Πέμπτη, 23 Αυγούστου 2018
|
ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ ΚΑΤΣΙΚΗΣ*

Γκούσταβ Κλιμτ, το κίνημα της «απόσχισης», η χρυσή περίοδος του ζωγράφου κα το περίφημο «φιλί»

Σε ένα από τα πολυτελή προάστια της Βιέννης, στον αριθμό 11 της Feldmühlgasse, σε πολύ κοντινή απόσταση από τα ανάκτορα Schönbrunn, βρίσκεται μια κομψή λευκή βίλα, η οποία αποτελεί κάθε χρόνο τόπο «καλλιτεχνικού προσκυνήματος» χιλιάδων εκλεκτικών φιλότεχνων από όλο τον κόσμο.

Ασφαλώς και δικαιολογημένα, διότι το συγκεκριμένο οίκημα αποτελούσε, από τις αρχές του 20ού αι. και μέχρι το θάνατό του το 1918, το ατελιέ–χώρο δημιουργίας ενός ζωγράφου που άνοιξε νέους δρόμους στην τέχνη διαρρηγνύοντας τις σχέσεις του με το καλλιτεχνικό κατεστημένο της εποχής, στο δημιουργικό οίστρο του οποίου οφείλονται περίφημοι και πασίγνωστοι πίνακες σημερινής αξίας εκατοντάδων εκατομμυρίων. Πρόκειται για τον Gustav Klimt (Γκούσταβ Κλιμτ), τον ιδρυτή του κινήματος της «απόσχισης», εκπρόσωπο της Art Nouveau (Αρ νουβο), τον δημιουργό του περίφημου πίνακα «Το φιλί». Το αυθεντικό εργαστήριο του καλλιτέχνη παραμένει ανέπαφο εκεί, πλημμυρισμένο στο φως του κήπου, όπως και τα σύνεργα της δουλειάς του, η φαρδιά, σκούρα μπλε φόρμα εργασίας του, τα προσωπικά του είδη, ακόμη μια «αυθόρμητη» φωτογραφία του ζωγράφου, που τον δείχνει το 1912 να χαμογελάει καθώς κρατά μια από τις αγαπημένες του γάτες…

"Όποιος θέλει να μάθει κάτι για μένα σαν καλλιτέχνη, κάτι που από μόνο του είναι σημαντικό, πρέπει να κοιτάξει προσεκτικά τα έργα μου και εκεί να ψάξει και να αναγνωρίσει ποιος είμαι και τί θέλω". Αυτό υποστήριζε ο καλλιτέχνης απαντώντας στην κλασική ερώτηση «ποιος είναι και τι εκφράζει ο Γκούσταβ Κλίμτ». Ας τον «γνωρίσουμε» , φέτος που συμπληρώνονται 100 χρόνια από το θάνατό του.

 

 

Ο Γκούσταβ Κλιμτ, γεννήθηκε στο Μπάουμγκαρτεν, κοντά στην πόλη της Βιέννης, το 1862 και ήταν το δεύτερο από τα επτά παιδιά του φτωχού χαράκτη χρυσού Ερνστ Κλιμτ και της Άννα Φίνστερ.

Αν αποδεχτούμε ότι μέρος, τουλάχιστον, του ταλέντου κληρονομείται, τότε σίγουρα οι καλλιτεχνικές τάσεις που έδειξε από μικρός ο Γκούσταβ οφείλονται στα γονίδια του πατέρα του. Αναμφίβολη βέβαια είναι η επίδραση της επαγγελματικής ενασχόλησης του πατέρα του στα έργα της αποκαλούμενης «χρυσής περιόδου» του καλλιτέχνη, στην οποία χρησιμοποιούσε φύλλα χρυσού σε πολλά από τα έργα του.

Στην ηλικία των δεκατεσσάρων ετών ο Γκούσταβ Κλίμτ γράφτηκε στη Σχολή Εφαρμοσμένων Τεχνών (Kunstgewerbeschule) της Βιέννης. Τα πρώιμα έργα του υπήρξαν περισσότερο συμβατικά, κάτι το αναμενόμενο εξάλλου, και ακολουθούσαν τα καθιερωμένα αισθητικά πρότυπα της εποχής με έντονες επιρροές από το έργο του ακαδημαϊκού Χανς Μάκαρτ (1840-1884), ηγετικής φυσιογνωμίας του βιεννέζικου καλλιτεχνικού κόσμου.

Η επαγγελματική και καλλιτεχνική καριέρα του νεαρού Κλιμτ ξεκινά με τους καλύτερους οιωνούς. Με εφόδια το ταλέντο αλλά και δείγματα δουλειάς του στα αισθητικά πρότυπα του ιστορικισμού, κρατούσας τάσης της εποχής της μοναρχίας στην Αυστρία, ο Κλιμτ έλαβε πολλές παραγγελίες για να ζωγραφίσει δημόσια κτίρια. Η πρώτη του παραγγελία (1880) αφορούσε πίνακες για το Μέγαρο Sturany της Βιέννης, καθώς και ορισμένες τοιχογραφίες για την οροφή των ιαματικών λουτρών του Κάρλσμπαντ. Σύντομα ο Κλιμτ καθιερώνεται όχι μόνον στους καλλιτεχνικούς αλλά και στους κύκλους της βιεννέζικης αριστοκρατίας. Η αναγνώριση έρχεται και μάλιστα στον υψηλότερο βαθμό:  το έργο του «Η αίθουσα του παλιού Burgtheater» (1888) απέσπασε το Αυτοκρατορικό Βραβείο, την ίδια χρονιά ο αυτοκράτορας Φραγκίσκος Ιωσήφ του απονέμει το χρυσό μετάλλιο του Τάγματος της Τιμής για το σύνολο της συνεισφοράς του στην τέχνη (μάλλον βιάστηκε, τα καλύτερα έργα του Κλιμτ ήρθαν αργότερα…).

 Το 1894 του ανατίθεται η φιλοτέχνηση της Μεγάλης Αίθουσας του Πανεπιστημίου της Βιέννης. Εδώ ο Κλιμτ επιχειρεί να υλοποιήσει τις επαναστατικές του ιδέες για τη διακόσμηση δημόσιων κτιρίων.

Σε τρεις πίνακες -μεγάλες συνθέσεις με πολλά πρόσωπα- συμβολίζονται η Φιλοσοφία, η Ιατρική και η Νομική με τη μορφή γυμνών γυναικών. Τα έργα θεωρήθηκαν από τους ακαδημαϊκούς κύκλους σκανδαλώδη, έως και πορνογραφικά, εξαιτίας του έντονου ερωτικού στοιχείου τους, με αποτέλεσμα, να μην χρησιμοποιηθούν τελικά στη διακόσμηση του Πανεπιστημίου (δυστυχώς κανένα από αυτά τα έργα δεν σώζεται σήμερα, καθώς καταστράφηκαν αργότερα από τους Γερμανούς Ναζί). Εξοργισμένος ο Κλιμτ από τις αρνητικές κριτικές και την πολεμική που δεχόταν προτιμά να αποσύρει τα έργα του και να επιστρέψει τα χρήματα της αμοιβής του στο κράτος. Ας σημειωθεί ότι η διένεξη και η απόρριψη των έργων του Κλιμτ όχι μόνον δεν τον υποβάθμισαν καλλιτεχνικά αλλά του προσέδωσαν μεγαλύτερο κύρος και φήμη: οι απορριφθείσες τοιχογραφίες παρουσιάστηκαν στη συνέχεια στο Παρίσι, όπου η μια από αυτές, η Ιατρική, κέρδισε το Grand Prix στην Παγκόσμια Έκθεση του 1901.

Την περίοδο αυτή ο Κλιμτ διακόπτει τις σχέσεις του με τους συμβατικούς καλλιτεχνικούς κύκλους και ιδρύει (με άλλους ομοϊδεάτες καλλιτέχνες) το κίνημα της «Απόσχισης της Βιέννης» (Wiener Sezession), η οποία σύμφωνα με την ιδρυτική διακήρυξη αποτελούσε μία «μάχη για την πρόοδο των σύγχρονων καλλιτεχνών ενάντια στα γεράκια που αυτοαποκαλούνται καλλιτέχνες αλλά έχουν εμπορικό συμφέρον να παρακωλύουν την άνθιση της τέχνης». Η θέση του ως συνιδρυτή και πρώτου προέδρου της Απόσχισης εξασφάλισαν, επίσης, ότι το στυλ του θα γινόταν ευρέως σημαίνον, αν και η απευθείας επιρροή του Κλιμτ σε άλλους καλλιτέχνες ήταν περιορισμένη. Στη ζωγραφική και τις εφαρμοσμένες τέχνες, η Απόσχιση διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη της Art Nouveau,, απέναντι στις αρχές του ακαδημαϊσμού.

Παρά τη ρήξη του με τους πανεπιστημιακούς-ακαδημαϊκούς κύκλους ο Κλιμτ εξακολουθούσε να είναι ο αγαπημένος καλλιτέχνης της άρχουσας τάξης και της αριστοκρατίας. Το αποδεικνύουν οι συνεχείς αναθέσεις διακόσμησης δημόσιων αλλά και ιδιωτικών κτιρίων της Βιέννης, εκκλησιών, θεάτρων και του περίφημου Μουσείου Ιστορίας της Τέχνης (Kunsthistorisches Museum). Αυτή την περίοδο (1905–1909), ο Κλιμτ διακοσμεί την έπαυλη του Βέλγου βιομήχανου Στόκλετ. Διάσημη είναι η ψηφιδωτή ζωφόρος του κτιρίου από μάρμαρο με ενθέματα χρυσού, σμάλτου και ημιπολύτιμων λίθων με κεντρικό μοτίβο το περίφημο «Δέντρο της Ζωής». Την ίδια τεχνική ακολουθεί και στην τοιχογραφία «Ζωφόρος του Μπετόβεν», έργο που αποτελούσε φόρο τιμής στον Λούντβιχ βαν Μπετόβεν και βασίστηκε στην 9η Συμφωνία του. Ο μέγας Ροντέν χαρακτήρισε αυτό το έργο του Κλιμτ «τραγικό και θεϊκό».

Η καλλιτεχνική επιτυχία συνοδεύτηκε από διεύρυνση της ήδη σημαντικής φήμης του Κλιμτ αλλά και μεγάλα οικονομικά οφέλη. Συνιστά μάλιστα θα λέγαμε και την πηγή χρηματοδότησης της αποκαλούμενης «Χρυσής Περιόδου» του καλλιτέχνη κατά την οποία παρήγαγε τα έργα ιδιαίτερης τεχνοτροπίας και τεχνικής που του απέφεραν παγκόσμια φήμη. Τα περισσότερα από αυτά αποτελούν προσωπογραφίες γυναικών της βιεννέζικης αστικής τάξης, η οποία υπήρξε και προστάτις της Απόσχισης (μάλλον περίεργο το τελευταίο αν λάβουμε υπόψη τον συντηρητισμό των καιρών). ΄Εχουν διασωθεί και είναι πολύ γνωστά πορτραίτα επώνυμων γυναικών της βιεννέζικης κοινωνίας οι οποίες –και μόνον αυτές- μπορούσαν να πληρώσουν τα υπέρογκα για την εποχή ποσά με τα οποία αμειβόταν ο Κλιμτ. Ενδεικτά αναφέρουμε τα Πορτραίτα της Adele Bloch-Bauer I και ΙΙ (πουλήθηκαν πρόσφατα για 135 και 150 εκατ. δολάρια), η Προσωπογραφία της Μάντα Πριμαβέσι, η Χορεύτρια, Πορτρέτο της Γιοχάνα Στάουντε, Πορτρέτο της Φρίτσα Ρίντλερ κ.ά.

Η συνάντηση του Κλιμτ με πιο σύγχρονες τάσεις στην Ευρωπαϊκή τέχνη, τον ενθάρρυναν να αναπτύξει το δικό του εκλεκτικό και συχνά φανταστικό ύφος. Έτσι προέκυψε το εντελώς προσωπικό, ξεχωριστό, μοναδικό, εξού και αναγνωρίσιμο στιλ του Κλιμτ, το οποίο συνδυάζει στοιχεία της Αρ Νουβώ και του συμβολισμού, ενώ πολλές φορές χαρακτηρίστηκε, όπως αναφέρθηκε παραπάνω, ως αρκετά προκλητικό, λόγω του έντονου ερωτισμού που κυριαρχούσε σε αυτό. Το ερωτικό στοιχείο είναι απροκάλυπτο και σε αρκετά από τα σχέδιά του, τα οποία ο ίδιος χαρακτήρισε ως φόρο τιμής «στην αγαθή αλλά και λάγνα φυλή των υπερευαίσθητων».

 Ο έρωτας, η ζωή, η γέννηση κι ο θάνατος, ο ιδιότυπος συμβολισμός και βέβαια οι γυναίκες ήταν τα θέματα από τα οποία αντλούσε έμπνευση (τα έργα του χαρακτηρίζονται από σχεδόν παντελή απουσία της ανδρικής παρουσίας). Εξαίρεση από τον κανόνα αποτελεί το θεωρούμενο κορυφαίο και μακράν δημοφιλέστερο έργο του «Το φιλί) (1907/08), που επαινέθηκε από το κοινό και τους κριτικούς και εκπροσωπεί τη «χρυσή περίοδό» του, χαρακτηριστικό της οποίας υπήρξε η αφθονία του χρυσού ως διακοσμητικού στοιχείου (επίδραση προφανώς του πατρός Κλιμτ). Το έργο- σύμβολο του βιεννέζικου Jugendstil,  θεωρούμενο ως αριστούργημα της αρχής της σύγχρονης ζωγραφικής, που απεικονίζει δύο ερωτευμένους αγκαλιασμένους σφιχτά, αγοράστηκε από την κυβέρνηση της Αυστρίας (!) την πρώτη ημέρα που εκτέθηκε για το υπέρογκο ποσό των 25.000 κορωνών (ή περίπου 185.000 δολαρίων σήμερα). Εικάζεται ότι απεικονίζει τον ίδιο τον Κλιμτ με την τότε φιλενάδα του, Emilie Flöge. Άλλες πηγές αναφέρουν ότι πρόκειται για ένα από τα μοντέλα του Κλιμτ, που την εποχή εκείνη ήταν ευρύτερα γνωστό ως Red Hilda και η οποία είχε ποζάρει ξανά για εκείνον στα έργα του “Δανάη” και “Χρυσόψαρα”. Το έργο εκτίθεται στη Βιέννη (Österreichische Galerie Belvedere).

Παρά την εν ζωή ακόμη τεράστια επιτυχία του ο Κλιμτ ποτέ δεν υποστήριξε ότι ήταν επαναστατικός στην τέχνη με κανέναν τρόπο αλλά προσπάθησε να εισαγάγει τους νέους καλλιτέχνες στον ευρύτερο κόσμο της μοντέρνας τέχνης. Υπό αυτή την έννοια, ο Κλιμτ «ευθύνεται» για τη βοήθεια να μεταμορφωθεί η Βιέννη σε πρωταγωνιστικό κέντρο για την κουλτούρα και τις τέχνες, στην αλλαγή του αιώνα. Όμως η επιρροή του σε άλλους καλλιτέχνες και επακόλουθα κινήματα ήταν αρκετά περιορισμένη, με εξαίρεση, ίσως, τον νεαρό Egon Schiele (Έγκον Σίλε), ο οποίος τον σεβόταν απεριόριστα.

Δεν επεδίωκε καθόλου να τραβήξει την προσοχή του κόσμου στο πρόσωπό του «Δεν υπάρχει αυτοπροσωπογραφία μου. Δεν με ενδιαφέρει ο εαυτός μου ως θέμα, αλλά οι άλλοι άνθρωποι, και ιδιαίτερα οι γυναίκες, κι ακόμη περισσότερο άλλα φαινόμενα. Είμαι πεπεισμένος ότι ως άτομο δεν παρουσιάζω ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Δεν υπάρχει τίποτα αξιοσημείωτο σε μένα. Είμαι ζωγράφος και ζωγραφίζω καθημερινά, από το πρωί έως το βράδυ», έλεγε ο ίδιος.

Σπάνια άφηνε τη γενέτειρά του Αυστρία και τη μοναδική φορά που επισκέφθηκε το Παρίσι, έφυγε από εκεί χωρίς να έχει εντυπωσιαστεί καθόλου (εκτιμούσε όμως ιδιαίτερα το έργο του Τουλούζ-Λωτρέκ).

Ο Γκούσταβ Κλίμτ δεν έκανε οικογένεια, δεν παντρεύτηκε ποτέ, φαίνεται όμως ότι προσέλκυε έντονα τις γυναίκες και συνήψε «άπειρες» σχέσεις (ιδίως με τα μοντέλα του). Φημολογείται ότι «απέκτησε» 14 παιδιά…

Πέθανε από εγκεφαλικό επεισόδιο σε ηλικία 56 ετών, το Φεβρουάριο του 1918, περίπου μια δεκαετία αφότου ζωγράφισε «Το Φιλί», αφήνοντας ημιτελή πολλά έργα του. Αλλά οι δημιουργίες που «κληροδότησε» στην ανθρωπότητα αποτελούν ικανή παρακαταθήκη για να καταταγεί στη χορεία των σπουδαίων, των μοναδικών καλλιτεχνών. Φέτος, έναν αιώνα μετά το θάνατό του, η κληρονομιά του Κλιμτ ζει, μας εμπνέει, μας διδάσκει, μας προβληματίζει και μας ψυχαγωγεί περισσότερο από ποτέ.

 

Ο κ. Απόστολος Ν. Κατσίκης είναι Ομ. Καθηγητής Παν/μίου Ιωαννίνων

Το όνομά σας:
Το email σας:
Θέμα:
Σχόλιο: (μέχρι 1000 χαρακτήρες)


Προσφατα

26.07.18 | Από το «ιπτάμενο Πανεπιστήμιο» της Βαρσοβίας...

Στις 4 Ιουλίου του 1934, πριν από 84 χρόνια, «έφευγε» από τη ζωή στη Γαλλία μια γυναίκα, εκπρόσωπος...

13.07.18 | «Δε θέλω να αλλάξω τον Αριστοφάνη»

Λίγες ώρες πριν την πρώτη επίσημη παρουσίαση της κωμωδίας του Αριστοφάνη «Θεσμοφοριάζουσες»,...

26.06.18 | Αφιέρωμα στην Παγκόσμια Ημέρα Μουσικής - ...

Σήμερα θεωρείται δεδομένο οι συναυλίες των καλλιτεχνών-ειδώλων της ροκ μουσικής να συνοδεύονται από...

14.06.18 | «Θέλει υπομονή και επιμονή»

Οι φωτογραφίες του Βασίλη Πατερούση θα μπορούσαν να αποτελούν μέρος ενός πολυτελούς, ταξιδιωτικού...

08.06.18 | «Θέλω να χορεύω με τους αγγέλους»

Η πάντα γελαστή και χαρούμενη Ούλη Μοιρασγέτη από την Αυστρία, που εδώ και 32 χρόνια ζει στην...

05.06.18 | Πλαστικό, η περιβαλλοντική μάστιγα της...

Από την 1η Ιανουαρίου του 2018 η χώρα μας προστέθηκε σ’ εκείνες στις οποίες επιβάλλεται υποχρεωτικά...

02.06.18 | Μια συζήτηση περί του ανθρώπινου εγκέφαλου

«Δεν είναι δοχείο να το γεμίσεις, αλλά φωτιά να την ανάψεις». Αυτή η ρήση του Πλούταρχου είναι η...

30.05.18 | Ένα θέμα που με συναρπάζει

Η Οργανωτική Επιτροπή του Διεπιστημονικού Συμποσίου «Πώς μαθαίνει ο Εγκέφαλος; (ΠΜΕ)» προσκάλεσε...