Τετάρτη, 20 Νοεμβρίου 2013
|
Του Μωυσή Ελισάφ

«Δεν υπάρχει μοίρα που να μη νικιέται»

Με την ευκαιρία των 100 χρόνων από τη γέννησή του Αλμπέρ Καμύ, το Πνευματικό Κέντρο του Δήμου, διοργάνωσε εκδήλωση πριν από λίγες μέρες. Ο πρόεδρος του Πνευματικού Κέντρου Μωυσής Ελισάφ γράφει σχετικά με το μεγάλο λογοτέχνη και στοχαστή.

Ο Αλμπέρ Καμύ, ενός μόλις έτους, μένει ορφανός από πατέρα. Μοναχή με τα δυο αγόρια της η Κατερίνη Καμύ φεύγει από την Αλσατία και εγκαθίσταται στη συνοικία των φτωχών στο Αλγέρι. Και εκεί, σε δυο δωμάτια που μοιράζεται με τη μάνα της και το μισοπαράλυτο θείο της δουλεύει ως υπηρέτρια για να τους θρέψει όλους. Από το 1918 ως το 1923 ο Αλμπέρ Καμύ φοιτά στο ταπεινό κοινοτικό σχολείο κι έχει ως δάσκαλο έναν ανώνυμο εργάτη της παιδείας που ακούει στο όνομα Λουί Ζερμαίν. Ο «ανώνυμος» όμως αυτός δάσκαλος αφοσιώθηκε στο ορφανό με μητρική στοργή, δίνοντας δωρεάν μαθήματα ακόμη και έξω από τις ώρες της τάξης και πείθοντας την οικογένεια να του επιτρέψει να παρουσιάζει το μικρό μαθητή στους διαγωνισμούς για τις υποτροφίες του Γυμνασίου. Κι είναι αυτός, όπως σημειώνει ο μετέπειτα καθηγητής του Καμύ στο Πανεπιστήμιο Paul Ginestier, ο «ταπεινός δημοδιδάσκαλος, που στην πραγματικότητα του οφείλουμε έναν από τους μεγαλύτερους στοχαστές, αλλά και το νεώτερο γαλλικό Νόμπελ». Αλλά και ο ίδιος ο Καμύ θα αναγνωρίσει με υπέροχο τρόπο αυτή την οφειλή, όταν θα αφιερώσει τους «Λόγους στη Σουηδία» «στον κ. Λουί Ζερμαίν» το δάσκαλό του. Υπότροφος πια στο Γυμνάσιο, αλλά φτωχός που έμενε στη γειτονιά των απόρων κάθε εθνικότητας, συναντιέται με την αλύπητη έχθρα και περιφρόνηση των γιων των μεγαλοαστών. Θα κλείσει όμως το στόμα σε κάθε κριτική με την υπεροχή του, πνευματική και σωματική, και τελικά η νίκη του θα είναι απόλυτη, ώστε οι ίδιοι οι συμμαθητές του να τον αποκαλούν στη συνέχεια «ο μικρός πρίγκιπας». Ξεκινώντας από το μηδέν κυριάρχησε στις περιστάσεις, για να γράψει αργότερα: «Αισθανόμουν μέσα μου απεριόριστες δυνατότητες, έπρεπε απλώς να τις πραγματοποιήσω. Δεν ήταν η φτώχεια που έμπαινε εμπόδιο σ αυτό…. Εμπόδια ήταν μάλλον οι προκαταλήψεις και η ανοησία».. Και παρακάτω : «Κάλλιο λοιπόν ν' αποδέχεται κανείς την ίδια του την περηφάνια και να κοιτάζει να την καταστήσει ωφέλιμη και για τους άλλους» Στα 1930-31 γνωρίζεται με το δεύτερο καθηγητή που έμελλε να επηρεάσει τη ζωή του, τον Ζαν Γκρενιέ. Παίρνει το μπακαλορεά του και τη στιγμή που ο δρόμος ανοίγεται διάπλατος μπροστά σ αυτόν τον αθλητικό και γεμάτο γοητεία νέο με το λαμπρό μυαλό, ξεσπάει η τραγωδία: Χτυπιέται από τη φυματίωση. Και πρέπει να μπει στο νοσοκομείο. Στα «Τετράδια» κάπου σημειώνει: «Σήμερα πια μου φαίνεται πως τίποτε δεν υπάρχει να ελπίζω». Κι όμως το 1932 ξαναπιάνει τις σπουδές του: Γράφεται στο πανεπιστήμιο του Αλγερίου όπου προετοιμάζει υπό την επίβλεψη του Καθηγητή Ρενέ Πουαριέ ένα δίπλωμα φιλοσοφίας. Γι αυτό το συναπάντημα ο αργότερα Καθηγητής στη Σορβόνη και Πρόεδρος της Ακαδημίας Πολιτικών και Ηθικών Επιστημών Ρενέ Πουαριέ θα σημειώσει : «Γνώρισα τον Αλμπέρ Καμύ φοιτητή στο πτυχίο εδώ και 35 χρόνια στο Πανεπιστήμιο του Αλγερίου. … Ήταν φοιτητής εξαιρετικά υψηλού επιπέδου, ο πιο αξιοπρόσεκτος μεταξύ όσων είχα εκεί πέρα κι επιμελής επιπρόσθετα στο έπακρο και συνειδητά ευγενής» Και παρακάτω : «Μοιάζει ακόμη να υποχρέωσε τον εαυτό του, να μην αφήσει ποτέ να βαρύνει πάνω του το συναίσθημα μιας ασφυκτικής παιδικής ηλικίας κι ελευθερώθηκε από το σύμπλεγμα του φτωχού υποτρόφου… επιθυμούσε νάναι ελεύθερος άνθρωπος» Αργότερα, το 1944 ο Αλμπέρ Καμύ σε άρθρο του σημείωνε : «Τίποτε δε δόθηκε χάρισμα στους ανθρώπους… Αλλά το μεγαλείο του ανθρώπου δεν βρίσκεται εκεί. Βρίσκεται στην απόφασή του νάναι πιο δυνατός από τη μοίρα του»

Και τώρα δυο από τις κύριες θέσεις του φιλοσοφικού του στοχασμού που, κατά την άποψή μου, η μία τουλάχιστον από τις δύο θα μπορούσε να συμβάλει στη διαμόρφωση μιας απάντησης στη σημερινή μας κρίση.

Η πρώτη είναι εκείνη του «ηρωικού πεσιμισμού» που διατυπώνεται το 1942 στο φιλοσοφικό του δοκίμιο. «Ο μύθος του Σισύφου». Ο μύθος ως γνωστό θέλει τον Σίσυφο τιμωρημένο των Θεών να ανεβάζει το βράχο στην κορυφή απ όπου όμως θα κατρακυλούσε. Κι αυτό στους αιώνες. Ο Καμύ βαθύς λάτρης της αρχαιοελληνικής γραμματείας, παραλληλίζει τον παράλογο αγώνα του Σίσυφου με τη σύγχρονη καθημερινότητα, όταν λέει: «Ξύπνημα, συγκοινωνία, τέσσερις ώρες γραφείο ή εργοστάσιο, νεύρα, συγκοινωνία, τέσσερις ώρες δουλειά, φαγητό, ύπνος και Δευτέρα, Τρίτη, Τετάρτη, Πέμπτη, Παρασκευή και Σάββατο, αυτός ο κύκλος επαναλαμβάνεται εύκολα στον ίδιο ρυθμό τον περισσότερο καιρό. Μια μέρα όμως υψώνεται το γ ι α τ ί κι όλα αρχίζουν»1». Είναι η ώρα της αφύπνισης. Είναι η ώρα που βγαίνεις ανεπιστρεπτί από το βολικό θερμοκήπιο της συνήθειας και μπαίνεις στην αχανή περιοχή, τη δύσβατη και συχνά επικίνδυνη, ενός αναπάντητου και βασανιστικού γ ι α τ ί . Το οποίο γίνεται βασανιστικότερο αν παράλληλα έχεις απωλέσει και την ασφάλεια μιας πίστης.

Αυτή την κρίσιμη στιγμή, τη ματαιότητα του αγώνα, που είναι και στιγμή του Σισύφου, ο Αλμπέρ Καμύ την υπερβαίνει με το να την περιφρονεί. Και ακυρώνει έτσι και την πρόθεση των θεών. Ο Σίσυφος, καθώς ανεβάζει χαρούμενος το βράχο, γίνεται κύριος του εαυτού του και μόνον, γιατί με την αποδοχή της τιμωρίας του περιφρονεί την απόφαση των θεών Δεν υπάρχει μοίρα λέει ο Αλμπέρ Καμύ, «που να μη νικιέται με την καταφρόνια». Άλλωστε κατά τον Καμύ και συνεπώς και κατά τον Σίσυφο, «οι βόγγοι, τα κλάματα, οι προσευχές – είναι κι αυτά δειλία»

Το 1951 κι ενώ ακόμη η μεταπολεμική Ευρώπη προσπαθούσε να μαζέψει τα ερείπιά της, ο Καμύ δημοσιεύει το δοκίμιό του «Ο επαναστατημένος άνθρωπος» όπου διεξοδικά διερευνά το πρόβλημα της εξέγερσης. Της εξέγερσης που αναπόφευκτα εγείρεται από το θέαμα «της παραφροσύνης μπροστά σε μια άδικη και ακατανόητη κατάσταση». Σπεύδει, όμως, εξαρχής να δηλώσει ότι η εξέγερση με την εμφάνισή της καθορίζει μόνον «μια πρώτη αξία». Ήτοι, προσδιορίζει «ένα όριο για την καταπίεση». Και τούτο γιατί πράγματι κάθε εξέγερση ενσωματώνει μια άρνηση, αλλά και μια θέση, Μια αμφισβήτηση αυτού που αρνείται, αλλά και μια κατάφαση, έστω υποσυνείδητη, εκείνου που προσδοκά. Υπάρχει, δηλαδή σε κάθε εξέγερση ένα «υπέρ» και ένα «κατά».

Από εδώ προφανώς αρχίζουν τα προβλήματα: O Αλμπέρ Καμύ δηλώνει ευθέως πως «κάθε κίνημα εξέγερσης συνεπάγεται σιωπηλά μια αξία». Σπεύδει όμως να αναρωτηθεί : «Πρόκειται πάντα για αξία;» και έτσι θέτει ένα κολοσσιαίο πρόβλημα : Η εξέγερση είναι και αναπόφευκτη και αναγκαία. Είναι όμως χωρίς όρια, χωρίς καμία δέσμευση; Είναι δηλαδή μια πράξη που μπορεί να αναγνωριστεί ως αυταξία; Ο Καμύ, λέει όχι. Και λέει όχι γιατί θεωρεί ότι δεν υπάρχει απόλυτη άρνηση. «Το αδύνατο (όμως) της απόλυτης άρνησης σημαίνει πως αναγνωρίζουμε τη ζωή» και συνεπώς «το πρώτο πράγμα που δεν μπορούμε να αρνηθούμε είναι η ζωή των άλλων». Αλλά και αν παρακάμψουμε το αδύνατο της απόλυτης άρνησης και δεχτούμε κλιμακούμενη αποδοχή της εξέγερσης και πάλι ας μη λησμονούμε ότι η απόσταση από το να με εμποδίζουν να μιλάω δεν απέχει πολύ από να με εμποδίζουν να υπάρχω.

Κι ένα ακόμη όριο :Ένας επαναστάτης του θεατρικού έργου «οι Δίκαιοι» ο Καλιάγεφ λέει : « Ο φόνος των παιδιών είναι αντίθετος προς την τιμή κι αν μια μέρα, όσο ζω, είναι μοιραίο η επανάσταση να παραμερίσει την τιμή, θάβγαινα από το δρόμο της». Και καταλήγω: Κάθε εξέγερση επιχειρεί να πλήξει και να διαβρώσει ένα πλαίσιο νομιμότητας, έστω ως πλαίσιο αναφοράς του νόμιμου και παράνομου, ή του σωστού και του λάθους. Με την υπονόμευση όμως αυτών των κατηγοριών ελοχεύει πάντα ο κίνδυνος όπως η ίδια η εξέγερση να επανασυντάξει με άλλη μορφή εκείνο ακριβώς εναντίον του οποίου εγείρεται.

Ο Αλμπέρ Καμύ έθεσε το πρόβλημα Οι απαντήσεις είναι δικές μας. Και μπορεί να είναι διαφορετικές μεταξύ τους. Η θέση όμως του Αλμπέρ Καμύ αλλά και η ίδια η ζωή του ότι δεν υπάρχει μοίρα που να μη νικιέται και ότι «οι βόγγοι, τα κλάματα, οι προσευχές – είναι κι αυτά δειλία», θα παραμένει πάντα χρήσιμη.

1 .- Αλμπέρ Καμύ Ο μύθος του Σισύφου σελ. 21

Το όνομά σας:
Το email σας:
Θέμα:
Σχόλιο: (μέχρι 1000 χαρακτήρες)


Προσφατα

04.05.15 | Ανοιχτό γράμμα για το Νίκο Ράπτη και την...

Με έκπληξη πληροφορηθήκαμε ότι φορείς του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων τιμήσαν τελικά σε εκδήλωση τους...

17.10.14 | Μέρος Β. Προτάσεις για μια Εθνική Ερευνητική...

Η αναπτυξιακή προσπάθεια της χώρας ή θα ξεκινήσει από έναν ολοκληρωμένο σχεδιασμό της εθνικής...

08.10.14 | Μέρος Α. Το πλαίσιο εφαρμογής της...

Για να σχεδιάσει κανείς μια βιώσιμη αναπτυξιακή πορεία πρέπει ασφαλώς να διαθέτει τα απαραίτητα...

08.10.14 | Επιδοτήσεις και παραδοσιακά προϊόντα

Η εφαρμογή της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ) τα τελευταία 30 χρόνια είχε, κατά την άποψή μου,...

17.09.14 | Αναδρομική ασφάλιση στον ΟΑΕΕ

Κατά τη διάρκεια του φετινού καλοκαιριού εκατοντάδες συμπολίτες μας, που εξαιρούνταν μέχρι πρότινος...

03.04.14 | Ένας αντίλογος για την αυτοαξιολόγηση

Ο Κωνσταντίνος Λάζος, δάσκαλος, γράφει για την αυτοαξιολόγηση και δίνει μια απάντηση στο υπουργείο...

19.03.14 | «Ο δικαστής Γκλένκαιρν»

Ξεφυλλίζοντας τα προσφάτως αναδημοσιευμένα Άπαντα του Μπόρχες (Εκδόσεις Πατάκη, Ιανουάριος 2014),...

21.02.14 | Επενδύοντας στις περιοχές Natura

Το τελευταίο διάστημα συμβαίνουν δύο σημαντικά πράγματα σχετικά με την προστασία της φύσης. Το ένα...