Θέ μου, είμαι δυνατός και μόνος!

Pablo Picasso

Η γέννηση και η κοίμηση του Παύλου Βρέλλη ορίζονται από δύο ελληνικές αποφράδες: 1922, 2010. Ο ίδιος ωστόσο ήταν μια θετική δύναμη δημιουργίας και φωτός. Τον γνώρισα το 1963 –-δεκατριάχρονος μαθητής της Ζωσιμαίας Σχολής- της οποίας ο Βρέλλης ήταν μια απ’ τις λαμπρότερες διδασκαλικές αχτίδες.

Μπροστά στα μαθητικά μας μάτια κρεμότανε μια βαριά απαγορευτική κουρτίνα ο Βρέλλης την τράβηξε δια μιάς και μας αποκάλυψε τον κόσμο των αξιών και της τέχνης κουβεντιάζοντας μαζί μας σα φίλος «ανέσπερος από ηλικία».

Για μένα. Ο Παύλος Βρέλλης στάθηκε τότε μια αποκάλυψε: πάλευα μόνος μου να ικανοποιήσω τη μεγάλη μου δίψα για γνώσεις πάνω στη βυζαντινή ζωγραφική πάλευα με σκιές – σκιών βιβλίων και παλαιών συνταγών και ξαφνικά βρήκα στο πρόσωπο του καθηγητή μου έναν δάσκαλο απτό (προσωπικό φίλο του Φ. Κόντογλου). Ο Παύλος μου μαθε –όπως σ’ όλους- εκ του περισσεύματος των γνώσεών του που είχαν εύρος μέγα.

Γρήγορα κατάλαβα ότι δεν ήταν μόνον ο λέγων αλλά κυρίως ο πράττων: γλύπτης –με μια σχολή εικαστικών για μικρά παιδιά- μ’ ένα εργαστήριο αντιγράφων ποιότητος από κλασσικά αρχαιοελληνικά αγάλματα, κυρίως μ’ ένα μουσείο κερίνων ομοιωμάτων που ετοίμαζε… Ήταν ο «λέγων και πράττων» - ένα αρχαιοελληνικό ιδεώδες! Κατάφερνε –ο γητευτής- να φιλοτιμά και να ενεργοποιεί το εσώτερο δυναμό μας εκμαιεύοντας το σκότος μας και δίνοντάς μας, άπαξ δια παντός, την αγάπη για το έργο, την εμπιστοσύνη στον εαυτό μας.

Νομίζω πως η γενιά του ’60 και οι ακόλουθες δυό-τρεις ευτύχησαν να μαθητέψουν δίπλα στον Παύλο Βρέλλη παίρνοντας απ’ αυτόν όχι τα δευτερογενή φώτα (αυτά των ειδικών σχολών των Καλών Τεχνών) αλλά τα πρώτα φώτα τα σφραγιστικά ή ανεξίτηλα, την πρώτη αγάπη.

Κάπου στα 2004 το γυαλί ράγισε. Ο χρόνος άλωσε κι αλυσόδεσε το γίγαντα Παύλο, τιμωρώντας τον γι’ αυτήν επί δεκαετίες καρποφόρα νεότητά του. Γιατί ο Βρέλλης δημιουργώντας ακατάπαυστα ντρόπιασε το χρόνο: ορατικός φλογώδης, απλός κι ανοιχτός (λαός γαρ) αγείρτης (<αγείρω) άλλο’ ουχί αγύρτης ζεύει, στρατεύει το αίμα και το πνεύμα του σ’ ένα ζυγό, σ’ ένα στρατήγημα φαντασιακό, πολύτεχνα πρισματικό, ένα διακύβευμα μυστικό (<μύστης) μυσταγωγικό, μυητικό.

Στήνει αθόρυβα μιάν εκκλησιά παρηγορήτισσα καταφυγή του αφιονισμένου νεοέλληνα, ίσως ένα φανερό κι απόκρυφο σχολειό, χτισμένο από τα θέμελα ως τον τρούλο με τα δυο μοναδικά μοναχικά του χέρια.

Επιστρατεύονται τρόποι της κυβερνητικής, της φιλοσοφίας, της μουσικής δημιουργίας, η νεότερη Ελληνική Ιστορία γίνεται το εγκόλπιο της ζωής του ενώ η ποιητική γραφή του προσφέρει μιάν εξομολογητική ισορροπία στη μοναξιά που επιφυλάσσει στο δημιουργό η πραγμάτωση του μεγαλεπήβολου έργου.

Ξεκινάει απ’ τα κατάβαθα του χώρου –όπου συμβολικά εναποτίθεται ο έγκατος σπόρος, ο έγκατος λόγος, κατεβαίνοντας την εις Άδου Κάθοδον για να συναντήσουμε το ρίζωμά μας κι εκείθεν, ο λόγος ο ελληνικός, μέσω αναβαθμών, ανατάσεων και αναστάσεων μεταμορφούμενος σε εικαστικό λόγο συνιστά τον έλεο και το φόβο, τη διαδρομή και την περιπέτεια, τη συστολή και το άνοιγμα, εκτινάσσεται στο τελικό στερέωμα μιας γαλανής κάθαρσης.

Όταν ο Βρέλλης με την τελευταία σκηνογραφία του ξύνει την οροφή του ναού τερματίζοντας –ολοκληρώνοντας το κρετσέντο, τινάζοντας το «μαύρο πνεύμα» της ελληνικής περιπέτειας, την «τρομερή λαλιά» του ελληνισμού, ευαγγελιζόμενος το ελεύθερο ανένταχτο των Ελλήνων, έχει στείλει ένα μήνυμα διακαιρικής ελευθερίας και του αγώνα γι’ αυτήν.

Κάθε χειρονομία του εικαστική μέσα στο ναό του Μπιζανίου είναι μεγαλόχαρη.

Ο Βρέλλης θήτεψε παιδιόθεν στις αξίες και στην τέχνη (που είναι μια αξία που παρα-οδοιπορεί προς όλες τις αξίες και τις διαπερνά).

Χωρίς αξίες τέχνη δε μορφώνεται. Άλλοι ομότεχνοι γυρίζουνε στην αγορά, μιλούν για την πραμάτεια τους, επιζητούν τον έπαινο του δήμου και των σοφιστών.

Επαίρονται, αυτοχρίζονται δημιουργοί. Αυτός εργάζεται. Η δημιουργία του είναι το δια βίου εργόχειρο ενός προσευχόμενου ασκητή. Δάσκαλε, θέλω να σε θυμάμαι μες τον ορυμαγδό της δουλειάς λασπωμένο και μόνο, να παραμερίζεις την κούραση σαν ενοχλητικό κουνούπι, μ’ ένα καπέλο δουλειάς στο κεφάλι που αφήνει να ξεπετάγονται επιβλητικοί και σεβάσμιοι γκρίζοι κροτάφοι –πρόσωπο σκληρό και μάτια αγάπης, με τα ποιήματα του Ηράκλειτου σα προσευχή στο στόμα – ψηφίδες της τέχνης σου- σκαρφαλωμένος στ’ απάτητα βράχια που ο ίδιος έστησες και σα θεοβίτης κατοίκησες φορώντας εκείνη την κάπα σου της αγρύπνιας κατά τις νύχτες του δικού μας ύπνου –φλογερός Ηλίας της μοναξιάς της τέχνης – ν’ απογειώνεσαι ολόφωτος, αναβάτης των ουρανίων τεθρίππων.

Δάσκαλε, χαίρε! Την άλλη φορά!