Ο Πρίμο Λέβι (1919-1987) ήταν Iταλός εβραίος. Το Φεβρουάριο 1944 οδηγήθηκε από τους Ναζί στο Άουσβιτς. Ανήκει στους λιγοστούς εβραίους που βγήκαν από κει ζωντανοί, να αφηγηθούν την περιπέτειά τους. Το έκανε σε μια σειρά βιβλίων που έχουν μείνει στην ιστορία για την αφηγηματική τους δύναμη. Στο Αν αυτό είναι ο άνθρωπος (Se questo è un uomo) περιγράφει το στρατόπεδο, στην Ανακωχή (La tregua) την επιστροφή από αυτό στην Ιταλία. Ταξίδι που κράτησε ένα χρόνο μέσα σε μια διαλυμένη μεταπολεμική Ευρώπη. Μια δεύτερη περιπέτεια επιβίωσης.
Αλλά και το Περιοδικό Σύστημα, μια αφήγηση επιβίωσης είναι. Ο Λέβι εργάστηκε ως χημικός στο πεδίο, που λέμε. Πέρασε από κάθε δουλειά που μπορούσε να του δώσει μεροκάματο. Στη χημική βιομηχανία, στο εμπόριο, στις εξορύξεις. Εκείνο όμως που ευχαριστιόταν περισσότερο ήταν η χημική ανάλυση. Στο εργαστήριό του παραλάμβανε ουσίες που έπρεπε να αναλύσει ποιοτικά και ποσοτικά. Έχοντας κι εγώ κάνει αυτή τη δουλειά μερικά χρόνια, μπήκα στο πνεύμα του. Σε μια περίπτωση, ένας τσαγκάρης υποπτεύεται ότι η ζάχαρη που του έχουν προσφέρει (σπουδαίο δώρο στη φτώχεια των πρώτων μεταπολεμικών χρόνων) είναι δηλητηριασμένη από έναν ανταγωνιστή του. Σε μια άλλη, εξετάζει γιατί ένα φθηνό ιταλικό κραγιόν, απομίμηση γαλλικού, απλώνεται άσχημα στα χείλη, εμποδίζοντας τον θρασύ ιταλό βιοτέχνη που το κατασκεύαζε, να το πουλήσει.
Το βιβλίο είναι μια συλλογή μικρών αφηγημάτων, μεγέθους διηγήματος το καθένα, με επίκεντρο κάθε φορά ένα διαφορετικό χημικό στοιχείο: Χρώμιο, Ψευδάργυρος, Κασσίτερος (ο Λέβι είχε στήσει ένα εργαστήριο παραγωγής χλωριούχου κασσίτερου στο σπίτι ενός φίλου και συνεταίρου του), Ουράνιο (που δύο γερμανοί πιλότοι είχαν προσφέρει για μια εξυπηρέτηση, προς το τέλος του πολέμου: «ούτως ή άλλως δεν προλάβαιναν πια να φτιάξουν ατομική βόμβα, οπότε τους ένοιαζε μόνο να σώσουν το τομάρι τους»). Άγνωστο γιατί ο Καστανιώτης, το 1990, το ανήγγειλε ως μυθιστόρημα (βλ. εξώφυλλο). Μάλλον υπολόγιζε ότι ως «μυθιστόρημα» θα πουλούσε περισσότερο.
…και τα (ελληνικά) λάθη
Η ελληνική έκδοση του βιβλίου έχει ένα ουσιαστικό πρόβλημα: η ελληνική μετάφραση (Άμπυ Ράικου) είναι πυκνή σε λάθη. Τα περισσότερα απ’ όσα εντόπισα σχετίζονται με το χημικό μέρος της αφήγησης. Υποθέτω το μακρινό 1990, οι εκδότες απέφευγαν να πληρώσουν έναν επιμελητή, περιμένοντας ότι ο μεταφραστής τους θα ξέρει λίγο από όλα: Λίγη χημεία, λίγη αστρονομία, λίγη βιολογία. Έτσι ο αστεροειδής Δήμητρα (Ceres) μεταφράζεται «αστερισμός» (στο ιταλικό πρωτότυπο ήταν il pianetino Cerere και l’astro). «Αστερισμό» όμως ονομάζουμε το νοητό σχήμα που φανταζόμαστε ότι σχηματίζουν τα άστρα στον ουρανό (πχ. η Μεγάλη Άρκτος, η Κασσιώπη κλπ.). Παρεμπιπτόντως, μια νεότερη μετάφραση θα πρέπει να λάβει υπόψη ότι η Δήμητρα κατατάσσεται πλέον στους «πλανήτες νάνους», όχι στους αστεροειδείς. Α, ώστε τελικά πρέπει να ξέρουν λίγο από όλα οι μεταφραστές.
Στα καθαυτό χημικά λάθη τώρα: το βενζόλιο, ναι, είναι σε πολλές ευρωπαϊκές γλώσσες benzene, όχι όμως στα ελληνικά (σε αρκετές σελίδες του βιβλίου το βρίσκουμε «βενζένιο»). Το άλας του κασσίτερου με το χλώριο ονομάζεται χλωριούχος κασσίτερος. Κάποια φορά η μεταφράστρια το βαφτίζει «κασσιτερούχο χλώριο» (σελ. 207). Λέμε επίσης «χρωστική ουσία», όχι «χρωμαντική» (σελ. 196). Λέμε «οξινίζω» και όχι… «αξωνίζω» (σελ. 190). Δεν υπάρχει ούτε στη χημεία, ούτε στην ελληνική γλώσσα γενικότερα, «αξωνισμός». Οξίνιση (acidification), φυσικά υπάρχει. Ούτε υπάρχει «περουβικό» οξύ (σελ. 209) στα ελληνικά. Πυροσταφυλικό το λέμε εμείς. Και βέβαια η επιδημία (peste στο ιταλικό πρωτότυπο) είναι λοιμός, όχι «λιμός» (σελ. 205, αυτό είναι κοινό, όχι χημικό λάθος). Στην περιγραφή του εργαστηριακού εξοπλισμού, λίγοι μεταφραστές χωρίς εξειδίκευση θα τα έβγαζαν πέρα. Το κοινό ποτήρι ζέσης το ονομάζουμε στην ελληνική εργαστηριακή αργκό «μπίκερ» (από το αγγλικό beaker) -και όχι «μπέκερ» (σελ. 207). Η μεταφράστρια παρασύρεται από το ιταλικό «becher» του Λέβι. Μικρό το κακό, σύμφωνοι. Δεν βγαίνει όμως νόημα από τη φράση «παίρνεις το Κιπ» (σελ. 190). Εδώ μια υποσημείωση ήταν απαραίτητη για να καταλάβει ο αναγνώστης ότι ο συγγραφέας αναφέρεται σε εργαστηριακή συσκευή (Kipp’s apparatus).
Όλα αυτά είναι πταίσματα. Υπάρχει όμως ένα μεταφραστικό πλημμέλημα που προκαλεί σύγχυση σε ένα από τα πιο απολαυστικά σημεία του βιβλίου. Εκεί ο Λέβι δρώντας σαν ντετέκτιβ, αναζητεί το λόγο που ένα βιομηχανικό προϊόν (κάποια βαφή) διαρκώς καταστρέφεται. Αφού απορρίπτει άλλα ενδεχόμενα, συνδέει το πρόβλημα με ένα αντιδραστήριο που πρέπει να προστεθεί σε «23 σταγόνες». Αμέσως αμέσως, η συνταγή είναι ύποπτη. Μπορούμε να πούμε 23 γραμμάρια ή 23 ml, γιατί και οι δύο αυτές μονάδες είναι απολύτως καθορισμένες. Σημαίνουν δηλαδή μια συγκεκριμένη ποσότητα. Δεν μπορούμε όμως να πούμε 23 σταγόνες, αφού κάθε σταγόνα έχει διαφορετικό όγκο και βάρος από τις υπόλοιπες. Θα λέγαμε σ’ αυτή την περίπτωση «περίπου 20» ή «περίπου 25». Αλλά «23 ακριβώς», όχι.
Πράγματι, η σωστή γραπτή οδηγία στο πρωτότυπο ήταν «2 ο 3» σταγόνες, δηλ. «δύο ή τρεις». Αυτό το «ο», είναι το δικό μας διαζευκτικό «ή». Όπως εμείς θα λέγαμε «ρίξε δυο τρεις σταγόνες». Με τον καιρό όμως, εξηγεί ο Λέβι, το «ο» ανάμεσα στο 2 και το 3 σβήστηκε και οι σταγόνες… μεταμορφώθηκαν σε 23. Εδώ η μεταφράστρια χάνει τελείως την εξήγηση και συμπεραίνει ότι αυτό που σβήστηκε ήταν το «0» (μηδέν). Άρα οι σωστές σταγόνες έπρεπε να είναι 203! Κάτι που προκαλεί γενναία σύγχυση, αφού ο Λέβι έχει ήδη καταλήξει ότι οι 23 ήταν πολλές. Πώς μπορεί λοιπόν η λύση να είναι οι εννιαπλάσιες;
Το Περιοδικό Σύστημα είναι εξαντλημένο εδώ και χρόνια. Μια νέα έκδοση, με σωστότερη μετάφραση, έχει ήδη αργήσει. Ελπίζω ότι κάποιος εκδότης το έχει συνειδητοποιήσει. Είναι ένα βιβλίο που χρειαζόμαστε. Ο σοφός Λέβι μπορεί να εμπνεύσει εκπαιδευτικούς, μαθητές και φοιτητές εξίσου.
