Όπως η αρρώστια αναδεικνύει το αγαθό της υγείας μέσα από την απουσία του, έτσι ακριβώς η τραγική αποτυχία της πολιτικής στη χώρα μας –με τις οδυνηρές επιπτώσεις στη ζωή μας-  δεν απαξιώνει, αλλά αντίθετα καταδεικνύει την σημασία της πολιτικής.
Όσοι αγανακτούν με τη σημερινή κατάσταση, αλλά δεν θέλουν να τους κυβερνούν οι συνταγματάρχες, οι ιερωμένοι ή ένα μονοκομματικό καθεστώς, κατανοούν την ανάγκη για ένα πολιτικό σύστημα που θα λειτουργεί σε όφελος του δημοσίου συμφέροντος. Σε αντίθεση με τους παραπάνω δικτάτορες, οι πολιτικοί στη δημοκρατία κρίνονται, απορρίπτονται και αντικαθίστανται χωρίς να απαιτηθεί  αιματοχυσία. Απαιτείται όμως ευθύνη και κρίση από τους πολίτες.
Στο όνομα αυτής της ανάγκης είναι χρήσιμο να διδαχτούμε από την περιπέτεια της τελευταίας περιόδου. Και πρώτα απ' όλα μέσα στην τεράστια σύγχυση να διακρίνουμε τι είναι φιλολαϊκό και να το ξεχωρίσουμε από τη λαϊκιστική ρητορική.
Κολακεύοντας τον λαό ο λαϊκιστικός λόγος χρησιμοποιεί την υπεραπλούστευση ως ένα μηχανισμό χειραγώγησης. Ζούμε σε ένα σύνθετο, πολύπλοκο και αλληλοεξαρτώμενο κόσμο και τα προβλήματα -όπως και οι λύσεις τους- δεν μπορεί παρά να προϋποθέτουν την πολυπλοκότητα αυτή. Αντί γι' αυτό η συζήτηση που γίνεται τα τελευταία χρόνια, κόβει την πραγματικότητα στα μέτρα των επικοινωνιακών αναγκών των πολιτικών και της ιδιότυπης συναλλαγής τους με τους ψηφοφόρους.
Ας δούμε μερικά πολύ χαρακτηριστικά παραδείγματα. Στις τελευταίες εκλογικές αναμετρήσεις την βδομάδα πριν από την ψηφοφορία, οι υποψήφιοι πρωθυπουργοί περνούσαν από τις πρωινές εκπομπές της τηλεόρασης και πλειοδοτούσαν σε παροχές απόλυτα προσαρμοσμένες στο ύφος και στις προτεραιότητες των εκπομπών αυτών.
Κατά την προεκλογική περίοδο του 2004 ο Κ. Καραμανλής εξηγούσε την πολιτική του : Το οικονομικό πρόβλημα θα λυθεί με την εξοικονόμηση 10 (ή μήπως 15) δισεκατομμυρίων ευρώ από την πάταξη της σπατάλης της διαφοράς. Φυσικά δεν χρειάζεται να πούμε τι απέγινε. Κάτι ανάλογο ακούσαμε και το 2009 με το περίφημο λεφτά υπάρχουν. Μεγάλα ζητήματα όπως η αντιμετώπιση της διαφθοράς και της φοροδιαφυγής χρησιμοποιήθηκαν για να δικαιολογήσουν τις παροχές που εξαγγέλλονταν.
Αντίστοιχη ήταν και η ρητορεία των «τριών δεν» για το ασφαλιστικό. Δεν θα έπρεπε να θιγεί απολύτως κανείς, όσα προκλητικά προνόμια και αν απολάμβανε σε βάρος του συνόλου. Το κράτος θα έπρεπε να συνεχίσει να δανείζεται για να δίνει συντάξεις στα 50 και έπειτα να ξαναδανείζεται επ’ άπειρον για να πληρώσει τους τόκους και τα δάνεια.
Ήταν η μαγική συνταγή που εξασφάλιζε και την πίτα ολόκληρη και το σκύλο χορτάτο. Τα φαινόμενα αυτά όχι απλώς επιβάρυναν τη θέση των πολιτών αλλά και καλλιέργησαν την αντίληψη ότι καλύτερος είναι  όποιος δίνει τα περισσότερα, ενώ αντίθετα όποιος είναι πιο συγκρατημένος και βλέπει διαφορετικά το δημόσιο συμφέρον είναι ανάλγητος και νεοφιλελεύθερος.

Κάπως έτσι καταλήξαμε σε έναν ιδιότυπο πελατειακό κρατισμό όπου η καταγγελλόμενη ως νεοφιλελεύθερη κυβέρνηση κατάφερε να διευρύνει περεταίρω τον δημόσιο τομέα με δεκάδες χιλιάδες προσλήψεις -σε μια πρωτότυπη μέθοδο αντιμετώπισης της ανεργίας- και να οδηγήσει το δημόσιο έλλειμμα και το χρέος σε ανεξέλεγκτα επίπεδα. Και φθάσαμε στο σημείο να είναι όλοι χαμένοι.
Εδώ μπορούμε να δούμε που πάσχει και η θεώρηση της αριστεράς. Σύμφωνα με την μαρξιστική θεωρία αυτό που χαρακτηρίζει την καπιταλιστική οικονομία είναι η παραγωγή της υπεραξίας, δηλαδή το ποσό που καρπούται ο εργοδότης από την εργασία του εργαζομένου με τη μορφή του κέρδους. Όμως ποια υπεραξία παρήγαγαν οι ζημιογόνες δημόσιες επιχειρήσεις και γενικότερα ο δημόσιος τομέας;
Παρήγαγαν μια άλλη …υπεραξία. Αυτή δεν ήταν φυσικά η παροχή υψηλών υπηρεσιών στους πολίτες -όπως συμβαίνει στις περισσότερες ανεπτυγμένες χώρες-, αλλά τα πολιτικά κέρδη που αποκόμιζε το κυβερνών κόμμα  από τους διορισμούς, τις εξυπηρετήσεις και τη συσχέτιση με τα ιδιωτικά συμφέροντα. Έτσι αντί να  συσσωρεύεται κεφάλαιο συσσωρεύονταν χρέη.

 
Από τους αριθμούς στο lifestyle
Για να μπορέσει ο πολίτης να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις της σύνθετης και δύσκολης πολιτικής κατάστασης και να μην μπει στο περιθώριο είτε ως οπαδός είτε ως αρνητής των πάντων, χρειάζεται να επιστρατεύσει τον ορθό λόγο και να αντισταθεί σε αντιλήψεις που οδηγούν στον αποπροσανατολισμό μέσω του συναισθήματος.
Ένα από τα πρώτα που θα πρέπει να απορρίψει ο σκεπτόμενος πολίτης είναι η δαιμονοποίηση των αριθμών. Συχνά ακούμε αρκετούς να υπερηφανεύονται ότι προτιμούν τους ανθρώπους έναντι των αριθμών. Για αυτούς οι αριθμοί είναι άχρηστοι και επικίνδυνοι και όταν αποτυπώνουν την ευημερία, αλλά και όταν δείχνουν τα όρια της οικονομίας. Πρόκειται για ένα φθηνό κόλπο που τους βγάζει διπλά κερδισμένους. Και αποφεύγουν την σοβαρή συζήτηση και ανυψώνουν τους εαυτούς τους. Όμως η πολιτική είναι συνδεδεμένη με την οικονομία και η οικονομία αποτυπώνεται σε αριθμούς. Φυσικά κάθε πράγμα μπορεί να χρησιμοποιηθεί με αρνητικό τρόπο και πολλοί χρησιμοποιούν τους αριθμούς για να παραπλανήσουν μέσα από τις στατιστικές τους πολίτες, αλλά αυτό δεν αναιρεί τη χρησιμότητά τους.
Στον γενικευμένο λαϊκισμό προστέθηκε τα τελευταία χρόνια -με την κυριαρχία της τηλεόρασης στη δημόσια ζωή- και μια lifestyle όψη της πολιτικής. Οι πολίτες, αποσυνδέοντας την πολιτική από τη ζωή και τα προβλήματά τους, άρχισαν να διαλέγουν τους εκπροσώπους τους με κριτήρια όμοια με αυτά που χρησιμοποιούσαν για τις ψηφοφορίες των εκπομπών που ονομάστηκαν reality show. Οι πολιτικοί έγιναν μέρος της ψυχαγωγίας. Αυτό εξηγεί και τον μεγάλο αριθμό αθλητών και καλλιτεχνών -ακόμα και συγγενών τους- που εκλέγονται σε δημόσια αξιώματα και φωτίζει, σ' ένα βαθμό και το φαινόμενο Ψωμιάδης.
Η κυριαρχία της τηλεόρασης, του μάρκετινγκ και της διαφήμισης έκανε την πολιτική να  προσαρμοστεί στις νέες απαιτήσεις. Ειδυλλιακά τοπία και γοητευτικά πρόσωπα πλασάρουν το πολιτικό προϊόν όπως τα καταναλωτικά προϊόντα. Παράπλευρη συνέπεια των νέων ηθών είναι η αξία που έχει αποκτήσει η νεότητα στην πολιτική. Ενώ παλιότερα μετρούσε η πείρα και η σοφία, σήμερα καταλήξαμε σε έναν ηλικιακό ρατσισμό εναντίον των μεγαλύτερων. Κάθε μη πολιτικό κριτήριο που καθορίζει την πολιτική λειτουργεί σε βάρος της αποτελεσματικότητάς της και τελικά στρέφεται ενάντια στους τους πολίτες.

Ένα άλλο σοβαρό φαινόμενο που επηρεάζει αρνητικά την πολιτική ζωή στη χώρα μας είναι η χρήση και διαχείριση των συμβόλων. Η καθοριστική συμμετοχή των συμβόλων στην πολιτική είναι μια βαθιά ανορθολογική διαδικασία. Τα σύμβολα αντλούν τη δύναμή τους από παραδόσεις και υπερβαίνουν τη δοκιμασία του σωστού και του λάθους, του αίτιου και του αποτελέσματος.
Η απόδοση συμβολικής δύναμης σε νεκρούς πολιτικούς του παρελθόντος και η επέκτασή της στους απογόνους τους αποτελεί χαρακτηριστικό της πολιτικής μας ζωής. Χωρίς να καταδικάζουμε ως ανίκανους όλους τους απογόνους των πολιτικών οικογενειών πρέπει να δούμε ότι η τόσο συχνή παρουσία τέτοιων προσώπων στην κορυφή του πολιτικού συστήματος εξηγείται μόνο από τη συμβολική κληρονομιά που διαχειρίζονται. Ενδεικτικός είναι ο διορισμός υφυπουργών σε υπουργεία που είχαν παλιότερα οι συγγενείς τους στο πλαίσιο της συμβολικής συνέχειας. Έτσι αντιμετωπίζουμε την κρίση με το …πνεύμα των προγόνων.
Το ανορθολογικό παζλ συμπληρώνεται και από την επίκληση θεωριών συνωμοσίας, οι οποίες δεν έλειψαν ούτε από τη εκτίμηση της σημερινής μεγάλης οικονομικής κρίσης. Ορισμένοι ερμηνεύουν την κρίση όχι σαν αποτέλεσμα εσωτερικών στρεβλώσεων και  των εγκληματικών πολιτικών που ακολουθήθηκαν, αλλά σαν μια συντονισμένη προσπάθεια των ξένων να υποτάξουν έναν αδούλωτο λαό, όπως ισχυρίζεται ο Μίκης Θεοδωράκης. Τέτοιες θεωρήσεις μας βυθίζουν ακόμη περισσότερο στο αδιέξοδο και δεν συντελούν στην απαραίτητη αυτογνωσία.

Η συνολική ευθύνη
Για να ολοκληρωθούν τα διδάγματα από την τελευταία περιπέτεια της χώρας μας θα πρέπει να ζητηθούν διεξοδικά οι ευθύνες. Εδώ παραμονεύει ο κίνδυνος της απαξιωτικής εξομοίωσης των πάντων. Παρόλο που οι ευθύνες διαχέονται σχεδόν σε όλους, η ισοπέδωση θα διασώσει αυτούς που φέρουν την κύρια ευθύνη. Όσα προβλήματα και αν υπήρχαν στην Ελλάδα του 2004, δεν θα φθάναμε ποτέ στο σημείο αυτό αν δεν μεσολαβούσε η διακυβέρνηση του Κ. Καραμανλή.
Η άρνηση και η καταδίκη των πάντων είναι μια εύκολη και γοητευτική στάση, που φοριέται πολύ τελευταία. Όμως έχει μεγάλη αξία η αναζήτηση των διαφορών. Έτσι, ενώ πολλά από τα ζητήματα που οδήγησαν στο σημερινό αδιέξοδο καλλιεργήθηκαν  σε όλη τη διάρκεια της μεταπολίτευσης, αυτό δεν πρέπει να μας κάνει να υποτιμήσουμε και να μηδενίσουμε τις μεγάλες κατακτήσεις για τη χώρα και το λαό της που κατοχυρώθηκαν την περίοδο αυτή. Αντί να τις απαξιώνουμε θα πρέπει να δούμε με πόση δυσκολία επετεύχθησαν, πόση αντίσταση συνάντησαν και πώς απειλήθηκαν στη συνέχεια.
Διαχείριση απαιτεί και η δικαιολογημένη οργή που αισθάνονται μεγάλα τμήματα του πληθυσμού και ειδικά εκείνοι που επιβαρύνονται από την κρίση χωρίς να ευθύνονται και χωρίς να έχουν συμμετάσχει το πάρτι που προηγήθηκε. Η οργή θα πρέπει να είναι στοχευόμενη προς αυτούς που φέρουν την κύρια ευθύνη και να μη καταλήγει αυτοκαταστροφική, γιατί ο κίνδυνος να ζήσουμε πολύ χειρότερες μέρες παραμένει υπαρκτός. Ανάλογα συντεταγμένα θα πρέπει να γίνει ο εντοπισμός και η καταδίκη των φαινομένων της  διαφθοράς.
Μιλώντας για ευθύνες θα πρέπει να πούμε ότι δεν υπάρχουν αθώοι, ούτε καν σ' αυτούς που δεν κυβέρνησαν, όπως είναι η Αριστερά. Ο καθένας είναι υπεύθυνος για τις προτάσεις, τις θέσεις και την πρακτική του. Για να μην πάμε πολύ πίσω, θυμίζω δύο πρόσφατες προτάσεις των κομμάτων της αριστεράς: 100.000 προσλήψεις στο δημόσιο και 1400 ευρώ κατώτατος μισθός. Στην πρώτη περίπτωση θα είχαμε οριστική χρεοκοπία του κράτους και στη δεύτερη το κλείσιμο των περισσοτέρων επιχειρήσεων και την μαζική ανεργία.

Έτσι η εξαθλίωση του λαού θα γινόταν μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία. Μήπως κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει και στην οργανωμένη επίθεση που δέχεται ο ελληνικός τουρισμός από τις δυνάμεις του Κ.Κ.Ε.; Αν δεν έρθουν οι τουρίστες, θα κλείσουν επιχειρήσεις, θα μείνουν άνεργοι οι εργαζόμενοι, θα πεινάσουν και τότε μπορεί να εξεγερθούν.
Τον τελευταίο καιρό γίνεται συχνή αναφορά για την κατάσταση στην οποία περιήλθε η Αργεντινή μετά την πτώχευσή της. Η διαφορά της από άλλες χώρες, που κατέφυγαν στο Δ.Ν.Τ., είναι ότι το πολιτικό της σύστημα και κατ' επέκταση η κοινωνία δεν μπόρεσαν να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις της κρίσιμης κατάστασης που είχε διαμορφωθεί. Η Ελλάδα έχει την τύχη να εξαρτά στην περιπέτειά της και τις άλλες χώρες του ευρώ. Όμως οι απαιτήσεις για το πολιτικό σύστημα και την κοινωνία είναι τεράστιες. Γι' αυτό και οι πολίτες πρέπει να επιστρατεύσουν την κρίση και τη λογική τους και να χειριστούν δημιουργικά τα συναισθήματά τους. Η δημοκρατία προϋποθέτει  υπεύθυνους πολιτικούς, αλλά και υπεύθυνους πολίτες.