Δευτέρα, 23 Μαρτίου 2015
|
Του Απόστολου Κατσίκη*

Νερό, βασική πηγή ζωής που σπαταλάμε

Τα μετεωρολογικά φαινόμενα των τελευταίων ετών, οι έντονες βροχοπτώσεις και το ύψος των κατακρημνισμάτων στην περιοχή μας, μέχρι σημείου να δημιουργούνται σοβαρότατα προβλήματα (ήδη το λεκανοπέδιο έχει κατακλυσθεί σχεδόν πλήρως δυο φορές την τελευταία πενταετία), ίσως οδηγούν στη δημιουργία της εντύπωσης ότι το περιεχόμενο του συγκεκριμένου σημειώματος έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τα πρόσφατα γεγονότα και τα αποτελέσματά τους. Υπενθυμίζεται όμως ότι τα συγκριμένα μετεωρολογικά και όχι κλιματικά φαινόμενα έχουν μικρή χρονική διάρκεια (το πολύ μερικών ετών) και είναι εξίσου πιθανόν να δώσουν γένεση και να παραχωρήσουν τη θέση τους σε καταστάσεις εντελώς αντίθετες, ήτοι ακολουθία άνομβρων ετών, υψηλές θερμοκρασίες, ξηρασία κα παρόμοια (έχει παρατηρηθεί και κατά το πρόσφατο παρελθόν στην περιοχή μας).

Επομένως τα καιρικά φαινόμενα και τα μετεωρολογικά στοιχεία των τελευταίων ολίγων ετών, τα σχετιζόμενα με τη διάρκεια, την ένταση και το ύψος των κατακρημνισμάτων, δεν αναιρούν τo αντικειμενικά ορθό των διαπιστώσεων περί της ανάγκης ορθολογικής διαχείρισης του υδάτινου δυναμικού, τόσο σε τοπικό όσο και ευρύτερα σε ευρωπαϊκό ή παγκόσμιο επίπεδο και βέβαια σε βάθος χρόνου. Το τελευταίο προκύπτει και από τη διαπίστωση των μεταβολών του κλίματος παγκοσμίως–με σαφείς επιπτώσεις σε τοπικό επίπεδο- οι οποίες αλλαγές χαρακτηρίζονται από αύξηση της θερμοκρασίας, μείωση των βροχοπτώσεων και σημαντικές αλλαγές στο υδρολογικό ισοζύγιο. Η ψευδαίσθηση της αφθονίας δεν επιτρέπει εύκολα να αποκαλυφθεί η αλήθεια, ότι το νερό αποτελεί το πολυτιμότερο αγαθό στον πλανήτη μας αλλά και ότι, παρά τα εποχιακά ή τοπικού χαρακτήρα φαινόμενα και διαπιστώσεις, με την πάροδο του χρόνου το (γλυκό) νερό τείνει να μετατραπεί σε αγαθό εν ανεπαρκεία.

Η σηµασία του νερού για τη ζωή, ως συστατικού του παγκόσµιου οικοσυστήµατος, υπήρξε ανέκαθεν πρωταρχικής σημασίας και γίνεται συνεχώς σαφέστερη. Είναι ένας πόρος που όχι µόνο καλύπτει βασικές ανάγκες για τον ανθρώπινο πληθυσµό και αποτελεί το κλειδί για την ανάπτυξη, ιδιαίτερα µε τη δηµιουργία και διατήρηση του βιώσιμου και της ευημερίας των πληθυσμών µέσω της γεωργίας, της επαγγελµατικής αλιείας, της παραγωγής ενέργειας, της βιοµηχανίας, των µεταφορών και του τουρισµού, αλλά είναι ζωτικός για όλα τα βιοσυστήµατα.

 

2005 – 2015, δεκαετία δράσης «Νερό για τη Ζωή»

Έτσι το 2005 ο ΟΗΕ κάτω από το βάρος των διαπιστώσεων της εμφάνισης λειψυδρίας, της μη ικανοποίησης βασικών αναγκών υγιεινής, της στέρησης πρόσβασης σε πόσιμο νερό και γενικότερα της ανάγκης ορθολογικής διαχείρισης των υδατίνων πόρων σε πάμπολλες περιοχές της Γης, «ανακηρύσσει» την περίοδο 2005 - 2015 ως δεκαετία δράσης «Νερό για τη Ζωή». Στόχος των δράσεων, που δέσμευαν τις κυβερνήσεις όλων των χωρών του κόσμου, ήταν τουλάχιστον η μείωση στο ήμισυ του αριθμού των ανθρώπων που δεν έχουν πρόσβαση σε πόσιμο νερό και στις βασικές συνθήκες υγιεινής καθώς και η εξασφάλιση της ελάχιστης ποσότητας γλυκού νερού για την κάλυψη στοιχειωδών αναγκών αξιοπρεπούς διαβίωσης του ανθρώπινου πληθυσμού σε όλες τις περιοχές του πλανήτη μας.

Ασπαζόμενη την παραπάνω φιλοσοφία για τη διαχείριση του νερού και παρόλο που όπως φαίνεται στις αρχές του 21ου αι. η Ευρώπη δεν αντιμετωπίζει γενικά ελλείψεις νερού, η Ευρωπαϊκή Ένωση εξέδωσε «Οδηγία-Πλαίσιο περί Υδάτων» και επεξέτεινε το πεδίο εφαρμογής της προστασίας σε όλα τα ύδατα. Είχε δε θέσει ως σαφή στόχο ότι µέχρι το 2015 πρέπει να επιτευχθεί «καλή κατάσταση» για όλα τα ύδατα. Και τούτο διότι, όπως αποδεικνύεται, στην ευρωπαϊκή ήπειρο η ποιότητα και η διαχείριση των υδάτων, στην πραγματικότητα, απέχει πολύ από το να είναι ικανοποιητική.

Η Οδηγία-Πλαίσιο περί Υδάτων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, μια νέα, καινοτόµος προσέγγιση: προστατεύει όλα τα ύδατα (ποτάµια, λίµνες, παράκτια και υπόγεια), θέτει φιλόδοξους στόχους για να εξασφαλιστεί ότι όλα τα ύδατα θα ανταποκρίνονται στην «καλή κατάσταση» µέχρι το 2015, δημιουργεί σύστηµα διαχείρισης για τις λεκάνες απορροής των ποταµών και αναγνωρίζει ότι τα υδροφόρα συστήµατα δεν σταµατούν στα εθνικά σύνορα, εξασφαλίζει µείωση και έλεγχο της ρύπανσης από όλες τις πηγές όπως η γεωργία, η βιοµηχανική δραστηριότητα, οι αστικές περιοχές, κ.λπ., απαιτεί πολιτικές τιµολόγησης του νερού και εξασφαλίζει ότι ο ρυπαίνων πληρώνει, εξισορροπεί τα συµφέροντα του περιβάλλοντος µε αυτούς που εξαρτώνται από αυτό.

 

Ένας πρώτος απολογισμός

Φέτος, σε λίγους μήνες, τελειώνει η δεκαετία (2005-2015) για την οποία ο ΟΗΕ, αλλά και ειδικότερα για την Ευρώπη η ΕΕ, είχαν θέσει φιλόδοξους στόχους όσον αφορά την επάρκεια και την ορθολογική διαχείριση του νερού. Παρά τη βελτίωση σε ορισμένους τομείς ο απολογισμός της δεκαετίας και ασφαλώς οι προοπτικές για το μέλλον δεν είναι καθόλου ευοίωνες. Τα στοιχεία και τα γεγονότα δείχνουν ότι αντιμετωπίζουμε παγκόσμια κρίση νερού. Τα παρακάτω τεκμήρια-κλειδιά, σχετικά µε την κατάσταση του νερού, αποδεικνύουν του λόγου το ασφαλές. Έρευνες της Unicef και ευρωπαϊκών κέντρων φέρνουν ετησίως στο φως μόνο αποκαρδιωτικά αποτελέσματα. Πιο συγκεκριμένα: το 1/6 του πληθυσμού της γης, δηλαδή πάνω από 1 δισεκατομμύριο ψυχές, δεν έχουν πρόσβαση σε υδάτινες πηγές, 1,1 δισεκατομμύρια άνθρωποι πίνουν νερό από μη ασφαλείς πηγές, 2,5 δισεκατομμύρια στερούνται και των πλέον βασικών συνθηκών υγιεινής, 400 εκατομμύρια παιδιά, σχεδόν το 1/5 των παιδιών του κόσμου, στερούνται ακόμη και την ελάχιστη ποσότητα καθαρού νερού που χρειάζονται για να ζήσουν, 5 εκατομμύρια άνθρωποι πεθαίνουν κάθε χρόνο από ασθένειες σχετιζόμενες με μολυσμένα ύδατα, 10 φορές περισσότεροι από αυτούς που σκοτώνονται κάθε χρόνο σε πολέμους, 300 σημεία σ’ όλο τον πλανήτη, σύμφωνα με τον ΟΗΕ, είναι δυνητικά πεδία συγκρούσεων σχετικά με το νερό, 20% όλων των επιφανειακών υδάτων στην Ευρωπαϊκή Ένωση απειλείται σοβαρά από ρύπανση, 60% των ευρωπαϊκών πόλεων κάνουν υπερεκμετάλλευση των πόρων των υπόγειων υδάτων τους, 50% των υγροτόπων βρίσκεται σε «επικίνδυνη κατάσταση», επιπλέον προβλέπεται ότι το νερό θα αποτελέσει αιτία διαμάχης και συγκρούσεων μεταξύ πολλών γειτονικών χωρών, δεδομένου ότι περίπου το 40% των κατοίκων της Γης ζει σε πάνω από 200 διακρατικές υδρολογικές λεκάνες, το νερό των οποίων μοιράζονται περισσότερες από δύο, σε κάθε περίπτωση, χώρες.

Η υδρολογία της Ελλάδας

Η χώρα μας δεν στερείται, μέχρι στιγμής, υδατικών πόρων. Ωστόσο, αντιμετωπίζει δύο σημαντικά προβλήματα. Το πρώτο αφορά στην άνιση κατανομή του υδατικού πλούτου, οι δυτικές και βόρειες περιοχές έχουν πλεόνασμα ενώ οι νότιες και ανατολικές περιοχές της χώρας παρουσιάζουν σοβαρή έλλειψη φυσικών διαθεσίμων νερού. Παράλληλα, η ζήτηση σε νερό είναι αντιστρόφως ανάλογη: στις περιοχές με έντονες βροχές, όπως η Δυτική Ελλάδα, η ζήτηση για νερό είναι μειωμένη, ενώ στην ανατολική και νότια νησιωτική Ελλάδα, όπου οι βροχοπτώσεις είναι περιορισμένες, η ζήτηση είναι εξαιρετικά υψηλή, σχεδόν τριπλασιάζεται. Πρόκειται για μία μόνιμη, ενδημική κατάσταση. Δεύτερον η χώρα μας δεν χρησιμοποιεί-αξιοποιεί ορθολογικά το νερό που διαθέτει (στην Ελλάδα μείζον πρόβλημα παραμένει εδώ και χρόνια ο κλάδος της γεωργίας, ο οποίος απορροφά το 86% των αποθεμάτων του νερού, όταν ο ευρωπαϊκός μέσος όρος κινείται περίπου στο 24%).

Αναφερόμενοι στην ιδιαίτερη πατρίδα μας θα πρέπει να επισημάνουμε ότι το υδατικό διαμέρισμα της Ηπείρου χαρακτηρίζεται ποσοτικά από την υπερεπάρκεια νερού. Κάποια προβλήματα ελλείψεως είναι τοπικά και µπορούν να καλυφθούν µε ορθολογική διαχείριση και εσωτερική µεταφορά πόρων. Επίσης τα υπόγεια νερά είναι καλής και άριστης ποιότητας. Επομένως η ορθολογική εκμετάλλευση αυτού του φυσικού πόρου και η προστασία του συνιστούν αναγκαία συνθήκη και αποτελούν σημαντικό πλεονέκτημα καθοριστικής σημασίας για την ανάπτυξή της.

Μια ματιά στο μέλλον του νερού

Παρά την αισιοδοξία για την ποσοτική επάρκεια του νερού, που απορρέει τοπικά και συγκυριακά από το ύψος των βροχοπτώσεων των τελευταίων ετών, το υδρολογικό μέλλον παγκόσμια αλλά και τοπικά δεν είναι τόσο ευοίωνο. Ενδεικτικά αναφέρεται ότι το φαινόμενο του θερμοκηπίου έχει αυξήσει τη μέση θερμοκρασία του πλανήτη κατά 1 βαθμό Κελσίου περίπου από τις αρχές του 20ού αιώνα. Ο διπλασιασμός της συγκέντρωσης CO2 εκτιμάται ότι θα οδηγήσει σε μέση αύξηση της θερμοκρασίας κατά 3 βαθμούς Κελσίου στα επόμενα 50 έως 100 χρόνια και ήδη οι επιστήμονες προειδοποιούν για αλλαγή στις βροχοπτώσεις, αλλά και για μεγάλα διαστήματα ξηρασίας. Η σύγκριση των εκτιµηθεισών µελλοντικών τιµών µε τα σηµερινά δεδοµένα οδηγεί στο συµπέρασµα της µείωσης των τιµών ύψους βροχής κατά 3 – 7% και του συνολικού υδατικού δυναµικού κατά 7 – 20%, για την περίοδο 2021-2050, και 14 – 22% επί της βροχόπτωσης και 30 – 54% του υδατικού δυναµικού για την περίοδο 2071-2100, στο σύνολο της επικράτειας. Σε πολλές περιοχές της Ελλάδας δεν αποκλείεται να δημιουργηθούν σχεδόν μόνιμες συνθήκες λειψυδρίας, δηλαδή διαρκούς επικινδυνότητας έλλειψης νερού και μη κάλυψης της ζήτησης, με παράλληλη υποβάθμιση της ποιότητας των υδάτων. Οι πλέον τρωτές κλιµατικές ζώνες, στις οποίες και καταγράφεται το µεγαλύτερο κόστος, είναι η Κεντρική, η Ανατολική και η ∆υτική Ελλάδα, και από την Β. Ελλάδα ιδιαιτέρως η Κεντρική Μακεδονία. Ωστόσο φαίνεται πως υπάρχουν σηµαντικά περιθώρια Η ψευδαίσθηση της (προσωρινής) αφθονίας δεν επιτρέπει εύκολα να αποκαλυφθεί η αλήθεια, ότι δηλαδή με την πάροδο του χρόνου το γλυκό νερό τείνει να μετατραπεί σε αγαθό εν ανεπαρκεία.

Από τι έχει άμεση ανάγκη η χώρα; Ο χρόνος πλέον είναι πολύτιμος και απαιτείται στρατηγικό σχέδιο αξιοποίησης των φυσικών διαθεσίμων του νερού, μία ενιαία υδατική πολιτική, με διάρκεια και προοπτική, η οποία θα αξιοποιεί στο έπακρο την επιστημονική γνώση και θα προδιαγράφει τις μελλοντικές ανάγκες της χώρας σε νερό. Και πέραν τούτου η υιοθέτηση μιας αναπτυξιακής λογικής που αναγνωρίζει το απλό γεγονός ότι «το νερό είναι μεν ένας ανανεώσιμος πόρος, αλλά δεν παύει να είναι ένας περιορισμένος πόρος».

* Ο Απόστολος Κατσίκης είναι ομότιμος καθηγητής Γεωγραφίας-Περιβάλλοντος του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Προσφατα

04.07.15 | Χαμένοι στη μετάφραση του διλήμματος …

Μου ζητάνε να πω ΝΑΙ, αλλά αλήθεια σε τι; Να συνεχίσει η χώρα μου να αποπληρώνει τοκογλύφους που...

04.07.15 | Εμφανής η ασάφεια

Κύριε Διευθυντά, Την τελευταία φορά που ο Ελληνικός λαός κλήθηκε σε δημοψήφισμα, οι λόγοι που το...

04.07.15 | O ευρωπαϊκός δρόμος ως μέσον ανασυγκρότησης...

Οι τελευταίες εξελίξεις, με την κατάρρευση των τραπεζών και την έλλειψη ρευστότητας της πραγματικής...

04.07.15 | Η επόμενη μέρα

Τεράστια κουβέντα γίνεται για το δημοψήφισμα την Κυριακή. Ο καθένας, είτε από συμφέρον, είτε από...

04.07.15 | Ιστορικές στιγμές

Οι στιγμές είναι κρίσιμες, ακούγεται καθαρά ο γοργός βηματισμός της Ιστορίας. Οι Έλληνες πολίτες...

04.07.15 | Να μετατρέψουμε τη μιζέρια του σήμερα σε...

Η επιλογή της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ/ΑΝΕΛ να οδηγήσει τη χώρα σε δημοψήφισμα ολίγων ημερών αναδεικνύει...

04.07.15 | Η Ελλάδα σε σταυροδρόμι

Το άρθρο αυτό γράφεται για να καταγράψει κάποια δεδομένα που θα βοηθήσουν τους πολίτες να...

04.07.15 | Η μόνη διέξοδος

Η πατρίδα μας βρίσκεται στο χείλος της αβύσσου. Οι λανθασμένοι χειρισμοί της κυβέρνησης, οι...