Τρίτη, 26 Ιουνίου 2018
|
ΑΠΟΣΤΟΛΟΣ Ν. ΚΑΤΣΙΚΗΣ

Αφιέρωμα στην Παγκόσμια Ημέρα Μουσικής - Μικρές Ιστορίες

Σήμερα θεωρείται δεδομένο οι συναυλίες των καλλιτεχνών-ειδώλων της ροκ μουσικής να συνοδεύονται από εκκεντρικές στιλιστικές εμφανίσεις, εξεζητημένα οπτικά και ηχητικά εφέ, κινήσεις και πρακτικές που αποσκοπούν στο να διεγείρουν και απογειώσουν τα μέλη του ακροατηρίου.

Πολλές φορές μάλιστα το νεανικό, κυρίως, κοινό θεωρεί «επιβεβλημένη υποχρέωσή του» να συμμετέχει στο παραπάνω σκηνικό με εκδηλώσεις ενίοτε υστερικού τύπου (κραυγές, λιποθυμίες κ.ά. παρόμοια).

Αν λοιπόν τα παραπάνω χαρακτηριστικά θεωρούνται στην εποχή μας ως συστατικά «εκ των ων ουκ άνευ» για την επιτυχία μιας ροκ συναυλίας, πώς άραγε θα αντιμετωπιζόταν ένας βιρτουόζος της κλασικής μουσικής, ο οποίος για να συνεπάρει το φιλόμουσο κοινό θα χρησιμοποιούσε σε ρεσιτάλ βιολιού πριν από διακόσια χρόνια τρικ αντίστοιχα των Mick Jagger και Michael Jackson; Ένας καλλιτέχνης, του οποίου οι εμφανίσεις στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ου αι., συνοδευόταν από λιποθυμίες γυναικών και οι άντρες παραληρούσαν από ενθουσιασμό, προηγούντο κατά δύο αιώνες εκείνων των Beatles και των Roling Stones;

Ας μην βιαστούμε να απαντήσουμε αρνητικά, αποκλείοντας την ύπαρξη ενός τέτοιου εκπροσώπου της κλασικής μουσικής.

Ο καλλιτέχνης με τη μοναδική σκηνική παρουσία που εισήγαγε στο κλασικό πάλκο πρακτικές ροκ σταρ υπήρξε, και δεν ήταν άλλος από τον μοναδικό Νικολό Παγκανίνι, τον δεξιοτέχνη-φαινόμενο, τον «μεταλλαγμένο βιολιστή», όπως τον αποκάλεσαν, αυτός τον οποίο ο μέγας Γκαίτε παρομοίαζε με «στήλη από φλόγες και σύννεφα».

Διαβάζοντας όλα τα παραπάνω διθυραμβικά σχόλια ο καθένας αντιλαμβάνεται ότι ο Παγκανίνι δεν ήταν απλά ένας από τους ελάχιστους, έστω, συνθέτες και δεξιοτέχνες του βιολιού που ξεχώριζαν και άφησαν ανεξίτηλο το στίγμα τους στην ιστορία της κλασικής μουσικής. Οι απαράμιλλες δυνατότητές του, σε συνδυασμό μάλιστα με την απόκοσμη όψη και την ιδιόρρυθμη σκηνική παρουσία του οδήγησαν στο σημείο να δημιουργηθεί γύρω από το πρόσωπό του ο μύθος του ανθρώπου που κυριαρχείται από δαιμονικές δυνάμεις! Αυτή μάλιστα η φήμη ακολουθούσε τον Παγκανίνι όχι μόνο καθόλη τη διάρκεια της ζωής του αλλά τον «ταλαιπώρησε» τραγικά και μυθιστορηματικά ακόμη και μετά θάνατον…

Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή.

Ο Νικολό Παγκανίνι γεννήθηκε στη Γένοβα της Ιταλίας στις 27 Οκτωβρίου του 1782. Ήταν το τρίτο από τα έξι παιδιά του λιμενεργάτη και μάλλον αποτυχημένου επιχειρηματία Antonio και της Teresa Paganini. Μόλις πέντε χρονών, άρχισε να μαθαίνει μαντολίνο από τον πατέρα του και στην ηλικία των επτά, μεταπήδησε στο βιολί. Από νωρίς φάνηκε το εκπληκτικό του ταλέντο στη μουσική και έτσι κέρδισε πολυάριθμες υποτροφίες που τον βοήθησαν να παρακολουθήσει μαθήματα βιολιού από διάσημους βιολιστές (Giovanni Servetto και Giacomo Costa). Γρήγορα ξεπέρασε τους τοπικούς δασκάλους του σε δεξιοτεχνία και τεχνική κι έτσι μετακόμισε στην Πάρμα για να ζητήσει καθοδήγηση από τον μεγάλο βιολιστή της εποχής Alessandro Rolla. Στα τέλη του 1796, ο Παγκανίνι επέστρεψε στη Γένοβα ως ολοκληρωμένος πλέον μουσικός έχοντας διευρύνει σημαντικά τις γνώσεις του στους τομείς της σύνθεσης και της ενορχήστρωσης.

 Πολύ γρήγορα, το 1801, σε ηλικία 18 ετών, ήταν καθιερωμένος βιολονίστας και έτσι απέκτησε τον τίτλο του «πρώτου βιολιού» στη Δημοκρατία της Lucca, μιας πόλης στην Τοσκάνη. Σύντομα η φήμη του ως σολίστα αλλά και συνθέτη απογειώθηκε. Αποκτά θέσεις βιολιστή σε αυλικές ορχήστρες (της αδελφής του Ναπολέοντα, Ελίζας) και δασκάλου μουσικής σε μέλη πριγκιπικών οίκων (πρίγκηπας Φελίτσε Μπατσιόκι).

Η μεγάλη φήμη και η αναγνώριση του Παγκανίνι ως μοναδικού εκτελεστή ήλθε μέσω των αναρίθμητων εμφανίσεών του σε ολόκληρη την Ευρώπη. Από το 1810 ακολουθεί σταδιοδρομία αυτόνομου μουσικού εγκαταλείποντας την αυτοκρατορική Αυλή και πραγματοποιώντας περιοδείες, αρχικά στην Ιταλία, Εμίλια-Ρομάνια, Λομβαρδία, Μιλάνο, Πάρμα.  Ρώμη,  Νάπολη και το Παλέρμο, πόλεις όπου το «μουσικό» του όνομα είχε ήδη εδραιωθεί. Η φήμη του δεν άργησε να επεκταθεί και εκτός Ιταλίας. Από τις αρχές του 1828, ο Παγκανίνι περιοδεύει  στην Ευρώπη, με πρώτο σταθμό την Αυστρία (Βιέννη), όπου σύμφωνα με την αλληλογραφία του, ενθουσιάστηκε από τη μουσική παιδεία του κοινού. Επόμενος σταθμός του υπήρξε η Πράγα  και για τα επόμενα δύο χρόνια, ο Παγκανίνι περιοδεύει στη Γερμανία και στην Πολωνία. Στη συνέχεια τον υποδέχεται το Παρίσι  και το Λονδίνο, η Ιρλανδία και η Σκωτία, πριν επιστρέψει στο Παρίσι, όπου σύμφωνα με μαρτυρίες, έδωσε 151 συναυλίες στη διάρκεια ενός έτους !

Παντού οι κριτικές ήταν διθυραμβικές. Και δικαιολογημένα: ο Παγκανίνι έφερε επανάσταση στην τεχνική της ερμηνείας του βιολιού. Μπορούσε να παίζει τρεις οκτάβες σε τέσσερις χορδές με μια έκταση του χεριού, ένα κατόρθωμα που είναι σχεδόν αδύνατο ακόμα και σήμερα. Τα δάχτυλά του διέθεταν τεράστια ευλυγισία και δυνατότητα μεγάλων ανοιγμάτων που έφθαναν για να καλύψουν τρεις οκτάβες σ΄αυτό το δύσκολο όργανο. Μάλιστα για να ερμηνευθεί η δεξιοτεχνία του έχει υποστηριχθεί πως οι ικανότητές του οφείλονταν πιθανώς σε κάποιου τύπου διαταραχή του συνδετικού ιστού (όπως το σύνδρομο Μαρφάν ή μία παραλλαγή του συνδρόμου Ehlers-Danlos).

Ιδιοφυής και αντισυμβατικός, εξαιρετικά εκκεντρικός και ατίθασος, ο Παγκανίνι εκμεταλλευόταν στο έπακρο όχι μόνο τις σολιστικές του ικανότητες αλλά την σωματική του εμφάνιση και τη σκηνική του παρουσία. Αδύνατος και ευθυτενής, με απόκοσμη όψη, προκαλούσε το κοινό του με τα πρωτοφανή για την εποχή του σκηνικά τεχνάσματα. Συνήθιζε να σπάζει, δήθεν κατά λάθος, τις τρεις χορδές του βιολιού του και να συνεχίζει με τη μία την εκτέλεση του έργου, κερδίζοντας τον θαυμασμό και το χειροκρότημα του κόσμου, το οποίο τον αποθέωνε. Ένα αγαπημένο του τρικ ήταν το παίξιμο του βιολιού με το δοξάρι στο δεξί χέρι και ταυτόχρονο pizzicato (το «τσίμπημα» των χορδών) με το αριστερό (το Capriccio no. 24 είναι πασίγνωστο για το pizzicato του αριστερού χεριού).

 Η έλξη που ασκούσε στο κοινό ήταν τέτοια, ώστε τα εισιτήρια για τις εμφανίσεις του να πωλούνται στη μαύρη αγορά και σε τιμές διπλάσιες της κανονικής Είναι ο πρώτος εκτελεστής, πέρα από τους πιανίστες, ο οποίος έπαιζε τα κομμάτια απέξω. Αυτό του έδινε ευελιξία και κίνηση στη σκηνή και πρωτόγνωρη, για την εποχή, αλληλεπίδραση με το κοινό. Για πολλούς είναι ο πρώτος διεθνής σούπερ σταρ μουσικός!

 Η τεχνική του αρτιότητα και η εξαιρετική του δεξιοτεχνία, τις οποίες δεν μπορούσε να πλησιάσει κανένας σύγχρονος συνάδελφός του, ερμηνεύθηκαν μέσα από διαφόρους μύθους, με τον πλέον διαδεδομένο να θεωρεί πως είχε «πουλήσει την ψυχή του στο διάβολο» προκειμένου να αποκτήσει υπερφυσικές ικανότητες στην εκτέλεση του βιολιού! Μια φήμη που διόλου δεν πείραζε τον ίδιο, μιας και αποτελούσε έναν παραπάνω λόγο για να συρρέει το κοινό στα κονσέρτα του.

Ο Παγκανίνι δεν υπήρξες μόνο μοναδικός εκτελεστής, ήταν εξίσου περίφημος συνθέτης έργων για βιολί (κυρίως). Μάλιστα λόγω της ιδιορρυθμίας του έγραφε τα έργα (για βιολί) μόνο για τον εαυτό του και δεν τα δημοσίευε. Δεν ήθελε η μουσική του να βρίσκεται στη διάθεση άλλων ερμηνευτών. Ωστόσο επέτρεψε την έκδοση των πιο γνωστών έργων του, των «24 Καπρίτσιων», επειδή πίστευε ότι ήταν τόσο δύσκολα, που κανείς άλλος βιολονίστας, εκτός από τον ίδιο, δεν θα μπορούσε να τα ερμηνεύσει. Όλα τα παραπάνω χαρακτηριστικά  τοποθέτησαν τον Παγκανίνι σε περίοπτη θέση στην ιστορία της μουσικής του 19ου αιώνα. Στο πλαίσιο του κινήματος του Ρομαντισμού  επηρέασε βαθύτατα πολλούς άλλους συνθέτες, όπως οι Λιστ, Μπραμς, Σούμαν, Σοπέν αλλά και βιρτουόζους του βιολιού.

 Η εκτυφλωτική αυτή καριέρα όμως του μουσικού-φαινόμενο έμελλε να σβήσει άδοξα και τραγικά. Τον Σεπτέμβριο του 1834 ο Παγκανίνι έκλεισε τον κύκλο των εμφανίσεών του απότομα και μετά το τέλος ενός κονσέρτου επέστρεψε στη Γένοβα. Νοιώθοντας την όρασή του να τον εγκαταλείπει και με επισφαλή υγεία, μη μπορώντας πλέον να ασχοληθεί με τη μουσική, αποφάσισε να επενδύσει οικονομικά στην ίδρυση ενός καζίνο στο Παρίσι (ήταν και λάτρης του τζόγου). Η επένδυσή του όμως απέτυχε οικτρά, κατέρρευσε οικονομικά και έφτασε σε σημείο να δημοπρατήσει τα προσωπικά του αντικείμενα, συμπεριλαμβανομένων και των μουσικών οργάνων του για να ανακάμψει οικονομικά. Το 1838, η κατάσταση της υγείας του είχε επιδεινωθεί και ήταν πλέον μη αναστρέψιμη. Εγκαταστάθηκε λόγω του ευνοϊκού της κλίματος στη Νίκαια, όπου τον βρήκε το μοιραίο στις 27 Μαΐου του 1840.

Οι ιδιορρυθμίες, οι εκκεντρικότητες και οι μύθοι που συνόδευαν τον Παγκανίνι σε ολόκληρη τη ζωή του επέπρωτο να γράψουν και τον επίλογο, μάλιστα κατά τραγικό τρόπο. Κατά μια άποψη, λίγο πριν πεθάνει, ζήτησε να κοινωνήσει, αλλά, λόγω της αδυναμίας κατάποσης, η μετάληψη έπεσε από το στόμα του. Το γεγονός ήταν αρκετό ώστε κανείς πλέον να μην αμφιβάλει για τη «σατανική» του υπόσταση.  Η εκκλησία, λόγω του γεγονότος αλλά και του εκλύτου βίου του, αρνήθηκε την ταφή του και το άψυχο σώμα του έμεινε για μήνες στα ψυγεία του νοσοκομείου. Εκείνη την εποχή δημιουργήθηκε και η "ψύχωση Παγκανίνι" στους πολίτες, οι οποίοι "άκουγαν" τα βράδια τον διάσημο βιολιστή να παίζει μέσα από το φέρετρό του. Έτσι ο νεκρός μεταφέρθηκε εσπευσμένα σε ένα παλαιό λεπροκομείο, στη συνέχεια εγκαταλείφθηκε σε μια έρημη ακτή και θάφτηκε από θαυμαστές του. Μετά από τέσσερα χρόνια έγινε η εκταφή και η σορός του μεταφέρθηκε με πλοίο στη Γένοβα, όπου απαγορεύτηκε η εκφόρτωση, το πλοίο επανέπλευσε στη Μασσαλία αλλά και εκεί αρνήθηκαν οι Μασσαλιώτες να προσφέρουν γη για την ταφή του νεκρού… Μετά από απίστευτες περιπέτειες, επενέβη η Δούκισσα της Πάρμας Μαρία Λουίζα και το φέρετρο μεταφέρθηκε τελικά στην Πάρμα για να γίνει η ταφή το 1845 !

Μετά την παρέλευση 22 ακόμη ετών ο γιος τού Παγκανίνι Αχιλλέας-Αλεξάνδρος, ανήγειρε για τον πατέρα του περισπούδαστο τάφο στο νεκροταφείο της Πάρμας όπου και αποτέθηκαν οριστικά τα πολυπαθή λείψανα του μοναδικού Νικολό Παγκανίνι.

Ο Απόστολος Ν. Κατσίκης είναι ομ. Καθηγητής Παν/μίου Ιωαννίνων

Το όνομά σας:
Το email σας:
Θέμα:
Σχόλιο: (μέχρι 1000 χαρακτήρες)


Προσφατα

13.11.18 | Άνθρωποι των Γραμμάτων - Μικρές Ιστορίες

Ο Steven Kass πετάχτηκε από το κρεβάτι του αμέσως μόλις χτύπησε το ξυπνητήρι. Δεν ήθελε κατά κανένα...

27.10.18 | Οι άταφοι Έλληνες μαχητές του Ελληνοιταλικού...

Στις 22 Ιανουαρίου 2018 άρχισε η διαδικασία για τον εντοπισμό, την εκταφή, ταυτοποίηση και ταφή των...

26.10.18 | «Ο κόσμος δε μας έχει ξεγραμμένους»

Αισιόδοξος ότι το Ποτάμι θα συνεχίσει να… ρέει δηλώνει ο Γραμματέας Κοινοβουλευτικού Έργου του...

23.10.18 | Μικρές Ιστορίες - Άνθρωποι της Επιστήμης

Μια μέρα, κάποια χρονιά της δεκαετίας του 1850, στο Πορτ Χιούρον, μιας πόλης των ΗΠΑ, ο μικρός...

06.10.18 | «Είναι κρίμα να ψηφίζουμε για πλάκα»

«Η Δημοκρατική Ευθύνη ήρθε για να μείνει, όχι όμως ως περιθωριακό κόμμα, αλλά ως λογική. Και θα...

05.10.18 | Ένας μονόλογος… διάλογος με την πόλη

Η ιστορία συναντά την τέχνη στην παράσταση «Ευτυχία Πρίντζου η επιστροφή», βασισμένη στο πρώτο...

28.09.18 | Αλεξάντερ φον Χούμπολτ, ο επιστήμονας-...

Υπάρχει μια ομάδα διάσημων και επώνυμων ανθρώπων, όπως οι φιλόσοφοι Χέγκελ και Σοπενχάουερ, οι...

23.08.18 | Γκούσταβ Κλιμτ, το κίνημα της «απόσχισης», η...

Σε ένα από τα πολυτελή προάστια της Βιέννης, στον αριθμό 11 της Feldmühlgasse, σε πολύ κοντινή...