Για εκατοντάδες χρόνια πριν την ελληνική επανάσταση, η “τρέλα” θεωρούνταν παρέκκλιση από τα ισχύοντα χρηστά ήθη, ως δαιμονοκατοχή. Για τον λόγο αυτό οι “τρελοί” οδηγούνταν σε ναούς και μοναστήρια, όπου η κοινωνία προσδοκούσε πως, με την θεία παρέμβαση αλλά και με διαβάσματα, προσευχές, ξορκισμούς και δέσιμο των “τρελών” στους κρίκους και στις αλυσίδες, ο κληρικός θα κατάφερνε να εκδιώξει από μέσα τους τα δαιμόνια και να τους επαναφέρει στην χρηστή ζωή.
Στα πρώτα χρόνια μετά το 1821, ανάμεσα στα σμάρια των εξαθλιωμένων νικητών της Επανάστασης που τριγυρνούσαν άνεργοι και άποροι στους δρόμους της Αθήνας, δύσκολα μπορούσες να ξεχωρίσεις τους “τρελούς” εκείνους, που παρακινημένοι από την διάλυση του παλιού καθεστώτος και την ιδιοσυστασιακή τους ανεστιότητα είχαν εγκαταλείψει την οικογένεια και τους κρίκους των εκκλησιών που τους συγκρατούσαν έως τότε και είχαν βρεθεί στούς δρόμους των Αθηνών και των άλλων μεγάλων τότε πόλεων, όπου συνάντησαν τους υπόλοιπους ενδεείς ζητιάνους. Ο αριθμός αυτού του πάμφτωχου, ρακένδυτου και πεινασμένου πληθυσμού θα φτάσει στα μέσα του 19ου αιώνα να γιγαντωθεί τόσο που θα μετατραπεί σε κοινωνικό πρόβλημα. Και η ελληνική πολιτεία για να το αντιμετωπίσει, αποφασίζει να εγκλίσει και να περιορίσει όλους αυτούς – ανάμεσα τους και τους “τρελούς”.
Αρκετές δεκαετίες αργότερα, γύρω στο 1910, το ελληνικό κράτος αποφασίζει- πιεζόμενο από τις εξελίξεις που είχαν ήδη σημειωθεί στην Δύση και είχαν οδηγήσει από το στάδιο του εγκλεισμού του “τρελού” σ’ έναν χώρο με νομικο-αστυνομικό ρόλο (το“Hopital general”), σε ένα άλλο στάδιο όπου ο “τρελός” είχε πάψει από καιρό να είναι δαιμονόπληκτος ή μόνο ριζικά αλλιώτικος παράφρονας και είχε μετατραπεί σε φρενοπαθή, δηλαδή σε άρρωστο, που πάσχουν οι φρένες του από νόσους και για να θεραπευθεί χρειάζεται να θεραπευτεί με τη βοήθεοα του φρενιάτρου, στο ειδικό ίδρυμα που λέγεται Φρενοκομείο-Ασυλο- να τροποποιήσουν τον τρόπο που είχαν επιλέξει να αντιμετώπιζουν την “τρέλα” (ως μορφή κοινωνικής ανομίας) και να την διαχειριστούν ως ασθένεια. Ονομάζουν λοιπόν Άσυλο Φρενοπαθών ένα παλιό σπίτι στο Μοσχάτο, μεταφέρουν εκεί τους εγκλείστους των φυλακών, ονομάζοντας τους φρενοπαθείς, και αποδίδουν την μεταχείριση τους σε επιστήμονες ιατρούς, τους φρενιάτρους. Αυτό το Άσυλο Φρενοπαθών Μοσχάτου θα μετασχηματιστεί σταδιακά στο γνωστό σε όλους μας Δαφνί. Την ίδια εποχή, κι άλλα Φρενοκομεία δημιουργούνται κι αλλού (Δρομοκαιτειο, Αιγινήτειο) κυρίως ως δωρεάν πλούσιων ομογενών. Και σε όλα αυτά τα Ιδρύματα, σταδιακά, θα συσωρευτούν πολύ γρήγορα χιλιάδες άρρωστοι. Στους ήδη πολλούς προπολεμικούς Συφιλιδικούς που υπέφεραν από τις επιπτώσεις της Ωχράς Σπειροχέτης στον εγκέφαλο, θα προστεθούν εκατοντάδες άλλοι δύσμορφοι από τις γενετικές ανωμαλίες τους (μικρόνοοι, βαρειές εγκεφαλοπάθειες, συνδρομα Down, διάφορες άλλες νευρολογικές καταστάσεις), άλλοι κακότυχοι που δεν τους αναζητά κανείς (αζήτητοι), και όλοι μαζί θα γίνουν τόσο πολλοί που θα φτάσουν κάποια στιγμή να διεκδικούν να μοιραστούν ανά δύο ή ακόμα και ανά τρείς ένα κρεβάτι. Σε μια ασυλιακή δομή και σε μια κοινωνική αναπαράσταση στις οποίες καταδικάστηκαν να εγκλειστούν!
Λίγο αργότερα, στις αρχές της δεκαετίας του 1950, το πολιτικό προσωπικό της Χώρας επιχειρεί να δώσει λύση “στο από μακρού, εις εμφανή οξύτητα, ψυχιατρικόν πρόβλημα εν Ελλάδι” και να αντιμετωπίσει την υπερπληρότητα όχι μόνο του Δαφνιού αλλά και των υπόλοιπων δημοσίων ψυχιατρείων, δημιουργώντας την Αποικία Ψυχοπαθών Λέρου αλλά και Νταού Πεντέλης, Πέτρα Ολύμπου κ.α. Πίσω από τους ψηλούς τοίχους αυτών των ιδρυμάτων θα εξασκηθεί η ασυλική ψυχιατρική, μια ψυχιατρική που στόχευε κυρίως στον έλεγχο της διαταραγμένης συμπεριφοράς με την χρήση περιοριστικών μέτρων που προσέβαλλαν βάναυσα την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Μια ψυχιατρική που δεν αντιμετώπιζε ούτε τη πρόληψη αυτών των ασθενειών, ούτε την θεραπεία τους, ούτε την αποκατάσταση της αναπηρίας που οι νόσοι αυτές επιφέραν. Μια ψυχιατρική που θεωρούσε ότι η σχέση γιατρού-αρρώστου εξαντλούνταν στην εφάπαξ συνταγογράφηση φαρμάκων, που εκείνο τον καιρό, των πρώτων δεκαετιών ύπαρξης τους, είχαν δημιουργήσει στο μέσο νευροψυχίατρο μια αίσθηση ισχύος έναντι της ασθένειας.
Μετά την μεταπολίτευση, δίπλα σε αυτές τις παραδοσιακές ασυλικές βεβαιότητες, εμφανίστηκαν στην ελληνική κοινωνία νέα αξιακά δόγματα, που διεκδίκησαν μια διαφορετική κατεύθυνση των πραγμάτων. Είναι η εποχή μιας γενικότερης ευαισθητοποίησης γύρω από τα πολιτικά και τα ψυχικά, που τό κίνημα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων διεκδικεί καινοφανή δικαιώματα και νέες ψυχολογικές θεραπείες αντιπροτείνουν γεμάτες αυτοπεποίθηση δικές τους θεραπευτικές προτάσεις. Πολλές φορές, εκείνη την περίοδο, το ψυχολογικό αυτοπροβλήθηκε ως προοδευτικότερο του ιατρικού, το γραφείο και το ιατρείο διεκδίκησαν μεγαλύτερο χώρο έναντι του ιδρύματος, το αίτημα για εγκατάσταση σχέσης του θεράποντος με τον πάσχοντα μπέρδεψε ψυχές και σώματα. Και η τρέλα θεωρήθηκε (αντιψυχιατρική) συνειδητή προσπάθεια διεκδίκησης μιας άλλης πραγματικότητας ή απλώς αποτέλεσμα ανεπαρκούς αγάπης που θα μπορούσε πάντως να γιατρευτεί με ένα καλύτερο holding. Τον ίδιο καιρό, το 1981, διαχωρίστηκε η ειδικότητα του νευροψυχίατρου και γεννήθηκαν επιτέλους δύο άλλες ξεχωριστές ειδικοτήτες: ο νευρολόγος και ο ψυχίατρος.
Με την ένταξη της Ελλάδας στην τότε ΕΟΚ το 1982, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αξιολογεί το σύστημα ψυχιατρικής περίθαλψης της χώρας μας και καταλήγει ότι «Με λίγες εξαιρέσεις, το επίπεδο της περίθαλψης στα Δημόσια Ψυχιατρεία στην Ελλάδα είναι απαράδεκτο. Αυτό το ακατάλληλο σύστημα περίθαλψης, είναι το αναπόφευκτο αποτέλεσμα της παραμέλησης δεκαετιών». Έτσι, λίγο αργότερα, η ΕΟΚ επιβάλλει τα προγράμματα μεταρρύθμισης της ελληνικής ψυχιατρικής (η λεγόμενη “ψυχιατρική μεταρρύθμιση”), προγράμματα που έκτοτε συνεχίζουν να υλοποιούνται, 40 χρόνια τώρα επιμόνως, με σκοπό να συγκλείσουν επιτέλους την απόσταση που χωρίζει την ελληνική από την υπόλοιπη ευρωπαϊκή πρακτική.
Σήμερα, πάντως, από τις εξελίξεις των νευροεπιστημών γνωρίζουμε πλέον ότι “ψυχή” δεν υπάρχει- δεν ανευρέθηκε ούτε στην μήτρα, ούτε στην καρδιά και ότι ο εγκέφαλος είναι αυτός που παράγει τις λεγόμενες ψυχικές λειτουργίες (αντίληψη, σκέψεις, συναισθήματα, μνήμες, λόγο κλπ) όπως κατ’ αντιστοιχία τα νεφρά παράγουν τα ούρα. Από την επιδημιολογία μάθαμε επίσης ότι το ποσοστό του πληθυσμού που κάποια στιγμή της ζωής του θα νοσήσει από κάποια ψυχιατρική ασθένα αγγίζει το 25%, με πιο συχνές από αυτές τις διαταραχές άγχους, τις σωματόμορφες διαταραχές, τις διαταραχές λόγω χρήσης ουσιών, τη κατάθλιψη, τη άνοια, κ.α. Οι άνθρωποι που θα εμφανίσουν ψυχιατρικά συμπτώματα μπορούν να απευθυνθούν πλέον στα ιατρεία των ελευθεροεπαγγελματιών ψυχιάτρων ή στα δημόσια Κέντρα Ψυχικής Υγείας και στα τακτικά εξωτερικά ιατρεία των Νοσοκομείων, όπου οι ιατρικές τους καταστάσεις θα εξεταστούν και, αν κριθεί σκόπιμο, θα λάβουν τη κατάλληλη φαρμακευτική αγωγή και θα αποχωρήσουν. Αν πάλι κριθεί απαραίτητο, μπορεί να τους συσταθεί η περαιτέρω εκούσια νοσηλεία τους σε ψυχιατρική κλινική δημόσιων νοσοκομείων (που διαθέτουν πλέον συνολικά 800 κλίνες) ή ιδιωτικών νοσοκομείων (που διαθέτουν πλέον συνολικά 4.000 κλίνες), απ’ όπου – εφοσον αφού λάβουν την θεραπεία τους και υφεθεί η συμπτωματολογία τους- θα γυρίσουν ασυμπτωματικοί πίσω στη ζωή τους στην κοινότητα τους. Οι ψυχιατρικοί ασθενείς μπορούν επίσης σε επείγουσες καταστάσεις να αντιμετωπισθούν στο ψυχιατρικό τμήμα του ΤΕΠ των Νοσοκομείων, όπως και να χρειασθούν άμεση ακούσια βραχύχρονη νοσηλεία σε Ψυχιατρική Μονάδα Αυξημένης Φροντίδας των νοσοκομείων, υπό καθεστώς πλήρους δικονομικού ελέγχου που θα εγγυάται την αξιοπρέπεια και τα ανθρώπινα δικαιώματα τους, όσο χρόνο αυτή διαρκέσει. Οι ψυχιατρικοί ασθενείς έχουν στη διάθεση τους ειδικές Μονάδες για να αντιμετωπίσουν ειδικά ζητήματα και καταστάσεις, όπως είναι οι Μονάδες Πρώιμης Παρέμβασης στη Ψύχωση, οι Μονάδες Εξέτασης Νοητικών Λειτουργιών και Άνοιας, τα Ειδικά Ιατρεία για Διαταραχή ελαττωματικής προσοχής / υπερκινητικότητας καθώς και για Νευροαναπτυξιακές διαταραχές ενηλίκων /Αυτισμό, το Ειδικό ιατρείο για την ψυχική υγεία της Γυναίκας, το Ειδικό Ιατρείο Συναισθηματικών και Αγχωδών Διαταραχών, το Ιατρείο Μελέτης Ύπνου, τα Ειδικά ιατρεία Διατροφικών Διαταραχών κλπ. Ειδικές εξετάσεις μπορεί να αναζητηθούν από τους ψυχιάτρους (εργαστηριακές, ψυχομετρικές, απεικονιστικές, γενετικές, υπνογραφήματα κ.α.). Και η θεραπευτική αγωγή των ασθενών μπορεί πλέον να είναι φαρμακευτική (με φάρμακα που επεμβαίνουν στις συνάψεις του εγκεφάλου τροποποιώντας κατά περίπτωση τη λειτουργία τους), ψυχοθεραπευτική από εκπαιδευμένο επαγγελματία ψυχικής υγείας ή άλλες θεραπείες (όπως είναι η Φωτοθεραπεία, ο Διακρανιακός Μαγνητικός Ερεθισμός, η Ηλεκτροσπασμοθεραπεία κ.α). Η χρονιότητα κάποιων ψυχιατρικών νόσων μπορεί να επιβάλλει την μακρόχρονη συνέχιση της παρακολούθησης του ασθενούς σε Μονάδες όπως η Κλινική Λιθίου, η Κλινική Χορήγησης Μακράς Δράσης Αντιψυχωσικών Φαρμάκων, η Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας κλπ. Πάντως, μετά την αντιμετώπιση της οξείας φάσης της νόσου του, ο ψυχιατρικός ασθενής, σαν ένας οποιοσδήποτε άλλος ασθενής (που μπορεί να εργάζεται ως καθηγητής, εφοριακός, στρατιωτικός ή ιερέας κ.α.) θα επιστρέψει στην εργασία του, στην οικογένεια του και στην κοινότητα του, συνεχίζοντας την ζωή του.
Συνοψίζοντας, διακόσια χρόνια μετά την έναρξη των προσπαθειών για μετατροπή μιας μικρής οθωμανικής επαρχίας σε Ελληνικό κράτος, οι ασθενείς που πάσχουν από ψυχιατρικές διαταραχές σε αυτή την νεότερη ευρωπαϊκή Ελλάδα, προστατευμένοι πλέον από ένα πολύ ισχυρότερο νομικό και θεσμικό πλέγμα προστασίας και διαθέτοντας μια ασύγκριτα μεγαλύτερη οικονομική δυνατότητα, θα αντιμετωπίσουν το ιατρικό τους πρόβλημα με πολύ μεγαλύτερους βαθμούς ελευθερίας, ικανότητας και επιτυχίας από τους προγόνους τους. Οι έλληνες ψυχίατροι πάλι βρίσκουν τους εαυτούς τους να εξασκούν την ειδικότητα τους σε ένα σύγχρονο ευρωπαϊκό περιβάλλον, αν και συνεχίζουν να επιδιώκουν την επιθυμητή συγχρονία και ισοτιμία με τους υπόλοιπους έλληνες ιατρούς συναδέλφους τους. Ακριβώς τα ίδια που απαιτούν και οι έλληνες ψυχιατρικοί ασθενείς: να αντιμετωπίζονται όπως οι άλλοι ασθενείς! Και όσον αφορά τον γενικό πληθυσμό, πολλοί λιγότεροι από παλαιότερα συνεχίζουν να βλέπουν ακόμα “τρελούς” (αντιμετωπίζοντας τους είτε ως δαιμονόπληκτους, είτε ως επικίνδυνους για την κοινωνία, είτε ως δύσμορφους και εσαεί ανάπηρους, είτε ως θύματα μιας ατυχούς αγάπης) ενώ ολο και περισσότεροι βλέπουν απλώς ασθένειες της ψυχιατρικής παθολογίας! Πράγματι, πρόκειται περί μιας τεράστιας επιτυχίας (succes story)!
