Στον εορτασμό των Θεοφανίων σύμπασα η εκκλησία δεν εορτάζει ένα ιστορικό γεγονός, αλλά ένα σωτηριολογικό μυστήριο. Η εκκλησία την ημέρα των Θεοφανείων εορτάζει την βάπτιση του Χριστού στον Ιορδάνη. Στις επόμενες γραμμές θα προσπαθήσουμε να σκιαγραφήσουμε περιληπτικά το μέγεθος και το θεολογικό βάθος της εορτής.
Η εκκλησία έως τον 4ο αιώνα γιόρταζε τα Θεοφάνεια και τα Χριστούγεννα την ίδια ημέρα στις 6 Ιανουαρίου. Πρώτα στην Δύση και έπειτα στην Ανατολή η εορτή διαχωρίστηκε. Δύο ήταν οι κύριοι λόγοι που οι πατέρες της εποχής εκείνης προέβησαν σε αυτήν απόφαση. Ο πρώτος λόγος ήταν καθαρά θεολογικός, αιρέσεις όπως αριανισμός και ο δοκητισμός αμφισβητούσαν είτε την θεία, είτε την ανθρώπινη φύση του Χριστού. Με τον διαχωρισμό των εορτών η εκκλησία τόνισε στα μεν Χριστούγεννα την πραγματική ενανθρώπιση του Χριστού, στα δε Θεοφάνια την φανέρωση της Αγίας Τριάδος. Ο δεύτερος λόγος είναι καθαρά ιστορικός και πολιτισμικός. Την ημέρα της 25 Δεκεμβρίου στην Ρωμαϊκή αυτοκρατορία εορταζόταν η εορτή του Αήττητου Ηλίου. Η εκκλησία αξιοποίησε αυτήν την ημερομηνία και πρόβαλέ τον Χριστό ως τον «Ήλιο της Δικαιοσύνης».
Η εορτή των Θεοφανείων έχει στο κέντρο της τη Βάπτιση του Χριστού στον Ιορδάνη από τον Ιωάννη τον Πρόδρομο. Το γεγονός αυτό η εκκλησία το είδε ως κομβικό σημείο στη σωτηρία του ανθρώπου. Ο Χριστός ως αναμάρτητος και καθαρός δεν βαπτίζεται για να καθαρθεί, αλλά ούτε και να μετανοήσει. Ο Ιησούς Χριστός με την Βάπτισή του αγιάζει τα ύδατα και μέσω των υδάτων όλη την φύση. Με την κάθοδο του Θεανθρώπου εντός των υδάτων, στο πρόσωπο του προσλαμβάνεται όλη η φθαρμένη ανθρώπινη φύση και θεραπεύεται. Τα νερά του Ιορδάνη πλέον γίνονται σύμβολο ζωής, αγιασμού και χάριτος. Επάνω σε αυτό το γεγονός θεμελιώνεται το μυστήριο του Αγίου Βαπτίσματος, μέσω του οποίου ο άνθρωπος εντάσσεται στο σώμα της εκκλησίας και αρχίζει να πορεύεται στην εν Χριστώ Ζωή.
Ένα άλλο σημαντικό γεγονός που εορτάζουμε στην εορτή των Θεοφανείων είναι την πλήρη και σαφή φανέρωση της Αγίας Τριάδας. Ο Υιός Βαπτίζεται, ο Πατήρ μαρτυρεί από τον ουρανό «Οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός μου ὁ ἀγαπητός, ἐν ᾧ εὐδόκησα» και το Άγιο Πνεύμα φανερώνεται «ἐν εἴδει περιστερᾶς» σύμβολο καθαρότητας, πραότητας, ειρήνης και συμφιλίωσης. Ο Μέγας Βασίλειος στην ομιλία του στο ¨Στο Άγιο Βάπτισμα¨ μας λέει: «Ἐν τῷ Ἰορδάνῃ ἐφανερώθη τὸ μυστήριον τῆς Τριάδος» Η Φανέρωση της Αγίας Τριάδος δεν είναι μια πράξη αφηρημένη, ούτε πράξη εντυπωσιασμού, αλλά έχει σωτηριολογικό περιεχόμενο. Ο πιστός καλείτε να μετέχει στον τρόπο ζωής της Αγίας Τριάδος με την χάρη και τη βοήθεια του Θεού.
Το βάπτισμα στον Ιορδάνη αποτελεί αφετηριακό σταθμό της δημόσιας δράσης του Χριστού στον κόσμο. Η εβραϊκή κοινωνία ήταν κολεκτιβιστική και απαγόρευε σε κάποιον κάτω από τα 30 να έχει δημόσιο λόγο. Ο Ιησούς Χριστός σεβόμενος αυτή την συνθήκη δεν παραβιάζει τα ειωθότα. Συνεπώς ο Ιορδάνης γίνεται εκείνο το σημείο καμπής που η σιωπή δίνει την θέση της στο λόγο και η αναμονή στην σωτηρία.
Το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό των Θεοφανείων είναι ο Μεγάλος Αγιασμός των Υδάτων που τελεί η εκκλησία. Η προσευχή της εκκλησίας αγιάζει τα Ύδατα και αυτά μεταδίδουν την χάρη του Θεού, όχι μόνο στον άνθρωπο, αλλά και σε όλη την κτίση. Η σωτηρία λοιπόν δεν αφορά μόνο τον άνθρωπο, αλλά και την κτίση. Ο Απ. Παύλος στο 8ο κεφάλαιο της προς Ρωμαίους επιστολής μας λέει «ἴδαμεν γὰρ ὅτι πᾶσα ἡ κτίσις συστενάζει καὶ συνωδίνει ἄχρι τοῦ νῦν» και «Ὅτι καὶ αὐτὴ ἡ κτίσις ἐλευθερωθήσεται ἀπὸ τῆς δουλείας τῆς φθορᾶς». Ο αγιασμός των Υδάτων φανερώνει επίσης την ευθύνη του ανθρώπου απέναντι της φύσης ως διαχειριστή της δημιουργίας.
Ο πιστός στην εορτή των Θεοφανείων δεν ενθυμείται απλώς τα μεγάλα και σπουδαία που έκανε ο Θεός για τον ίδιο, αλλά καλείται να ενθυμηθεί το δικό του βάπτισμα και την δική του προσωπική σχέση με τον Θεό. Ο πιστός γνωρίζει ότι η πίστη του στον Χριστό δεν είναι μία στατική κατάσταση, αλλά βρίσκεται ¨εν πορεία¨ από την κάθαρση των παθών, στο φωτισμό και την θέωση.
Κλείνοντας, θα πρέπει να τονίσουμε την ευλάβεια που επιδεικνύουν οι πιστοί χριστιανοί στην χαρμοσύνη αυτή ημέρα των Θεοφανείων. Πλείστα έθιμα από τόπο σε τόπο δίνουν μία αίσθηση ιδιαιτερότητας της ημέρας. Ο υμνολογικός πλούτος, τα βαθιά θεολογικά νοήματα και ο αγιασμός των υδάτων προσφέρουν μία αίσθηση μοναδικότητας της εορτής. Οι χριστιανοί αισθάνθηκαν την υποχρέωση να προσφέρουν στο Θεό κάτι ως «αντίδωρο ευγνωμοσύνης» για τα μεγάλα και σπουδαία που ο Θεός του χάρισε. Η διάθεση αυτή κάλυψε κάθε γωνία του τόπου μας με πλείστα έθιμα και παραδόσεις. Τα έθιμα και οι παραδόσεις τονίζουν ότι το θεολογικό μήνυμα της εορτής εγκολπώθηκε από τους χριστιανούς που ελπίζουν στην εν Χριστώ αναγέννηση και σωτηρία. Χρόνια Πολλά!
π. Θεοχάρης Χάιδος
