Με τις τιμητικές εκδηλώσεις συμβαίνει τούτο το σχεδόν αντιφατικό: ενώ κρίνονται ως αναγκαίες -και θα εξηγήσω στη συνέχεια το γιατί-, η ίδια η αναγκαιότητά τους κινδυνεύει να υποβαθμίζεται, καθώς επαναλαμβανόμενη εκτίθεται στην τυποποίηση. Για το λόγο αυτό σήμερα θα επιχειρήσω με τη μεγαλύτερη δυνατή συντομία να ανιχνεύσω: την αρχική διαδρομή αυτής της παρανοϊκής σύλληψης μιας άριστα οργανωμένης βιομηχανίας θανάτου, τις γενεσιουργές ιδεοληψίες της, τη σχέση της με το σύστημα και τέλος το γενικότερο παιδευτικό μήνυμα της «σόα», δηλαδή του Ολοκαυτώματος, όπως συνηθίζεται να λέγεται.
Να υπενθυμίσω αρχικά το γεγονός ότι ο αντισημιτισμός ενδημούσε ιδίως στην κεντρική Ευρώπη από τον 19ο αι. , αλλά και πολύ παλαιότερα: Η εμφάνιση και κυρίως η έξαρσή του, ακολουθούσε πάντοτε μια οικονομική ύφεση. Η οποία με τη σειρά της αφεύκτως είχε ανάγκη από την κατασκευή ενός εχθρού. Και προκειμένου ιδιαίτερα για τη Γερμανία ο «εχθρός» -αλλά και ο ένοχος- ήταν πάντα οι Εβραίοι. Έτσι, μετά τη μεγάλη ύφεση του 1880, ο Π. ντε Λαγκάρτ εισηγήθηκε να εγκαταστήσουν τους Εβραίους στη Μαδαγασκάρη, το δε 1887 ο Τέοντορ Φριτς εκδίδει τη λαϊκίστικη μπροσούρα «εγχειρίδιο του εβραϊκού ζητήματος», η οποία έκανε 25 εκδόσεις από τη δημοσίευσή της.
Το 1919 μετά την πράγματι εξοντωτική για τη Γερμανία συνθήκη των Βερσαλλιών η Γερμανία βιώνει μια νέα οικονομική κρίση. Οι ελπίδες του 1914, όταν έμπαινε στον πόλεμο, τώρα που έβγαινε ηττημένη, είχαν μεταβληθεί σε απέραντη απογοήτευση. Την οποία η καχεκτική δημοκρατία της Βαϊμάρης δεν μπόρεσε να αντιμετωπίσει. Τότε ήταν που, ο άγνωστος ακόμη Χίτλερ, και μετέπειτα παρανοϊκός δικτάτορας, οραματίζεται ένα δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο προκειμένου να αναιρεθεί η πανωλεθρία του πρώτου. Και τότε είναι που κατασκευάζει ένα εσωτερικό νέο εχθρό και βέβαια πάλι τους Εβραίους. Ήδη το 1919 στην πρώτη του πολιτική ομιλία δηλώνει ότι του λοιπού η «πλήρης απομάκρυνση των Εβραίων» έπρεπε να είναι «ο τελικός στόχος» οποιασδήποτε εθνικής κυβέρνησης στη Γερμανία. Για να επαναλάβει λίγα χρόνια αργότερα (1923;) στο Mein Kampf ότι «Η θυσία εκατομμυρίων στο μέτωπο» δεν θα είχε συμβεί αν «12.000  ή 15.000 από αυτούς τους Εβραίους διαφθορείς του λαού είχαν θανατωθεί με δηλητηριώδη αέρια» στην αρχή του πολέμου. Η αποτρόπαια και παρανοϊκή «λογική» του κακού που θα οδηγούσε στην «Τελική Λύση» άρχιζε. Η «δαιμονοποίηση» ενός αποδιοπομπαίου τράγου εγκαθίσταται στη ναζιστική φαντασίωση, όσο και αν η απόσταση μεταξύ του αντισημιτισμού και της «Τελικής Λύσης» εξακολουθούσε να είναι μεγάλη.
Έτσι, προοδευτικά ο παραδοσιακός θρησκευτικός αντιεβραϊσμός μεταλλάσσεται πια στο σύγχρονο φυλετικό αντισημιτισμό.
Με την άνοδο του Ναζισμού στην εξουσία το 1933, η οποία, πρέπει να το επισημάνουμε, υποστηρίχτηκε από περισσότερο από 15.000.000 Γερμανούς πολίτες, ο φυλετικός αντισημιτισμός εδραιώνεται ως το κεντρικότερο συστατικό της δεξιόστροφης σκέψης και προσλαμβάνει αρχικά τα χαρακτηριστικά του αποκλεισμού και της δίωξης. Τα «δηλητηριώδη αέρια» του Mein Kampf για λόγους τακτικής μπορούν να περιμένουν. Έτσι, την Άνοιξη του 1933 οι Εβραίοι διώχνονται από τις δημόσιες υπηρεσίες, ενώ αποκλείεται η είσοδός τους και από τα επαγγέλματα του δικηγόρου, του εκπαιδευτικού, του γιατρού και άλλων. Με τους διαβόητους νόμους της Νυρεμβέργης τους αφαιρούνται και τα αστικά δικαιώματα. Τέλος το 1938 με τη γνωστή «Νύχτα των κρυστάλλων», υιοθετείται φανερά πλέον η δίωξη.
Τώρα όμως η «λύση» του προβλήματος γίνεται δύσκολη. Έτσι η απέλαση εμφανίζεται στον ορίζοντα ως η μόνη διέξοδος. Καθώς, όμως, η επιθετική Γερμανία καταβροχθίζει την Ευρώπη και συνεπώς προστίθενται και νέα εκατομμύρια Εβραίων στη δικαιοδοσία της, σταδιακά και αυτή η «Λύση» αποκλείεται. Τώρα είναι που στο φρικώδες μυαλό των ιθυνόντων, επανέρχονται τα «δηλητηριώδη αέρια», ενώ ανομολόγητα αναδύεται η ιδέα της γενοκτονίας. Έτσι κάπως δομήθηκε και οριστικοποιήθηκε η φρικτή σκάλα προς την κόλαση: πρώτα η οικονομική κρίση, ύστερα η κατασκευή του εχθρού, η επιθετικότητα, στη συνέχεια η στέρηση και ο αποκλεισμός, οι απελάσεις ή η μετανάστευση και εν τέλει η «Τελική Λύση».
Οφείλουμε, όμως, μια επισήμανση: όλα τα παραπάνω, συνοπτικότατα διατυπωμένα, έγιναν δημόσια . Και ήταν γνωστά και μέσα και έξω. Και ήταν κατά παράβαση της οποιασδήποτε κοινής λογικής, αλλά και των όρων της συνθήκης των Βερσαλλιών. Έτσι προκύπτουν εύλογα τα ερωτήματα: Τι έκανε ο γερμανικός λαός; Εφησύχαζε στην οικονομική ανάπτυξη κι έκλεινε τα μάτια στα χρήματα που έρεαν στις τσέπες του, κι ας έσταζαν αίμα κι ας μύριζαν θάνατο. Αλλά τι έκανε και η γηραιά Ευρώπη; Παρακολουθούσε αμήχανη τον πολλαπλασιασμό μιας δύναμης, το υπομόχλιο της οποίας το διαχειρίζονταν ένας παρανοϊκός δικτάτορας. Με την αόριστη ελπίδα ότι το κακό είναι αλλού. Αλλά που για να το απομακρύνει ακόμη περισσότερο, για ένα μεγάλο διάστημα κρατούσε τις πόρτες κλειστές για τους Εβραίους μετανάστες. Στο μεταξύ η ραγδαία επέλαση της ναζιστικής θηριωδίας, τα τρία πρώτα τουλάχιστον χρόνια, κατακύρωσε ως αδιαμφισβήτητο το θρίαμβο της δύναμης. Μπροστά στην οποία κάθε ανθρωπιστική ευαισθησία να δεχτούμε ότι σχεδόν ναρκώθηκε; Ή ακόμη, ότι η κυριαρχία της δύναμης επέβαλε μια μαζική τύφλωση. Πάντως σ αυτό το καθεστώς το τελευταίο βήμα προς την «τελική λύση» έγινε. Και έγινε με τη συμβολή των πολλών ή και με την ανοχή πολύ περισσότερων. Άλλωστε, κανένα μεγάλο γεγονός της Ιστορίας δεν ανήκει στον ένα. Η ευθύνη και η ενοχή μοιράζονται σε πολλούς. Ακόμα και στους εκκωφαντικά σιωπούντες.
Κι έρχομαι στο τρίτο και τελευταίο ερώτημα :
Στην ιατρική -και όχι μόνο- παραδεχόμαστε δυο βεβαιότητες : Πρώτο το γεγονός ότι η επώαση μιας ασθένειας προηγείται και συχνά παρά πολύ από τη διάγνωση. Και δεύτερο το γεγονός το ότι η ιατρική παρέμβαση είναι απείρως αποτελεσματικότερη όταν γίνεται στο στάδιο της επώασης. Και μάλιστα στο πλέον πρώιμο.
Και στα κοινωνικά φαινόμενα συμβαίνει κάτι ανάλογο. Η δε περίπτωση του Ολοκαυτώματος βεβαιώνει, και μάλιστα με τον πλέον ολέθρια έγκυρο τρόπο, την ισχύ του κανόνα αυτού. Τα μεγάλα γεγονότα δεν έρχονται με τη μορφή της αιφνίδιας καταιγίδας. Έχουν στάδιο επώασης ο χρόνος της οποίας, μάλιστα, είναι ανάλογος με τη σημασία τους: όσο μεγαλύτερη η σπουδαιότητά τους τόσο και αυξάνεται ο χρόνος ωρίμανσης. Το συμπέρασμα είναι ότι ο δρόμος προς την άβυσσο του Ολοκαυτώματος άνοιξε, πολύ πριν τη διάγνωσή του. Και άνοιξε όχι μόνον με την πρωτοβουλία του ενός, αλλά με τη συμπαράσταση και τη συμβολή των πολλών, αλλά και την ανοχή άλλων και πολύ περισσότερων. Εντός και εκτός Γερμανίας.
Γεγονός που μας επιβάλλει να δεχτούμε ότι το πρόβλημα ήταν σύμφυτο με το σύστημα. Το σύστημα ήταν έτσι διαμορφωμένο ώστε μια ιδεοληψία του παρανοϊκού δικτάτορα να διαποτίσει τους κυριότερους νευρώνες ολόκληρης της κοινωνίας. Να τη χειραγωγήσει και να τη διαχειριστεί κατά το «δουκούν» Από την άλλη πλευρά το ίδιο σύστημα προστατεύονταν, όπως ήδη αναφέρθηκε παραπάνω, και από την αμηχανία, αδυναμία ή και αδιαφορία των άλλων εθνών. Άλλωστε το κακό ήταν και αλλού και πολύ μακριά. Τουλάχιστον ακόμη. Έτσι, στον παρανοϊκό δικτάτορα παρασχέθηκε ο απαιτούμενος χρόνος, να χρησιμοποιήσει αιφνιδιαστικά την τεράστια δύναμη που ανενόχλητα είχε διαμορφώσει, προκειμένου να μετατρέψει την έμμονη ιδεοληψία του σε πρωτόγνωρο εφιάλτη. Το αποτέλεσμα ήταν η αφύπνιση των άλλων να έρθει πολύ αργά όταν το κόστος του τιμήματος αντιστροφής πολλαπλασιάστηκε κατακόρυφα.

Προφανώς η Ιστορία του Ολοκαυτώματος δεν επαναλαμβάνεται. Διδάσκει όμως τούτο το απλό: Τα άτομα και κυρίως οι λαοί οφείλουν να ελέγχουν και μάλιστα έγκαιρα και έγκυρα, την πιθανότητα δομικής παθογένειας του συστήματος στο οποίο ζουν. Ώστε να μειώσουν το ενδεχόμενο συστημικής διαμόρφωσης ενός προβλήματος ή μιας κρίσης. Και ιδιαίτερα σήμερα που μέσα στην πρωτόγνωρη κρίση που βιώνουμε αναβιώνουν πολλές φορές προκλητικά και προβάλλονται και από επίσημα χείλη ρατσιστικά στερεότυπα και ξενοφοβικές συμπεριφορές, ενώ αναδύεται και πάλι ένας καλυμμένος ή όχι υφέρπων δηλητηριώδης αντισημιτισμός που διαπερνά όλο το πολιτικό φάσμα. Ένα δεύτερο κατεπείγον χρέος που έχουν οι λαοί είναι να αγωνιστούν για την αποτροπή της επερχόμενης κρίσης στο στάδιο της επώασης. Και μάλιστα στο πλέον πρώιμο. Κάθε ολιγωρία θα αυξάνει το κόστος της λύσης με γεωμετρική πρόοδο. Και αυτό ισχύει όχι μόνον για τις κρίσεις που έρχονται από την πλευρά της βαρβαρότητας, όπως το Ολοκαύτωμα, αλλά και για εκείνες που έρχονται από την πλευρά μιας υπόσχεσης για ευημερία. Όπως η πρωτόγνωρη οικονομική κρίση που βιώνουμε σήμερα. Και αυτή άρχισε δεκαετίες πριν και είχε χρόνο επώασης μεγάλο. Η καθυστέρηση παρέμβασης ανέβασε τώρα το κόστος κατακόρυφα.
Το ποιο, συνεπώς, είναι το μήνυμα του Ολοκαυτώματος και γενικότερα της Ιστορίας των κρίσεων, είναι προφανές. Πάντοτε και όλοι μας έχουμε το αναλογικό χρέος να στήνουμε αυτί στη βουή «των πλησιαζόντων γεγονότων» και να αναλαμβάνουμε τη συλλογική και αναλογική ευθύνη για την αποτροπή τους. Έγκαιρα και πριν οι μηχανισμοί αυτοεπιδείνωσης του προβλήματος πολλαπλασιάσουν κατακόρυφα το τίμημα της λύσης του. Και θα τιμήσουμε το Ολοκαύτωμα μόνον αν και σήμερα, συλλογικά και έμπρακτα συστρατευτούμε προκειμένου να αποτρέψουμε είτε την αυτοεπιδείνωση της κρίσης που ήδη ταλανίζει τη χώρα μας, είτε τα δυστυχώς όχι σποραδικά επεισόδια ξενοφοβίας, ρατσισμού, αντισημιτισμού, αλλά και ναζιστικής βίας και θηριωδίας που συχνά ανενόχλητα εμφανίζονται και σκόπιμα υποβαθμίζεται η σημασία τους. Ασφαλώς τα προβλήματα αυτά είναι διαφορετικά. Η τακτική αντιμετώπισης όμως παραμένει η ίδια: μας θέλει όλους στην πρώτη γραμμή και σε όσο γίνεται πρωιμότερο στάδιο.