πάλι στην ίδια έκθεση το 1991 για την προσφορά στη θεατρική βιβλιογραφία. Πήραμε και δυο βραβεία από την Εταιρεία Ελλήνων Θεατρικών Συγγραφέων.
Θεωρείτε τον εαυτό σας επαναστάτη;
Ήμουν και είμαι υπέρ της διαρκούς επανάστασης, και στο κοινωνικό και στο προσωπικό επίπεδο, με βάση τον Τρότσκι.
Επιβίωσα και επιβιώνω στον καπιταλισμό, όπως θα το μπορούσα και σε κάθε άλλη κοινωνία, και δεν χάθηκα. Ο άνθρωπος χάνεται μόνο όταν πεθάνει.
Με το αίμα της καρδιάς
Και όπως γράφει, μεταξύ άλλων, στις 20/4/2004 στην Ελευθεροτυπία και ο Βασίλης Κ. Καλαμάρας: «Στο νέο κατάλυμά του, στη γειτονιά των παιδιών με τα μπουφάν, ο μπεσαλής, ο βέρος, ο μάγκας και προπαντός Ηπειρώτης Βαγγέλης Λάζος προσπαθεί να διασώσει το παρελθόν του, να συντηρήσει το παρόν του και να κρατηθεί από το μέλλον του με αυτό που ξέρει να κάνει καλά, τις εκδόσεις. Τα βιβλία που εκδίδει υποθέτω ότι τα εκδίδει με το αίμα της καρδιάς του. Και αυτό το αίμα είναι που χρειάζεται το βιβλίο. Είναι παράξενο, αλλά οι καλοί με τις ωραίες χειρονομίες πρέπει να χάσουν και να χάσουν πολύ. Το κέρδος είναι για άλλους».
