Τετάρτη, 26 Ιουλίου 2017
|
Του Απόστολου Ν. Κατσίκη*

Μαρία-Σίβυλλα Μέριαν, οι μεταμορφώσεις των εντόμων, ένα ταξίδι στο Σουρινάμ και οι εξαίσιες γκραβούρες

Ποιος είναι άραγε ο συνδετικός κρίκος που ενώνει μια σειρά από ετερόκλητα (σε πρώτη ανάγνωση) πρόσωπα, πράγματα, γεγονότα και καταστάσεις, όπως την Ολλανδική Γουιάνα (σημερινό Σουρινάμ), τις φάσεις μεταμόρφωσης των εντόμων, την πρώτη επιστημονική αποστολή στη Δύση, μια χαρισματική γυναίκα και λευκώματα ζωγραφικής με αναπαραστάσεις εξωτικών ζώων; Η απάντηση στο περίπλοκο αίνιγμα απαιτεί ένα νοερό ταξίδι στον κόσμο του 17ου αι. και μια γεωγραφική υπέρβαση σε απόσταση 5.000 μιλίων από την Ευρώπη.

Η αρχή του μίτου επίλυσης του γρίφου οδηγεί στη Φρανκφούρτη της Γερμανίας του 17ου αι. και στην οικογένεια Μέριαν. Ο δε συνδετικός κρίκος όλων τα παραπάνω «συστατικών του αινίγματος» είναι το μέλος της οικογένειας Μαρία-Σίβυλλα Μέριαν, μια ταλαντούχα γυναίκα, εξαιρετικά δυναμική για την εποχή της, με ειδικές γνώσεις στη Φυσική Ιστορία (ιδιαίτερα στην εντομολογία), με πάθος για την αναζήτηση του καινούργιου, πρωτοπόρος σε θέματα παρατήρησης και ερμηνείας της Φύσης, πρώιμη ακτιβίστρια, καθώς και σπουδαία καλλιτέχνις-ζωγράφος, χαράκτρια και εκδότρια.
Τα περισσότερα από τα στοιχεία του χαρακτήρα της φαίνεται ότι οφείλονται στα γονίδια που κληρονόμησε από τους γονείς της. Την καλλιέργεια, όμως, του φυσικού της ταλέντου τη χρωστά στο ευρύτερο οικογενειακό, αλλά και επαγγελματικό της περιβάλλον. Η Μαρία-Σίβυλλα Μέριαν γεννήθηκε στις 2 Απριλίου του 1647 στη Φρανκφούρτη. Υπήρξε παιδί µιας οικογένειας καλλιτεχνών και χαρακτών. Ο πατέρας της, Ματαίους-Ματίας ΄Ελντερ Μέριαν, ήταν Ελβετός χαράκτης και εκδότης. Παντρεύτηκε σε δεύτερο γάμο την Κατερίνα Γιοχάνα Σίβυλλα Χάιµ, τη µητέρα της Μαρίας-Σίβυλλας. Ο πατέρας της ήταν γνωστός σε όλη την Ευρώπη για τα χαρακτικά του, καθώς επίσης και για τις εκδόσεις του. Πέθανε όταν η Μαρία ήταν µόλις τριών ετών. Η µητέρα της ξαναπαντρεύτηκε το 1651 τον εξαιρετικό ολλανδό ζωγράφο Γιάκοµπ Μάρρελ. Ο πατριός της αναγνώρισε το ταλέντο της προγονής του και µε τη βοήθειά του η Μαρία διερεύνησε τα µυστικά του σχεδίου, των υδατογραφιών και της χαλκογραφίας. Η έμφυτη περιέργειά της την οδήγησε στην ικανοποίηση και μιας άλλης εσωτερικής «ανάγκης»: την παρατήρηση και ερμηνεία της Φύσης, ιδιαίτερα των εντόμων με τα οποία ήταν γοητευμένη. Τα ενδιαφέροντά της αυτά φαινόταν ασυνήθιστα και μάλλον περίεργα στην εποχή της, διότι τα έντομα ήταν συνδεδεμένα μόνο με ρύπους και ασθένειες. Στην ηλικία των 13 ετών, η Μαρία παρατήρησε, μελέτησε και ζωγράφισε τη μετατροπή του μεταξοσκώληκα σε έντομο. Αυτή ήταν η αρχή του πάθους της για τη μελέτη των εντόμων και των φυτών, που διατήρησε άσβεστο σε όλη της ζωή.
Σταδιακά, οι απλές εντομολογικές παρατηρήσεις έλαβαν «επιστημονικό» χαρακτήρα και οδήγησαν στη λύση «παρεξηγήσεων» και την ορθή ερμηνεία φαινομένων. Στη Μαρία οφείλουμε π.χ. την περιγραφή της μετάβασης από την κάμπια στη χρυσαλίδα και τελικά στη μορφή του εντόμου.
Το 1665, σε ηλικία 18 ετών, η Μαρία παντρεύεται τον ζωγράφο Γιόχαν Αντρέας Γκραφ. Παρά τις οικογενειακές της υποχρεώσεις, το ζεύγος απέκτησε δύο κόρες, το πάθος της για τη μελέτη της Φύσης και τη ζωγραφική παρέμεινε ασίγαστο. Σχεδίαζε συνεχώς ικανοποιώντας την αγάπη της για τους εκπροσώπους πανίδας και χλωρίδας. Σε αυτά τα σχέδια, μικρά θαύματα αισθητικής που θεωρήθηκαν μεγαλειώδη, βασίστηκε η έκδοση του πρώτου βιβλίου της το 1675 µε τίτλο «Βιβλίο των Λουλουδιών».
Οι επιστημονικές και καλλιτεχνικές της επιτυχίες δε συμβάδιζαν, όμως, με αντίστοιχη οικογενειακή αρμονία. Το 1685 η Μαρία Σίβυλλα χώρισε µε τον σύζυγό της και µετακόµισε στις Κάτω Χώρες, συνεχίζοντας το έργο της. Οι υδατογραφίες της γίνονταν όλο και πιο δηµοφιλείς µεταξύ των αγοραστών και αποκόμιζε από την πώλησή τους αρκετά χρήματα. Η δε μετεγκατάστασή της στην Ολλανδία της άνοιξε τον δρόμο για το αδιανόητο για μια γυναίκα την εποχή εκείνη εγχείρημα της πραγματοποίησης ενός επιστημονικού ταξιδιού στην Ολλανδική Γουιάνα (Σουρινάμ), στο τροπικό κομμάτι της αμερικανικής ηπείρου, σε απόσταση 5.000 μιλίων από την Ολλανδία, απόσταση σχεδόν εξωπραγματική για έναν κάτοικο της Ευρώπης. Αν το ταξίδι ήταν ριψοκίνδυνο για έναν άντρα, για μια γυναίκα ήταν απλώς αδύνατον να το πραγματοποιήσει. Αυτοί οι κανόνες, όμως, δεν ίσχυαν για τη Μαρία-Σίβυλλα Μέριαν.
Το 1699, σε ηλικία μάλιστα 52 ετών, υλοποίησε την επιθυµία της και, µαζί µε την κόρη της, επιβιβάστηκε στο πλοίο για το Σουρινάµ. Σκοπός του ταξιδιού της -ποιος άλλος;- να µελετήσει και να ζωγραφίσει εξωτικά ζώα και φυτά.
Στην ολλανδική αποικία έκανε πολλά ταξίδια στην ενδοχώρα, συνέταξε περιγραφές και αποτύπωσε σχεδιαστικά ενδημικά ζώα και φυτά. Εκεί απέδειξε και τα φιλάνθρωπα αισθήματά της. Γνώρισε από κοντά τις απάνθρωπες συνθήκες εργασίας και την εκμετάλλευση των σκλάβων, που εργάζονταν στις φυτείες των Ευρωπαίων, και αγωνίστηκε για την καλυτέρευση της ζωής τους, διακινδυνεύοντας η ίδια να πέσει θύμα του αποικιοκρατικού καθεστώτος.
Στο Σουρινάµ έμεινε 21 µήνες. Βαριά άρρωστη, πιθανώς από κίτρινο πυρετό, το εγκατέλειψε τον Ιούνιο του 1701 και µε την κόρη της επέστρεψε στο Άµστερνταµ. Καθώς είχε συγκεντρώσει ήδη αρκετά στοιχεία, δηµοσίευσε το 1705 το πιο σηµαντικό έργο της «H Μεταµόρφωση των Εντόµων του Σουρινάµ», το οποίο και σήμερα θεωρείται ως ένα από τα καλύτερα βιβλία Φυσικής Ιστορίας που έχει ποτέ εκδοθεί. Εργάστηκε ενεργά μέχρι το 1715, όταν και υπέστη εγκεφαλικό επεισόδιο. Πέθανε στο σπίτι της στο Άμστερνταμ στις 13 Ιανουαρίου 1717, σε ηλικία 70 ετών.
Η Μαρία-Σίβυλλα Μέριαν απεδείχθη εξέχουσα φυσιοδίφης, καθώς και εξαιρετική καλλιτέχνης-ζωγράφος. Συγκαταλέγεται στους πρώτους μελετητές της μεταμόρφωσης των εντόμων και ήταν πρωτοπόρος των επιστημονικών ερευνητικών αποστολών. Οι απεικονίσεις φυτών και ζώων που φιλοτέχνησε θεωρούνται αριστουργηματικές και θαυμάζονται σε συλλογές σε όλο τον κόσμο.
Ωστόσο, παρά την αποδεδειγμένη συνεισφορά της στην επιστήμη και την τέχνη, το έργο της αγνοήθηκε σε μεγάλο βαθμό από τους επιστήμονες της εποχής της, ίσως επειδή προερχόταν από μια γυναίκα που δεν είχε λάβει καν επιστημονική εκπαίδευση. Ο εικοστός αιώνας στάθηκε ευγενέστερος απέναντι στην προσφορά της. Οι επιστήμονες (ξανα)ανακάλυψαν το έργο της και απέδωσαν σ’ αυτό, αλλά και στη Μέριαν, τα δικαιολογημένα εύσημα. Η γερμανική κυβέρνηση απεικόνισε το πρόσωπό της στο γερμανικό χαρτονόμισμα των 500 μάρκων, ενώ εκδόθηκαν και γραμματόσημα προς τιμήν της. Επίσης, πολλά σχολεία στη Γερμανία φέρουν το όνομά της.
Φέτος, καθώς γιορτάζονται 300 χρόνια από τον θάνατό της, το κοινό έχει την ευκαιρία να «γνωρίσει» την πρωτοπόρο φυσιοδίφη και καλλιτέχνιδα Μαρία-Σίβυλλα Μέριαν και να απολαύσει τα μοναδικά και εξαίσια έργα της σε μια μεγάλη θεματική έκθεση στο Kupferstichkabinett του Βερολίνου.

* Ο Απόστολος Ν. Κατσίκης είναι Ομ. Καθηγητής Παν/μίου Ιωαννίνων





Το όνομά σας:
Το email σας:
Θέμα:
Σχόλιο: (μέχρι 1000 χαρακτήρες)


Προσφατα

24.05.18 | Βλάχοι λεγεωνάριοι κρατούμενοι των Ναζί
22.05.18 | Άνθρωποι των «Γραμμάτων»

Το 1647, o γεννημένος στα Γιάννενα (1616) επιχειρηματίας Νικόλαος Γλυκύς αποφάσισε να μετοικήσει...

17.05.18 | Η άφιξη του πρίγκιπα στα Ιωάννινα πριν 96...

ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ την επίσκεψη του πρίγκιπα Καρόλου στην Ελλάδα την περασμένη εβδομάδα, θα σχολιάσω σήμερα...

02.05.18 | Το τέλος της ζωής είναι συνέχεια της ίδιας...

Ευθανασία, λέξη ελληνική, σημαίνει καλός θάνατος. Τι σημαίνει όμως καλός θάνατος; Και πότε έρχεται;...

24.04.18 | Καντ, ο φιλόσοφος (και) της Γεωγραφίας

Τις τελευταίες δεκαετίες του 18ου αι., κάθε μεσημέρι ακριβώς στις 3.30, η πόρτα ενός μεσοαστικού...

24.03.18 | Το Ολοκαύτωμα και η εκτόπιση των Γιαννιωτών...

Το Ολοκαύτωμα αποτέλεσε την καθοριστική έκφραση του Ναζισμού, αλλά και το χαρακτηριστικό γνώρισμα...

13.03.18 | Αλβέρτος Αϊνστάιν

«Η φαντασία είναι πιο σημαντική από τη γνώση. Η γνώση είναι περιορισμένη. Η φαντασία περικυκλώνει...

19.12.17 | Μικρές ιστορίες

«Λοιπόν, φτάσαμε και είμαστε σε θέση να ορθώσουμε τη σημαία μας στον γεωγραφικό Νότιο Πόλο …...