Τρίτη, 21 Νοεμβρίου 2017
|
Του Απόστολου Κατσίκη*

Τυφλό κορίτσι σ' οδηγάει, παιδί του Μοντιλιάνι...

ΜΙΚΡΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ - ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ

«Ξέχασες ’κείνο τον σκοπό που λέγαν οι Xιλιάνοι -Άγιε Nικόλα φύλαγε κι Άγια θαλασσινή- τυφλό κορίτσι σ’ οδηγάει, παιδί του Mοντιλιάνι…» έγραφε ο «ποιητής της θάλασσας» Νίκος Καββαδίας το 1947, στο ποίημά του «Θεσσαλονίκη», απευθυνόμενος σε άγνωστο αποδέκτη.
Τον Καββαδία τον αγαπήσαμε πολύ και τα τόσα μελοποιημένα ποιήματά του, ιδίως από τον Θάνο Μικρούτσικο (1979), τα τραγουδήσαμε ξανά και ξανά, χωρίς να μας δυσκολεύουν οι τόσες άγνωστες λέξεις και φράσεις που εμπεριέχονται σ’ αυτά, όπως και το ανεξήγητο κάποιων στίχων (εξάλλου αυτή είναι μία από τις ιδιαιτερότητες και ομορφιές του Καββαδία). Πώς ερμηνεύεται άραγε το παράδοξο «ένα τυφλό κορίτσι να σε οδηγεί» και τι σχέση έχει το κορίτσι αυτό, που αποκαλείται «παιδί» του Μοντιλιάνι, με τον ονομαστό «καταραμένο» ζωγράφο;
Η απάντηση στο πρώτο ερώτημα αναζητείται: πρόκειται για αλληγορία που πηγάζει, ίσως, από τη ζωή του ποιητή; Eίναι έκφραση έντονης νοσταλγίας ή διάθεση φυγής που έχει καταλάβει το πρόσωπο του ποιήματος; H ποίηση, αλλά και όλες οι τέχνες, είναι πολλαπλά ερμηνευμένες…
Το δεύτερο ερώτημα είναι εύκολο να απαντηθεί. Ανάμεσα στους καταραμένους και τραγικούς ήρωες που ζουν στους στίχους των ποιημάτων του, ο Νίκος Καββαδίας βάζει μια εικόνα που δανείζεται από έναν «καταραμένο» ζωγράφο. Μια μορφή που τους συντροφεύει, τους οδηγεί ή τους στοιχειώνει, ένα κορίτσι με κενά γαλάζια μάτια της σειράς πορτραίτων αυτής της «ιδιαιτερότητας», που ο Αμεντέο Μοντιλιάνι φιλοτέχνησε, εκατό χρόνια πριν, γύρω στο 1917. Τριάντα χρόνια μετά ο Καββαδίας γράφει το ποίημα «Θεσσαλονίκη».
Περί του ζωγράφου Μοντιλιάνι ο λόγος, λοιπόν.
Ο Αμεντέο Κλεμέντε Μοντιλιάνι έζησε μια ζωή σύντομη, έντονη και ταραχώδη, κερδίζοντας τον τίτλο του καταραμένου ζωγράφου. Ακόμα και το όνομά του παραπέμπει σ’ αυτήν την «ιδιότητα»: το παρατσούκλι Modi, που προφέρεται στα γαλλικά όπως η λέξη maudit, σημαίνει καταραμένος.
Γεννήθηκε στο Λιβόρνο, στις 12 Ιουλίου 1884 από αστική εβραϊκή οικογένεια, η οποία τη χρονιά που γεννήθηκε κατέρρευσε οικονομικά. Εκτός από την οικονομική δυστοκία της οικογένειας, ο Αμεντέο απέκτησε από την παιδική του ηλικία ένα «εφ’ όρου ζωής» πρόβλημα: προσβλήθηκε από φυματίωση, που τον καταδίωκε μέχρι το τέλος και καθόρισε κυριολεκτικά τη ζωή του. Όντας ταλέντο στη ζωγραφική στράφηκε προς αυτήν με πάθος αποζητώντας ένα δημιουργικό καταφύγιο. Σπούδασε ζωγραφική στη Βενετία και τη Φλωρεντία.
Εμπνευσμένος από τους «καταραμένους» ήρωές του, ιδίως τον ομότεχνό του Τουλούζ-Λωτρέκ, αλλά όλως περιέργως και από τον Νίτσε, το 1905 σε ηλικία 21 ετών, οδηγήθηκε στο Παρίσι, στο επίκεντρο του καλλιτεχνικού κόσμου της εποχής.

Το «Le Bateau-Lavoir», ένα κοινόβιο για τους ανέστιους καλλιτέχνες στο προάστιο της Μονμάρτρης, θα φιλοξενήσει τον Μοντιλιάνι για τρία χρόνια. Παρά τις περιορισμένες οικονομικές του δυνατότητες, θα συνεχίσει σπουδές ζωγραφικής στην Ακαδημία Κολαρόσι. Εντούτοις, την «πραγματική» ακαδημία τεχνών στο Παρίσι των αρχών του 20ού αιώνα δεν αποτελούσαν οι αίθουσες και τα εργαστήρια του ακαδημαϊκού χώρου, αλλά τα πολυάριθμα καφέ, τα μπιστρό, οι ταβέρνες και τα καμπαρέ των αβάν-γκαρντ καλλιτεχνών της Μονμάρτρης και του Μονπαρνάς. Στα στέκια αυτά, όπου έρρεαν άφθονα τα φτηνά αλκοολούχα ποτά της εποχής και οι ψυχοτρόπες ουσίες, γίνονταν οι πιο παθιασμένες συζητήσεις για τις τέχνες, τη ζωγραφική, τη μουσική και την ποίηση. Σ’ αυτό το περιβάλλον ο Μοντιλιάνι θα γνωρίσει τους σημαντικότερους καλλιτέχνες του 20ού αιώνα, τον Πικάσο, τον Ντερέν, τον Απολινέρ, τον Ριβέρα, τον Μαξ Ζακόμπ και θα ωριμάσει καλλιτεχνικά. Ένας απ' αυτούς, ο γλύπτης Μπρανκούζι, θα τον επηρεάσει τόσο πολύ που για έξι χρόνια θα αφιερωθεί ολοκληρωτικά στη γλυπτική, ξεχνώντας σχεδόν τη ζωγραφική. Δυστυχώς, ο ίδιος κατέστρεψε τα περισσότερα γλυπτά έργα του.
Σταδιακά, ο Μοντιλιάνι αναπτύσσει το δικό του ιδιαίτερο ύφος, μια πρωτότυπη και προσωπική τεχνοτροπία. Έτσι, ενώ στο ξεκίνημά του ενσωματώνει επιρροές από τον Πικάσο, τον Τουλούζ-Λωτρέκ, τον Σεζάν και άλλους, σύντομα τα έργα του παίρνουν τον δικό τους δρόμο. Δημιουργεί ανέκφραστα, μακρόστενα προσωπεία, σήμα κατατεθέν σε όλο του το έργο, γλυπτό και ζωγραφικό. Έναν προσωπικό «κόσμο» που ο Μοντιλιάνι θα αγαπήσει και θα τον καλλιεργήσει καλλιτεχνικά, θα τον επαναλαμβάνει δε σε όλη του τη ζωή. Στους 300 περίπου πίνακες που δημιουργεί από το 1915 ως το 1920, κατεξοχήν πορτρέτα, το τεχνοτροπικό του στυλ παραμένει σταθερό και απόλυτα αναγνωρίσιμο. Το πρόσωπο αποτυπώνεται με έντονο ωοειδές σχήμα, τα μάτια είναι αμυγδαλωτά, η μύτη μακριά και λεπτή, ο λαιμός αφύσικα μακρύς.
Αγαπημένο θέμα του είναι επίσης το γυναικείο γυμνό. Τα τριάντα έργα που εξέθεσε, στην γκαλερί του Παρισιού Berthe Weill στις 3 Δεκεμβρίου του 1917, όλα με γυμνές φιγούρες, στη μια και μοναδική ατομική έκθεση που έκανε ο Μοντιλιάνι όσο ήταν εν ζωή, διάρκειας μόνο μιας ημέρας, έγιναν επίκεντρο ενός δημόσιου σκανδάλου με την αστυνομία να κλείνει την γκαλερί μόλις λίγες ώρες αφότου άνοιξε. Η έκθεση ξανανοίγει, όταν τα έργα απομακρύνονται από τη βιτρίνα.
Η ζωή του μποέμ καλλιτέχνη, σχέσεις, φίλοι, ερωμένες, αλλά και ο κύκλος των καλλιτεχνών της Μονμάρτρης και του Μονπαρνάς, τον οδηγούν στην αυτοκαταστροφή: ως άλλος «Λωτρέκ» βυθίζεται συνεχώς στο αλκοόλ και τα ναρκωτικά. Υποστηρίζεται βέβαια ότι ο ιταλός καλλιτέχνης επεδίωκε να δίνει αυτή την εντύπωση, διότι ήθελε να κρύψει πάση θυσία το μεγάλο μυστικό που κουβαλούσε από την παιδική του ηλικία, τη φυματίωση και τα συμπτώματά της. «Ήταν χαρούμενος, όταν οι άλλοι τον θεωρούσαν μεθύστακα και ναρκομανή. Έτσι, δεν έβλεπαν πάνω του τα σημάδια της φυματίωσης. Οι αλκοολικοί άλλωστε, ιδίως οι καλλιτέχνες, ήταν αποδεκτοί. Οι φυματικοί -το αντίθετο- ήταν μιάσματα. Ο Μοντιλιάνι προτίμησε συνειδητά να κρύψει τη θανατηφόρα ασθένειά του απ' όλους, φίλους και ερωμένες».
Με το ίδιο πάθος που ζωγραφίζει, απολαμβάνει και τις ερωτικές του σχέσεις. Στις γνωστές κατακτήσεις του περιλαμβάνονται η διάσημη ρωσίδα ποιήτρια Άννα Αχμάτοβα και η βρετανίδα δημιοσιογράφος και συγγραφέας Μπεατρίς Χάστινγκς. «Ήταν νέος και δυνατός, δεν μπορούσες να πάρεις τα μάτια σου πάνω από το ρωμαϊκού κάλλους πρόσωπό του», έχει γράψει μία από τις ερωμένες του Πικάσο, η Φερνάντ Ολιβιέ. Τελευταία και πιο τραγική σύντροφός του ήταν η νεαρή φοιτήτρια Ζαν Εμπιτέρν, η γυναίκα που θα τον συντροφεύσει μέχρι τις τελευταίες στιγμές της ζωής του και θα του χαρίσει μια κόρη, τη μοναδική απόγονό του.
Μαζί θα ταξιδέψουν στην Κυανή Ακτή, όπου θα δημιουργήσει τους πιο δημοφιλείς του πίνακες. Εκεί θα γραφτεί και ο επίλογος της ζωής του, καθώς, όντας επιβαρυμένος από τις καταχρήσεις, προσβάλλεται από μηνιγγίτιδα και στις 24 Ιανουαρίου 1920, αφήνει την τελευταία του πνοή. Ήταν μόλις 35 ετών. Μια μέρα αργότερα, η εννέα μηνών έγκυος στο δεύτερο παιδί τους, Ζαν Εμπιτέρν, αδυνατώντας να δεχτεί την απώλεια, αποφασίζει να δώσει τέλος στη ζωή της πηδώντας από το παράθυρο. Σκοτώθηκαν και αυτή και το έμβρυο.

Σήμερα, ο Αμεντέο Μοντιλιάνι, που δεν έζησε για να δει τη δόξα και την αξία των έργων του, που αποτιμώνται σε εκατοντάδες εκατομμύρια, θεωρείται ένας από τους σπουδαιότερους ζωγράφους παγκοσμίως. Φέτος, η γκαλερί Tate Modern του Λονδίνου, τιμώντας τη μνήμη και το έργο του, διοργανώνει από 23 Νοεμβρίου μέχρι 2 Απριλίου 2018 αναδρομική έκθεση με όλα τα έργα τού ζωγράφου. Στην περίπτωση του Μοντιλιάνι όλα έγιναν μετά θάνατον.
«Θα ήθελα η ζωή μου να ήταν σαν πλουσιοπάροχο ποτάμι που κυλάει χαρμόσυνα πάνω στη γη», έτσι ονειρεύτηκε τη ζωή του ο Αμεντέο Μοντιλιάνι. Η ζωή όμως τον διέψευσε τραγικά.

* Ο Απόστολος Ν. Κατσίκης είναι Ομότιμος Καθηγητής Παν/μίου Ιωαννίνων







Το όνομά σας:
Το email σας:
Θέμα:
Σχόλιο: (μέχρι 1000 χαρακτήρες)


Προσφατα

24.05.18 | Βλάχοι λεγεωνάριοι κρατούμενοι των Ναζί
22.05.18 | Άνθρωποι των «Γραμμάτων»

Το 1647, o γεννημένος στα Γιάννενα (1616) επιχειρηματίας Νικόλαος Γλυκύς αποφάσισε να μετοικήσει...

17.05.18 | Η άφιξη του πρίγκιπα στα Ιωάννινα πριν 96...

ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ την επίσκεψη του πρίγκιπα Καρόλου στην Ελλάδα την περασμένη εβδομάδα, θα σχολιάσω σήμερα...

02.05.18 | Το τέλος της ζωής είναι συνέχεια της ίδιας...

Ευθανασία, λέξη ελληνική, σημαίνει καλός θάνατος. Τι σημαίνει όμως καλός θάνατος; Και πότε έρχεται;...

24.04.18 | Καντ, ο φιλόσοφος (και) της Γεωγραφίας

Τις τελευταίες δεκαετίες του 18ου αι., κάθε μεσημέρι ακριβώς στις 3.30, η πόρτα ενός μεσοαστικού...

24.03.18 | Το Ολοκαύτωμα και η εκτόπιση των Γιαννιωτών...

Το Ολοκαύτωμα αποτέλεσε την καθοριστική έκφραση του Ναζισμού, αλλά και το χαρακτηριστικό γνώρισμα...

13.03.18 | Αλβέρτος Αϊνστάιν

«Η φαντασία είναι πιο σημαντική από τη γνώση. Η γνώση είναι περιορισμένη. Η φαντασία περικυκλώνει...

19.12.17 | Μικρές ιστορίες

«Λοιπόν, φτάσαμε και είμαστε σε θέση να ορθώσουμε τη σημαία μας στον γεωγραφικό Νότιο Πόλο …...