Τρίτη, 24 Απριλίου 2018
|
Του Απόστολου Ν. Κατσίκη*

Καντ, ο φιλόσοφος (και) της Γεωγραφίας

Τις τελευταίες δεκαετίες του 18ου αι., κάθε μεσημέρι ακριβώς στις 3.30, η πόρτα ενός μεσοαστικού σπιτιού στο Königsberg (Καίνιξμπεργκ), πρωτεύουσας της Ανατ. Πρωσίας, σημερινού Kaliningrad (Καλίνινγκραντ), άνοιγε και ένας μικρόσωμος κύριος με επιμελημένη εμφάνιση ξεκινούσε τον περίπατό του στους δρόμους της πόλης. Η διαδρομή ήταν καθημερινά η ίδια, η διάρκειά της προκαθορισμένη, όπως και η ώρα επιστροφής.








Από την τήρηση της συνήθειας αυτής ο εν λόγω κύριος, παρεξέκλινε μόνο δύο φορές στη ζωή του: την ημέρα που πληροφορήθηκε τις επιτυχίες της γαλλικής επανάστασης (μετέβαλε την ώρα και τη διάρκεια του περιπάτου του) και, όταν διαβάζοντας τον Αιμίλιο του Ρουσώ στο σπίτι του, συνεπαρμένος έχασε την αίσθηση του χρόνου. Αποτελούσε βέβαια κοινό τόπο ότι η τήρηση προδιαγραφών και κανόνων με θρησκευτική ευλάβεια συνιστούσε τον θεμελιώδη λίθο οργάνωσης της ζωής του μοναχικού αυτού κυρίου. Μάλιστα η ιδιορρυθμία του αυτή ήταν τόσο γνωστή σε γείτονες και περιοίκους ώστε, όπως λέγεται, είχαν φτάσει στο σημείο να ρυθμίζουν ακόμη και τα ρολόγια τους με βάση το πρόγραμμα της ημέρας του.

Ο ιδιαίτερος αυτός άνθρωπος, λάτρης και οπαδός της ακρίβειας, των κανόνων, των αρχών και των αξιών, δεν ήταν άλλος από τον μεγάλο διανοητή, φιλόσοφο και πανεπιστημιακό δάσκαλο, τέκνο του διαφωτισμού και συνεπή οπαδό του Ορθού Λόγου, τον Ιμμάνουελ Καντ.

Ο Καντ, όπως προφανώς έγινε αντιληπτό από τα παραπάνω, έζησε μια ζωή αυστηρά προγραμματισμένη. Γεννήθηκε στο Königsberg στις 22 Απριλίου του 1724, έζησε εκεί όλη του τη ζωή και πέθανε επίσης στο Königsberg. Δεν ταξίδεψε, δεν παντρεύτηκε ποτέ, αν και δυο φορές βρέθηκε στα πρόθυρα του γάμου: την πρώτη φόρα, λόγω της έμφυτης διστακτικότητας του, καθυστέρησε να αποφασίσει, με αποτέλεσμα η υποψήφια σύζυγος να επιλέξει κάποιον άλλον, και τη δεύτερη επειδή αρνήθηκε να ακολουθήσει μακριά από το Königsberg τη γυναίκα που τον ενδιέφερε. Παρά το γεγονός ότι επέλεξε να ζει μόνος και την εντύπωση του απρόσιτου και μοναχικού ανθρώπου που έδινε, ήταν ένας κοινωνικά ευχάριστος άνθρωπος. Δεν παρέλειπε να καλεί σε δείπνο φίλους, θεωρώντας ότι η κοινωνική συντροφιά ασκεί θετική επιρροή στη ζωή. Και ήταν βέβαια ευφυέστατος και χαρισματικός συνομιλητής. Γενικά ο Καντ υπήρξε ένα ιδιαίτερα προικισμένο άτομο, υπόδειγμα αυτοπειθαρχίας, με ιδιόρρυθμο βέβαια χαρακτήρα (όπως οι περισσότερες μεγαλοφυίες).

Τα χαρακτηριστικά αυτά της προσωπικότητάς του μπορούν εύκολα να αποδοθούν στον τρόπο που μεγάλωσε και στα μέσα διαπαιδαγώγησής του. Ο Καντ ανήκε σε πολυμελή μικροαστική οικογένεια, ο πατέρας του ήταν κατασκευαστής ιπποσκευών και ήταν το τέταρτο από τα 11 παιδιά της οικογένειας. Φαίνεται ότι η μητέρα του διέγνωσε νωρίς τα διανοητικά προσόντα του γιού της και αποφάσισε να τον στείλει στο Collegium Fridericanum, ένα σχολείο αυστηρό με θρησκευτικό προσανατολισμό. Στη συνέχεια φοίτησε στο Πανεπιστήμιο της πόλης του, όπου σπούδασε Φυσική, Μαθηματικά και Φιλοσοφία. Εκεί η επίδραση του δασκάλου του Martin Kuntzen υπήρξε καθοριστική. Ο Kuntzen εισήγαγε τον Κant στη «νοοτροπία» των θετικών επιστημών έτσι ώστε, όταν κλήθηκε να υπηρετήσει την Εκκλησία, γεγονός που θα του εξασφάλιζε οικονομική ανεξαρτησία και κοινωνική καταξίωση, αρνήθηκε, προτιμώντας να καθορίσει ο ίδιος τα του βίου του, ο οποίος απεδείχθη ιδιαίτερα σκληρός. Έτσι άρχισε την επαγγελματική του σταδιοδρομία παραδίδοντας ιδιωτικά μαθήματα σπουδάζοντας συγχρόνως σε μεταπτυχιακό επίπεδο. Μετά την αναγόρευσή του σε διδάκτορα το 1755, απέκτησε το δικαίωμα να διδάσκει στο Πανεπιστήμιο ως Privatdozent (ιδιωτικός καθηγητής), αμειβόμενος κατά την αρέσκεια των ακροατών-φοιτητών του. Στην κατάσταση αυτή της γενικότερης αβεβαιότητας παρέμεινε για 15 χρόνια. Τακτοποιήθηκε επαγγελματικά και οικονομικά μόλις το 1770, όταν, σε ηλικία 46 ετών, εξελέγη τακτικός καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Königsberg στην έδρα της Λογικής και Μεταφυσικής. Παρόλο που δεν ήταν υποχρεωμένος έκανε παραδόσεις και Φυσικής, Κοσμολογίας, Ανθρωπολογίας, Θεολογίας και Γεωγραφίας, λόγω προσωπικού ενδιαφέροντος και πολυμάθειας.

Η υστεροφημία του Ιμμάνουελ Καντ οφείλεται ασφαλώς στο πολύπλευρο έργο του στους τομείς της Επιστημολογίας, της Φιλοσοφίας, της Λογικής και της Μεταφυσικής, το μέγεθος του οποίου και η παγκόσμια εμβέλειά του απέδωσαν σ’ αυτόν, εν ζωή ακόμη, τον τίτλο του μεγαλύτερου διανοητή της εποχής του. Εν τούτοις το έργο του αυτό έχει υποβαθμίσει τη συμβολή του στην εδραίωση, την εξέλιξη ή την ανανέωση πολλών από τις θετικές επιστήμες. Στην τελευταία περίπτωση ανήκει και η Γεωγραφία, ειδικότητα η οποία υπήρξε ιδιαίτερα προσφιλής και οικεία στον μεγάλο διανοητή (παρά το γεγονός ότι δεν είχε ταξιδέψει ποτέ!).

Το είδος της προσφοράς του Καντ στη Γεωγραφία συνίσταται αφενός στη συγγραφή εργασιών γεωγραφικού περιεχομένου, με κυριότερο εκπρόσωπο ένα σύγγραμμα Φυσικής Γεωγραφίας (1802), και αφετέρου στην καθιέρωση της Γεωγραφίας στους ακαδημαϊκούς κύκλους μέσω της διδασκαλίας της στο Πανεπιστήμιο του Königsberg για τριάντα σχεδόν χρόνια. Παρόλο πού η πανεπιστημιακή του έδρα κάλυπτε τις θεματικές περιοχές της Λογικής και της Μεταφυσικής στα 27 χρόνια (1770-1797) της ακαδημαϊκής του σταδιοδρομίας ο Καντ συμπεριέλαβε τη Γεωγραφία σε 47 εξάμηνα. Εάν μάλιστα συμπεριληφθούν στον παραπάνω αριθμό και οι παραδόσεις του περί Ανθρωπολογίας (24 εξάμηνα), οι οποίες είχαν τον χαρακτήρα Ανθρωπογεωγραφίας, τότε γίνεται αντιληπτό το μέγεθος της ενασχόλησης του Καντ με εκφράσεις του γνωστικού αντικειμένου της Γεωγραφίας.

Η επιθυμία του Καντ να ασχοληθεί συστηματικά με το αντικείμενο της Γεωγραφίας και γενικότερα με εκφράσεις των θετικών επιστημών, δεν υπήρξε βέβαια προϊόν στιγμιαίας παρόρμησης. Εκτός από τις παρεμφερείς βασικές σπουδές, ήδη σε νεαρή ηλικία, το 1747, είχε εκδηλώσει τις επιστημονικές του ανησυχίες δημοσιεύοντας μια εργασία μαθηματικού-φυσικού περιεχομένου. Ακολούθησε σειρά εργασιών με επίκεντρο τη Φυσική Ιστορία, την Κοσμογραφία και τη Γεωγραφία, στις οποίες αποτυπώνονται οι απόψεις του για διάφορα φυσικά φαινόμενα και επιχειρείται η ερμηνεία τους. Αποκορύφωμα της περιόδου αυτής μπορεί να θεωρηθεί η διατύπωση της γνωστής θεωρίας του περί «Προελεύσεως του ηλιακού συστήματος» (1755), η οποία συμπληρωμένη από τον Laplace (1796) έμεινε στην Ιστορία των Επιστημών ως «Θεωρία Kant-Laplace».

 Παρά την κριτική την οποία δέχτηκε η διατυπωθείσα από τον Καντ  υπόθεση–άποψη υπήρξε η τελειότερη, αντικειμενική σύνοψη των επιστημονικών γνώσεων μέχρι την εποχή εκείνη.

Ο μεγάλος δημιουργός παραμένει μέχρι σήμερα ο σημαντικότερος εκπρόσωπος της Θεωρητικής Γεωγραφίας και πρότυπο νεωτερισμού. Ο φιλόσοφος Καντ άλλαξε όχι μόνο την αντίληψη για την επιστήμη της Γεωγραφίας αλλά και τον τρόπο του «γεωγραφικού σκέπτεσθαι», προσδίδοντας σε μία κατεξοχήν, μέχρι τότε, θετική επιστήμη ένα είδος «πνευματικής υπόστασης».

Ο Καντ εκτός από πνευματική ιδιοφυΐα υπήρξε συγχρόνως και ένας εξαιρετικός πανεπιστημιακός δάσκαλος. Παρόλο πού τα σωματικά του χαρακτηριστικά δεν συνέβαλαν στο να επιβάλλεται με την παρουσία του -το ύψος του μόλις ξεπερνούσε το 1,50 μ., υπέφερε μάλιστα και από κύφωση- εν τούτοις ήταν σε θέση μέσω του μεστού του λόγου και της ευγλωττίας να καθηλώνει το ακροατήριο. Στους τακτικούς ακροατές των παραδόσεών του συγκαταλέγονταν ο Υπουργός Παιδείας της Πρωσίας καθώς και ο φιλόσοφος Herder. Η φήμη του Καντ ως επιστήμονα και συγγραφέα ήταν τόσο μεγάλη ώστε γύρω στο 1790 παρατηρείται η δημιουργία μιας «βιομηχανίας» αντιγραφέων που μεταπωλούσε τις παραδόσεις του!

Ο Καντ αποσύρθηκε από την καθηγεσία το 1797, σε ηλικία 73 ετών, όχι όμως και από τα εγκόσμια, ενημερωνόταν συνεχώς και ενδιαφερόταν για τις παγκόσμιες εξελίξεις. Πέθανε στις 12 Φεβρουαρίου του 1804. Το μεγαλείο τού πνεύματος και της ψυχής του είναι αποτυπωμένο στο επίγραμμα του τάφου του: «δύο πράγματα πληρούν την ψυχή μου με σεβασμό: ο έναστρος ουρανός πάνω και ο ηθικός νόμος μέσα μου».

 

* Ο Απόστολος Ν. Κατσίκης είναι Ομ. Καθηγητής Παν/μίου Ιωαννίνων

 


 
Το όνομά σας:
Το email σας:
Θέμα:
Σχόλιο: (μέχρι 1000 χαρακτήρες)


Προσφατα

24.05.18 | Βλάχοι λεγεωνάριοι κρατούμενοι των Ναζί
17.05.18 | Η άφιξη του πρίγκιπα στα Ιωάννινα πριν 96...

ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ την επίσκεψη του πρίγκιπα Καρόλου στην Ελλάδα την περασμένη εβδομάδα, θα σχολιάσω σήμερα...

02.05.18 | Το τέλος της ζωής είναι συνέχεια της ίδιας...

Ευθανασία, λέξη ελληνική, σημαίνει καλός θάνατος. Τι σημαίνει όμως καλός θάνατος; Και πότε έρχεται;...

24.03.18 | Το Ολοκαύτωμα και η εκτόπιση των Γιαννιωτών...

Το Ολοκαύτωμα αποτέλεσε την καθοριστική έκφραση του Ναζισμού, αλλά και το χαρακτηριστικό γνώρισμα...

13.03.18 | Αλβέρτος Αϊνστάιν

«Η φαντασία είναι πιο σημαντική από τη γνώση. Η γνώση είναι περιορισμένη. Η φαντασία περικυκλώνει...

19.12.17 | Μικρές ιστορίες

«Λοιπόν, φτάσαμε και είμαστε σε θέση να ορθώσουμε τη σημαία μας στον γεωγραφικό Νότιο Πόλο …...

21.11.17 | Τυφλό κορίτσι σ' οδηγάει, παιδί του...

ΜΙΚΡΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ - ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ

28.10.17 | Η μάχη της Πίνδου ο στρατηγός Βραχνός και ο...

1939: το νέο αµυντικό δόγµα Με την εισβολή των Ιταλών στην Αλβανία το Ελληνικό Γενικό Επιτελείο...